Vilhjálmur Þorsteinssonblogg á eyjan.is

Nú stendur yfir á Alþingi Íslendinga mikið málþóf Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks. Tilgangurinn er að koma í veg fyrir að kjósendur fái að svara sex spurningum í þjóðaratkvæðagreiðslu í haust. Spurningum um grundvallaratriði í stjórnskipun Íslands, til dæmis hvort leggja eigi tillögur Stjórnlagaráðs til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá lýðveldisins, hvort leyfa eigi persónukjör í auknum mæli í þingkosningum, hvort jafna eigi vægi atkvæða o.fl.

Síðast var kosið til Alþingis í apríl 2009, í kjölfar „búsáhaldabyltingarinnar“. Í kosningabaráttunni birti Framsóknarflokkurinn þessa auglýsingu:

Þarna segist flokkurinn telja brýnt að samin verði ný, nútímaleg og framsækin stjórnarskrá. Hún eigi að tryggja styrk og sjálfstæði Alþingis, lýðræði, gagnsæi og skilvirkni í samfélaginu. Nýja stjórnarskráin verði samin á sérstöku stjórnlagaþingi þar sem eigi sæti þjóðkjörnir fulltrúar almennings. Aðskilnað löggjafar- og framkvæmdarvalds þurfi að skerpa til muna og ráðherrar eigi ekki að gegna þingmennsku. Auka þurfi heimildir til þjóðaratkvæðagreiðslu, enda eigi að færa vald í hendur almennings. Í auknum mæli þurfi kjósendur að geta valið persónur en ekki flokka. Jafnframt þurfi að jafna vægi atkvæða á landsvísu. Ritstjórnir fjölmiðla eigi að vera sjálfstæðar og eignarhald á fjölmiðlum gegnsætt. Þá er loks fullyrt að Framsóknarflokkurinn sé lýðræðisflokkur.

Öllu þessu er ég hjartanlega sammála. Nema kannski þessu síðastnefnda. Nú liggja nefnilega þingmenn flokksins í áðurnefndu málþófi – gegn því að kjósendur fái að svara grundvallarspurningunum sex í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu í haust. Spurningum um stjórnarskrártillögu sem samin var eins og Framsóknarflokkurinn vildi. Fjórar spurninganna eru meira að segja um atriði sem eru yfirlýst stefna Framsóknarflokksins. Og tillaga Stjórnlagaráðs innifelur öll þau stóru efnisatriði sem flokkurinn segist vilja ná fram í kosningaauglýsingunni.

Finnst kjósendum Framsóknarflokksins þetta boðlegt? Hver trúir kosningaauglýsingum flokksins í næstu kosningum í apríl 2013 ef þetta eru efndirnar frá apríl 2009?

Ég skora á Framsókn að fara eftir sinni eigin yfirlýstu stefnu, og hjálpa til við að koma stjórnarskrármálinu farsællega í höfn. Þá gæti þessi gamalgróni samvinnuflokkur kallað sig lýðræðisflokk – og meint það.

Hvaða völd hefur forseti Íslands?

Þessari spurningu ætti að vera auðsvarað. En því miður veitir gamla stjórnarskráin okkar ekki eins skýr svör og best yrði á kosið. Hana þarf að lesa í ákveðnu samhengi til að skilja hvað verið er að fara.

• Til dæmis segir í 15. gr. stjórnarskrárinnar: Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim. Samkvæmt þessu mætti ætla að forseta væri frjálst að skipa ráðherra og reka þá að vild. Hann gæti þá skipað utanþingsstjórn að eigin vali, eða hvað?
• Þá segir í 20. gr.: Forseti lýðveldisins veitir þau embætti, er lög mæla. [...] Forseti getur vikið þeim frá embætti, er hann hefur veitt það. Gæti forseti þá t.d. skipað kunningja sinn biskup Íslands, eða rekið ráðuneytisstjóra?
• 24. gr.: Forseti lýðveldisins getur rofið Alþingi, og skal þá stofnað til nýrra kosninga, áður en 45 dagar eru liðnir frá því er gert var kunnugt um þingrofið, enda komi Alþingi saman eigi síðar en tíu vikum eftir, að það var rofið. Alþingismenn skulu halda umboði sínu til kjördags. Ef forseta líst ekki á ástandið á Alþingi – finnst þar kannski vera tómir bavíanar – getur hann þá rofið þing og boðað til kosninga?
• Í 25. gr. segir: Forseti lýðveldisins getur látið leggja fyrir Alþingi frumvörp til laga og annarra samþykkta. Þýðir þetta að forsetinn geti samið lagafrumvörp við skrifborðið á Bessastöðum og sent þau til þingsins?
• Loks segir m.a. í 28. gr.: Þegar brýna nauðsyn ber til, getur forsetinn gefið út bráðabirgðalög er Alþingi er ekki að störfum. Getur forsetinn þá stjórnað landinu með löggjöf – tilskipunum – að geðþótta?

Svarið við öllum ofangreindum spurningum er nei.

Af hverju er það?

Vegna þess að þessar greinar þarf að lesa í samhengi við 11. gr.: Forseti Íslands er ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum, 13. gr. Forseti lætur ráðherra framkvæma vald sitt, 14. gr. Ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum og loks 19. gr. Undirskrift forseta lýðveldisins undir löggjafarmál eða stjórnarerindi veitir þeim gildi, er ráðherra ritar undir þau með honum. Þarna kemur í ljós að völd forseta eru í reynd framseld til ráðherra – með tilheyrandi ábyrgð.

Einnig þarf að hafa í huga sögu stjórnarskrárinnar. Hún er upphaflega afrituð frá Dönum árið 1874. Þá var konungur í orði kveðnu sagður fara með ýmis völd,  en í kjölfar lýðræðisþróunar á 19. öld höfðu þau í reynd færst í hendur lýðræðislega kjörins þings og ríkisstjórnar sem situr í skjóli þess – ekki konungs. Lýðveldisstofnunin 1944 fólst einmitt í því að breyta stjórnarskránni þannig að þjóðhöfðingi Íslands yrði lýðræðislega kjörinn forseti í stað konungs. En að öðru leyti var stjórnarskránni sáralítið breytt frá því sem áður var. Í þessari sögu liggja rætur hins einkennilega og óskýra orðalags um forsetann.

Þar af leiðandi liggur landið á endanum svona (og um þetta eru að ég best veit allir stjórnskipunarsérfræðingar sammála, þ.á.m. Ólafur Jóhannesson sem oftast er vitnað til um túlkun stjórnarskrárinnar):

• Forsetinn getur aðeins skipað þá ráðherra sem þingið sættir sig við. Ráðherrar og ríkisstjórn verða að víkja ef þingið vottar þeim vantraust. (Þetta er skilgreiningin á þingræði.)
• Ráðherrar og önnur stjórnvöld veita embætti (sbr. lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins). Forseti staðfestir veitingu ýmissa æðstu embætta en sú staðfesting er formsatriði. Ráðherrar bera alla ábyrgð á embættaveitingum. Óvíst er hvaða afleiðingar það hefði ef forseti neitaði að staðfesta veitingu embættis. Til þess hefur aldrei komið.
• Þingrofsréttur er hjá forsætisráðherra í umboði forseta. Forseti hefur ekki sjálfstæðan þingrofsrétt.
• Lagafrumvörp og tillögur ríkisstjórnar eru lögð fram á Alþingi með formlegri heimild forseta skv. 25. gr. stjórnarskrárinnar. Forseti hefur ekki frumkvæði að framlagningu lagafrumvarpa enda gæti hann ekki lagt fram frumvarp án meðundirritunar ráðherra.
• Forsætisráðherra getur gefið út bráðabirgðalög sem forseti meðundirritar en hefur ekki frumkvæði að.

Í stjórnarskrárfrumvarpi Stjórnlagaráðs er hið umrædda og sérkennilega „leppsorðalag“ um forsetann lagt af. Þar er sagt skýrt og skorinort hvaða völd forsetinn hefur og hvaða völd ráðherrar hafa. Jafnframt er þess hvarvetna gætt að vald og ábyrgð fari saman. (Þingrofsrétturinn er einnig færður til þingsins sjálfs, og heimild til útgáfu bráðabirgðalaga afnumin.)

Það er um að gera að sem flestir kynni sér þessi grundvallaratriði í aðdraganda forsetakosninga (líka frambjóðendur, t.d. Andrea J. Ólafsdóttir að gefnu tilefni). Því fleiri sem þekkja stjórnarskrána og stjórnskipunina, því virkara og betra er lýðræðið í landinu.

Þessa dagana sniglast í gegn um Alþingi þingsályktun um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Til stendur að fækka ráðuneytum úr 10 í 8. Það er gert með því að sameina atvinnuvegaráðuneytin þrjú: iðnaðar-, sjávarútvegs- og landbúnaðar-, í eitt atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Þá verða efnahagsmál færð undir sameinað fjármála- og efnahagsráðuneyti, en núverandi efnahags- og viðskiptaráðuneyti lagt niður. Loks verða umhverfis- og auðlindamál sameinuð í eitt umhverfis- og auðlindaráðuneyti.

Um þetta er ekkert nema gott að segja. Sérstaklega er ánægjulegt að sjá þá breytingu að litið verði á atvinnulífið heildstætt í stað þess að málefnum þriggja hefðbundinna atvinnuvega sé sinnt í sérstökum ráðuneytum. Nýsköpun á sér stað í öllum atvinnugreinum og hana þarf að hvetja og efla með almennum hætti. Þá þarf ekki að orðlengja að sóknarfæri eru í mörgu öðru en hinum þremur „gömlu“ atvinnuvegum, og má þar sérstaklega nefna ýmsar skapandi greinar og hugverkaiðnað.

Nú ber svo við að stjórnarandstaðan er lögst í málþóf til að hindra framgang þessarar þingsályktunar. Um það má segja ýmislegt. En byrjum á byrjuninni: Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og aðskilnaði valdþáttanna.

Í 15. gr. stjórnarskrárinnar segir: Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim. Hér er í framkvæmd átt við að forseti skipar forsætisráðherra formlega að lokinni stjórnarmyndun. Forsætisráðherra gerir svo tillögu um aðra ráðherra til forseta, og forseti skipar þá samkvæmt þeirri tillögu (sjá t.d. Stjórnskipun Íslands eftir Ólaf Jóhannesson). Stjórnarskráin nefnir hvergi að Alþingi komi að skipun ráðherra. (Hins vegar er þingræði á Íslandi sem þýðir að Alþingi getur samþykkt vantraust á ráðherra eftir að hann hefur verið skipaður, og ber honum þá að víkja.)

Eðlilegast er að valdþættirnir séu aðskildir þannig að þingmeirihlutinn velji forsætisráðherra til setu í umboði sínu, en hún/hann ráði svo tölu ráðherra og skipti störfum með þeim (með tillögu til forseta) eins og stjórnarskráin gerir ráð fyrir. Að öðrum kosti er löggjafarvaldið komið með puttana beint í málefni framkvæmdarvaldsins, og það ber að varast, enda á vald og ábyrgð að fara saman.

Ný lög um Stjórnarráð Íslands voru samþykkt á síðasta ári. Í upphaflegu frumvarpi til þeirra laga var orðalag stjórnarskrárinnar speglað í 2. gr. og sagt að forsætisráðherra gerði á eigin spýtur tillögu til forseta um tölu ráðherra og verkaskiptingu ráðuneyta. Í samningum við stjórnarandstöðuna – sem beitti málþófi þá eins og nú – var gerð sú breyting að forsætisráðherra aflaði fyrst stuðnings Alþingis við tillögu sína áður en hann legði hana fyrir forseta. Þann stuðning á að fá með þingsályktun, sem „komi þegar til umræðu og afgreiðslu“ eins og það er orðað, áður en forsetaúrskurður er gefinn út. Og það er einmitt sú þingsályktun sem verið er að ræða núna, með því málþófi sem menn þekkja.

Ég er á því að stjórnskipulega sé ekki eðlilegt að Alþingi skipti sér af málinu. Ef því líkar ekki ráðstafanir forsætisráðherra á það að samþykkja á hann vantraust, en að öðrum kosti að láta hann bera ábyrgð á skipan framkvæmdarvaldsins sem æðsti yfirmaður þess (að frátöldum forseta).

Einmitt þessi skilningur kemur fram í 90. gr. frumvarps Stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá, þar sem segir í 5. mgr.: Forsætisráðherra ákveður skipan ráðuneyta og tölu ráðherra og skiptir störfum með þeim, en ráðherrar skulu ekki vera fleiri en tíu. [...] Forseti Íslands skipar forsætisráðherra í embætti. [...] Forsætisráðherra skipar aðra ráðherra og veitir þeim lausn.  Eins og sjá má er ekki gert ráð fyrir afskiptum löggjafarvaldsins af þessu ferli eftir að stjórnarmyndun lýkur, forsætisráðherra hefur verið kosinn á Alþingi og fengið umboð þess til að fara með framkvæmdarvaldið.

Málþófið um þetta mál og önnur er ekki til þess fallið að auka virðingu og bæta ásýnd Alþingis hjá almenningi. Ein af forsendum og undirstöðum lýðræðisins er að fólk beri traust til stjórnkerfisins og þá sérstaklega löggjafarsamkundunnar. Unnið hefur verið mikið og gott starf á síðustu árum við að endurskoða og endurbæta þingsköp og starfshætti Alþingis, en þar má samt gera enn betur. Að mínu mati mætti horfa til þess m.a. að fækka umræðum um lagafrumvörp úr þremur í tvær (að sænskri og finnskri fyrirmynd), efla enn frekar störf þingnefnda, nota vefinn og samfélagsmiðla til að gefa betri upplýsingar um þingstörfin og efla þátttöku almennings, og breyta verulega ákvæðum þingskapa um umræðutíma og form umræðna til að gera þær markvissari, málefnalegri – og styttri.

Í síðasta pistli rakti ég 6 leiðir sem til umræðu hafa verið í gjaldmiðlamálum Íslands. Hér verður fjallað nánar um sjöttu leiðina, þ.e. upptöku evru í samstarfi við evrópska seðlabankann, eftir aðild að Evrópusambandinu. M.a. svara ég því hvort sú leið útheimti mikla skuldsetningu Seðlabankans, eins og Lilja Mósesdóttir og fleiri hafa haldið fram.

Helsti vandinn sem við er að eiga – sama hvaða leið verður farin – er „snjóhengjan“, þeir áætluðu 1.000 milljarðar króna sem vilja „flýja“ yfir í aðra gjaldmiðla um leið og færi gefst. „Snjóhengjan“ á m.a. rætur að rekja til ástarbréfaviðskipta Seðlabankans við bankana. Í þessum viðskiptum voru „búnir til“ yfir 300 milljarðar króna sem notaðir voru til að fjármagna bankana þegar erlendar fjármögnunarleiðir lokuðust 2007-8. Talsverður hluti þessara króna situr í þrotabúum bankanna og bíður þess að vera afhentur erlendum kröfuhöfum. Einnig eiga erlendir fjárfestar m.a. innistæður í bönkum og Seðlabanka og hefðbundin ríkisskuldabréf í krónum. Þar á meðal eru leifar af vaxtamunarviðskiptum sem stunduð voru af kappi, eins og menn muna.

Það er ástæða til að árétta að þessar umræddu skuldir og kröfur eru ekki vandamál sem slíkar. Þrotabú bankanna eiga sínar eignir og úthluta þeim til kröfuhafa upp í kröfur þeirra svo langt sem þær ná, en kröfuhafar tapa rest (ekki skattborgarar). Ríkissjóður ræður ágætlega við sínar skuldir og horfur eru á að þær fari lækkandi á næstu árum. Vandamálið er ekki skuldirnar sjálfar heldur sú staðreynd að þær eru í krónum sem viðtakendur vilja ekki eiga, heldur skipta sem fyrst í „alvöru“ gjaldeyri - og sá gjaldeyrir er ekki til í landinu.

Stöðunni eins og hún er nú er lýst á eftirfarandi mynd, sem er einfölduð  eins og kostur er til skýrleiksauka:

Eignir eru sýndar í vinstri dálki, og skuldir í hægri dálki. Allar útistandandi krónur eru bókfærðar skuldamegin á efnahagsreikningi Seðlabankans. Á móti eru þær vitaskuld færðar eignamegin hjá eigendum þeirra, innlendum sem erlendum. Snjóhengjan er hér sýnd sem „krónur í erlendri eigu“ og sem krónur hjá erlendum krónueigendum, neðst til hægri.

Ef og þegar Ísland gerist aðili að Evrópusambandinu göngum við stuttu eftir aðild inn í myntsamstarfið ERM II. Þar fáum við stuðning evrópska seðlabankans ECB til að halda krónunni innan vikmarka (+/- 15%) frá tilteknu og umsömdu markgengi gagnvart evru. Um inngönguna í ERM II og útfærslu stuðningsins þarf í okkar tilviki að semja sérstaklega við ESB enda er ekki gert ráð fyrir að ríki séu með gjaldeyrishöft við inngönguna. Þetta hefur legið fyrir frá upphafi aðildarferilsins, og er eitt af mikilvægustu atriðunum í samningnum okkar við sambandið.

Stuðningur ECB felst m.a. í því að leggja til evrur ef þörf krefur þannig að Seðlabankinn geti keypt krónur fyrir evrur við neðri vikmörkin (15% veikari en markgengið) af þeim sem vilja losna úr krónunni. Við þetta myndast skuld Seðlabankans við ECB í evrum en á móti fækkar útistandandi krónum, sem aftur dregur úr skuldum bankans. Niðurstaðan er óbreytt skuldahlið Seðlabankans, en í stað þess að skulda útlendingum krónur skuldar hann ECB evrur. Þetta má sjá á myndinni hér að neðan:

Skuldahlið Seðlabankans hefur sem sagt breyst en ekki stækkað. Á myndinni er staðan sýnd þannig að erlendir aðilar hafi fengið evrur fyrir hluta krónueignar sinnar en eigi samt krónur eftir. Það er til að minna á að ef Ísland er á leið í evruna, og nýtur samstarfs við ECB, þá minnkar verulega hvati hinna erlendu krónueigenda til að losa sig út úr krónunni. Vextir krónu, allt þar til hún breytist í evru, munu vera hærri en evruvextir (en þó lægri en nú er) og því getur hún verið ákjósanlegur kostur til að geyma fé.

Þegar Ísland hefur verið aðili að ERM II í a.m.k. tvö ár og uppfyllt Maastricht-skilyrðin um vexti, verðbólgu, fjárlagahalla, skuldir hins opinbera og gengisstöðugleika, getum við tekið upp evruna sjálfa. Þá breytast allar krónur í evrur á umsömdu markgengi og Seðlabanki Íslands verður aðili að evrópska seðlabankakerfinu ECSB og hluti af samstæðu þess. Myndin mun þá líta svona út:

Eins og sjá má falla engar nýjar skuldir á skattgreiðendur (eða Seðlabankann, ef út í það er farið) í þessu ferli. Þessi leið getur þannig leyst snjóhengjuvandann án gengisdýfu og nýrrar verðbólguholskeflu sem rýrir hag heimila og fyrirtækja. Það er til mikils að vinna og því afar mikilvægt að þessi leið sé könnuð til fullnustu í samningunum við ESB.

Umræðan um gjaldeyrishöftin og framtíðargjaldmiðil Íslendinga þokast áfram. Á rúmri viku hafa birst athyglisverðir pistlar eftir Árna Pál Árnason (1, 2, 3) og andsvör frá m.a. Lilju Mósesdóttur og Jóni Helga Egilssyni. Frosti Sigurjónsson heldur uppi málsvörn krónunnar, en Hjálmar Gíslason dregur saman umræðuna og kallar eftir sátt um ferli til að komast að niðurstöðu í þessu mikilvæga viðfangsefni.

Lilja segir þrjár leiðir vera uppi í umræðunni. Ég tel þær vera a.m.k. sex. Skoðum þær betur:

1. Að halda í krónuna en fara varlega. Þessi leið krefst mun agaðri hagstjórnar en hér hefur verið lengst af. Seðlabankinn þyrfti ný verkfæri til að stjórna fjármagnsflæði og erlendri skuldsetningu, til  dæmis bann við gengistryggðum lánum til neytenda, strangari skilyrði um gjaldeyrisjöfnuð banka, og hugsanlega skatt á fjármagnsflutninga (Tobin-skatt). Vextir yrðu áfram að jafnaði hærri en í nágrannalöndum. Verðtrygging yrði áfram við lýði á lengri fjárskuldbindingum a.m.k. uns nýtt traust hefði myndast. Erlendir krónueigendur yrðu losaðir út úr stöðum sínum smám saman með gjaldeyri sem afla þarf í gegn um viðskiptajöfnuð þjóðarbúsins, en það getur tekið mjög langan tíma. Kostir: Eigin mynt getur aukið sveigjanleika í hagstjórn og minnkað atvinnuleysi þegar kreppir að, einkum í frumframleiðslugreinum. Með því að fara varlega í losun hafta er verðbólgu haldið í skefjum eins og kostur er. Gallar: Krónunni mun óhjákvæmilega fylgja kostnaður fyrir fólk og fyrirtæki, í formi vaxta, verðtryggingar og hafta á fjármagnsflutninga, sem aftur draga úr fjárfestingu. Snjóhengja erlendra krónueigna, sem talin er nema allt að 1.000 milljörðum króna, myndi vofa áfram yfir.
2. Að halda í krónuna og aflétta höftum hratt. Svipuð næstu leið á undan, en „plástrinum kippt af“ og gengi krónunnar látið finna nýtt jafnvægi með frjálsum fjármagnsflutningum. Hér er hættan sú að nýtt jafnvægisgengi yrði mun veikara en nú er. Eitt viðmið gæti verið nýlegt gengi krónunnar í útboðum Seðlabankans, sem er 43% veikara en opinbert gengi. Slík veiking krónunnar myndi valda 16-20% verðbólgu á skömmum tíma. Höfuðstóll og greiðslur af verðtryggðum lánum hækka sem því nemur, auk þess sem gengistryggð lán hækka um 43% í krónum. Fjölmörg heimili og fyrirtæki myndu ekki þola áfallið, sem einnig yrði til lækkunar á eigin fé bankakerfisins og útlánagetu þess. Saga krónunnar yrði enn skrautlegri og trúverðugleiki hennar minni til framtíðar. Kostir: Snjóhengjan losuð í einu lagi með sprengingu. Gallar: Úr yrði snjóflóð sem gæti farið yfir þorpið og skilið nokkur hverfi, og frystihúsið, eftir í rústum.
3. Einhliða upptaka annars gjaldmiðils. Hluti gjaldeyrisforðans yrði notaður til að kaupa seðla og mynt í öðrum gjaldmiðli. Krónuseðlum og mynt yrði skipt út og tekin úr umferð. Deilt yrði í upphæðir rafrænna fjárskuldbindinga í kerfum íslenskra fjármálastofnana með skiptigengi hins nýja gjaldmiðils og lögbundið að efna mætti krónuskuldbindingar með honum. Peningamálastefna Seðlabankans fælist í að herma eftir vaxtaákvörðunum seðlabanka viðmiðunargjaldmiðilsins. Ísland myndi sækja um nýja skammstöfun fyrir heiti hins nýja gjaldmiðils, t.d. IEU fyrir íslenskar evrur eða ISD fyrir íslenskan dollar. Seðlabankinn héti því að skipta einu IEU í eina EUR (eða ISD í USD), og öfugt, eftir óskum. Kostir: Sálfræðileg breyting sem fælist í nýju nafni gjaldmiðilsins og fyrirheiti og væntingum um skipti á sléttu yfir í nýja viðmiðunargjaldmiðilinn ef og þegar óskað er. Sálfræði skiptir talsverðu máli á mörkuðum og ber ekki að vanmeta þátt hennar. Gallar: Kostnaður við skipti á seðlum og mynt er allt að 41 milljarður króna í beinhörðum gjaldeyri. Upp kæmi fangaþversögn (Prisoner’s Dilemma) þar sem krónueigendur, sérstaklega erlendir, myndu vilja skipta IEU/ISD í „alvöru“ EUR/USD strax á fyrsta degi til að vera „fyrstir út“ áður en „alvöru“ EUR/USD klárast í Seðlabanka Íslands. Þar sem vitað er fyrirfram að gjaldeyrisforðinn nægir ekki til að losa alla út, vilja allir losna sem fyrst. Loforðið um skiptin er því ógerlegt að efna, nema gjaldeyrisforðinn sé nægilega stór og trúverðugur – sem hann er því miður ekki.
4. Tvíhliða upptaka annars gjaldmiðils. Hér er átt við samkomulag við annað ríki og/eða seðlabanka um að kosta útskiptingu krónunnar og fjármagna útflæði vegna hennar, og taka í kjölfarið við sem seðlabanki Íslands og bakhjarl íslenska bankakerfisins. Ef um er að ræða ríki með tiltölulega lítinn gjaldmiðil, t.d. Kanada eða Noreg, þyrfti það að vera reiðubúið að fjármagna útflæði upp á allt að 6-10 milljarða bandaríkjadala. Kostir: Happdrættisvinningur fyrir krónueigendur. Þeir fengju alþjóðlega gjaldgengan gjaldmiðil fyrir allar sínar krónur í boði hins vinveitta ríkis. Fyrirsjáanlegur stöðugleiki og lægri vextir. Gallar: Finna þarf „vinveitt ríki“ sem er tilbúið til verulegra fjárútláta án þess að fá eitthvað fyrir sinn snúð. Framsal fullveldis og sjálfstæðis í peningamálum, enn frekar en með upptöku evru. Ef um er að ræða gjaldmiðil utan EES er vandséð að Ísland gæti verið áfram innan EES. Sníða yrði löggjöf og regluverk fjármálamarkaðarins að löggjöf samstarfslandsins og innlendir bankar færu að líkindum undir erlent fjármálaeftirlit og seðlabanka.
5. Skiptigengisleið Lilju Mósesdóttur. Lilja vill búa til Nýkrónu og skipta gömlum krónum í Nýkrónur á mismunandi skiptigengi. Svokölluðum „froðueignum á leið úr landi“ yrði t.d. skipt á genginu 2 og húsnæðisskuldum á genginu 1,25. Með þessu yrði ákveðnar eignir teknar upp (lækkaðar) og skuldir afskrifaðar. Kostir: Skuldabyrði myndi minnka og snjóhengja erlendra krónueigna dragast saman um helming. Gallar: Þessi ráðstöfun gengur gegn friðhelgi eignarréttar skv. ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar og 17. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna. Afskrift húsnæðisskulda yrði á kostnað lífeyrisþega nútíðar og framtíðar, og skattborgara (í gegn um Íbúðalánasjóð). Lánshæfi ríkissjóðs myndi skaðast til frambúðar sem torveldaði lántökur og hækkaði vaxtakostnað komandi kynslóða.
6. Upptaka evru með aðild að ESB. Þessi leið er svipuð tvíhliða upptökunni en hefði þann undanfara að við aðild fengi Seðlabankinn aðstoð evrópska seðlabankans ECB við að halda gengi krónunnar innan tiltekinna vikmarka (+/- 15%) frá markgengi evru (ERM II rammi). Evran er önnur helsta utanríkisverslunarmynt Íslendinga. Að öllu jöfnu er ekki reiknað með að ríki séu með gjaldeyrishöft við inngöngu í ERM II. Ljóst er að um það atriði þarf að semja sérstaklega við ESB. Þegar svokölluð Maastricht-skilyrði hafa verið uppfyllt, sem getur fyrst orðið tveimur árum eftir inngöngu, er öllum krónum skipt yfir í evrur á því markgengi sem samið var um, í boði ECB. Ekki þarf að kaupa seðla eða mynt sérstaklega. Snjóhengja erlendra krónueigna hverfur sjálfkrafa. Til þess þarf íslenska ríkið ekki að taka evrur að láni, öfugt við það sem Lilja Mósesdóttir heldur fram. (Fjárstreymi milli aðildarbanka evrópska seðlabankakerfisins myndar innistæður og kröfur þeirra á milli en jöfnuður einstakra aðildarbanka er ekki á ábyrgð skattgreiðenda eða vandamál þeirra.) Kostir: Krónan yrði trúverðugri og stöðugri strax við inngöngu í ERM II, en við upptöku evru breytast allar krónur í alvöru evrur sem eru gjaldgengar hvarvetna. Vextir lækka og verðtrygging verður óþörf. Búast má við aukinni erlendri fjárfestingu til landsins í kjölfar evruupptöku. Gallar: Krefst aðildar að ESB (sem margir telja þó ekki galla). Peningamálastefna verður ekki lengur sjálfstæð og þar af leiðandi ósveigjanlegri, sem getur kostað atvinnuleysi þegar kreppir að. Uppfylla þarf ströng skilyrði um agaða hagstjórn til að komast í evru. Semja þarf um sérstaka meðhöndlun í ERM II vegna gjaldeyrishafta.

Eins og sjá má af ofangreindu er enginn kostur alveg borðleggjandi, ókeypis eða áreynslulaus. En þegar móta á stefnu með skipulegum og skynsamlegum hætti, þarf að skilgreina markmið, leggja mat á kosti og galla hinna ýmsu leiða með vísan til markmiðanna, og rökstyðja hver sé skásti kosturinn í stöðunni. Þetta þarf að gerast í opinni og lýðræðislegri umræðu. Hlutverk stjórnmálamanna er svo að hvetja umræðuna og leggja til hennar, draga saman niðurstöður, skerpa myndina og efla sátt um niðurstöðuna. Síðan þarf að fara þá leið sem ákveðin er. Þar munu skiptast á skin og skúrir áður en komið er í mark. En okkur er ekki til setunnar boðið; vegferðina þarf að hefja sem fyrst.

Forsetakosningar fara að öllu óbreyttu fram 30. júní næstkomandi. Nú eru komnir fram 6 frambjóðendur. Ég fagna áhuganum á þessu mikilvæga embætti.

Samkvæmt núgildandi stjórnarskrá er sá eða sú er hlýtur flest atkvæði réttkjörinn forseti. Ekki er tryggt að forseti hafi meirihluta atkvæða á bak við sig. Einnig er engin trygging fyrir því að sá verði forseti sem flestir sætta sig við. Það getur t.d. gerst ef kjósendur skiptast að mestu í tvö horn, með og móti tilteknum frambjóðanda, en atkvæði andstæðinga hans deilast á nokkra frambjóðendur.

Í forsetakosningum er víða notuð sú aðferð að kjósa aftur milli tveggja efstu frambjóðenda ef enginn fær hreinan meirihluta í fyrri umferð. Þetta er t.d. gert í Frakklandi. Á Írlandi er hins vegar notuð forgangsröðunaraðferð, þar sem kjósendur merkja við frambjóðendur með tölustöfum: 1, 2, 3 o.s.frv. og raða þar með frambjóðendum í forgang að eigin vali. Kosturinn við þetta er sá að unnt er að fá fram meirihlutavilja í einni umferð, þannig að ekki þarf að kjósa tvisvar með tilheyrandi kostnaði og fyrirhöfn.

Þegar Írar kusu forseta árið 1990 fékk Brian Lenihan stuðning 44,1% kjósenda að fyrsta vali, en Mary Robinson 38,9%. Ef Írar hefðu notað íslenska kosningakerfið hefði Lenihan því orðið forseti. En flestir þeirra 17% sem vildu helst þriðja frambjóðandann, Austin Currie, höfðu Mary Robinson sem sitt annað val, fremur en Lenihan. Þegar þessum atkvæðum – sem annars hefðu „fallið dauð“ – hafði verið úthlutað skv. öðru vali kjósenda á Robinson og Lenihan, sigraði Robinson. (Það sama hefði þá gerst í annarri umferð, ef hún hefði verið haldin milli Lenihan og Robinson.) Þarna skilaði írska kosningakerfið réttari niðurstöðu en hið íslenska hefði gert.

Í frumvarpi Stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá er í 78. gr. að finna eftirfarandi ákvæði um forsetakjör:

Kjósendur skulu raða frambjóðendum, einum eða fleirum að eigin vali, í forgangsröð. Sá er best uppfyllir forgangsröðun kjósenda, eftir nánari ákvæðum í lögum, er rétt kjörinn forseti.

Skýringin á þessu er sú sem rakin var hér að framan. Með þessari aðferð má fá fram vilja meirihlutans án þess að þurfa að kjósa tvisvar.

Frumvarp Stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá innifelur margar endurbætur á íslenskri stjórnskipan, smáar sem stórar. Þetta er ein af þeim. Því miður verður ekki kosið um nýja stjórnarskrá (eða samkvæmt henni!) 30. júní næstkomandi, en hennar tími mun koma.

Hér eru spurningarnar sem Sjálfstæðisflokkurinn beitti málþófi í yfir 12 klukkutíma á Alþingi í dag til að koma í veg fyrir að spyrja mætti kjósendur samhliða forsetakosningunum í sumar:

‎1. Vilt þú að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá? 

• Já, ég vil að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá.
• Nei, ég vil ekki að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá.

2. Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeigu lýstar þjóðareign? 

• Já.
• Nei.

3. Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi? 

• Já.
• Nei.

4. Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði persónukjör í kosningum til Alþingis heimilað í meira mæli en nú er? 

• Já.
• Nei.

5. Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar að af landinu vegi jafnt? 

• Já.
• Nei.

6. Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um að tiltekið hlutfall kosningarbærra manna geti krafist þess að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu? 

• Já.
• Nei.

Þetta eru sem sagt hinar ógurlegu spurningar sem ekki mátti spyrja og þú máttir ekki fá að svara í sumar. Af því að Sjálfstæðisflokkurinn óttast svörin?

Í tilefni af nýlegum skrifum og getgátum DV verður í þessum pistli fjallað um tvennt: „Stöðutöku gegn krónunni“ og orsakir falls hennar, og skattalega meðferð hagnaðar og arðs úr fyrirtækjum.

Stutta útgáfan: Fjárfestingarfélag sem ég er hluthafi í, Teton ehf., tók ekki „stöðu gegn krónunni“ í hruninu eða aðdraganda þess, og hagnaðist þar af leiðandi ekki á slíkri stöðutöku, eins og DV gefur í skyn. (En krónan féll heldur ekki vegna slíkrar stöðutöku.)  Af hagnaði Teton ehf. og arðgreiðslum var að sjálfsögðu greiddur tekjuskattur og fjármagnstekjuskattur (afdráttarskattur) í ríkissjóð, og var félagið meðal hæstu skattgreiðenda af lögaðilum á landinu árið 2009 vegna ársins 2008. Teton er eitt örfárra fjárfestingarfélaga hérlendis sem fór óskaddað í gegn um hrunið, skilaði hagnaði, greiddi sína skatta og stóð við allar sínar skuldbindingar.

Lengri útgáfan:

1. Fall krónunnar varð ekki vegna „stöðutöku gegn krónunni“. Það er kenning sem er m.a. haldið fram til að afsaka andvara- og aðgerðaleysi Seðlabankans og annarra yfirvalda. Hrun krónunnar varð vegna þess að við söfnuðum upp erlendum skuldum og fáheyrðum viðskiptahalla, yfir 700 milljörðum króna (50% af VLF), á aðeins þremur árum 2005-2007. Sem sagt, peningalegar kröfur útlendinga á íslenska hagkerfið uxu um 700 milljarða umfram kröfur okkar á útlendinga, á þremur árum. Enda var krónan í samfelldu ofrisi á þessum tíma. Slíkri uppsöfnun getur aldrei fylgt annað en veruleg gengisleiðrétting, samkvæmt viðteknum hagfræðilögmálum og raunar einnig lögmálum stærðfræðinnar. Á meðan var Seðlabankinn, sem átti að gæta að krónunni og fjármálastöðugleika, sofandi við stýrið. Þarna lá vandinn.

2. Þegar hlutafélag hagnast greiðir það tekjuskatt í ríkissjóð. Uppsafnaðan hagnað í félagi, svokallað óráðstafað eigið fé, má greiða út sem arð til hluthafa ef hluthafafundur samþykkir slíka arðgreiðslu. Þegar félag greiðir út arð dregur það fyrst frá arðgreiðslunni fjármagnstekjuskatt og skilar í staðgreiðslu til ríkissjóðs, en það sem eftir stendur gengur til hluthafanna. Ekki skiptir máli í því sambandi hverjir hluthafarnir eru, einstaklingar eða lögaðilar, innlendir eða erlendir; afdráttarskatturinn er sá sami. Til dæmis má nefna að ef íslenskt hlutafélag hagnast um 100 krónur og skilar þeim til hluthafa með arðgreiðslu ganga nú 36 krónur til ríkissjóðs (fyrst 20 krónur af hagnaðinum m.v. núgildandi 20% tekjuskatt lögaðila, og svo 16 krónur af 80 krónunum m.v. núgildandi 20% fjármagnstekjuskatt). Í tilviki Teton ehf. greiddi félagið á árinu 2009 tæpar 240 milljónir í tekjuskatt og 60 milljónir í afdreginn fjármagnstekjuskatt af arðgreiðslu f.h. hluthafa eða samtals 300 milljónir króna í ríkissjóð.

Nóg er af neikvæðum fréttum um stórtöp, skuldafjöll og afskriftir. Það er hins vegar jákvæð frétt fyrir skattborgara að einhverjir hafi, þrátt fyrir allt, náð að haga sínum málum og fjárfestingum á árinu 2008 þannig að hagnaður yrði af. Dæmi um slíkt hefðu gjarnan mátt vera fleiri, fremur en færri.

Á Íslandi varð tvenns konar hrun árið 2008: Annars vegar hrun skuldsettra spilaborga banka og eignarhaldsfyrirtækja, og hins vegar hrun krónunnar.

Þessi tvö hrun tengjast vissulega á ýmsa lund, en þó er það svo, að ef hér hefði verið stöðugur fjölþjóðlegur gjaldmiðill – t.d. evra – hefði aðeins fyrrnefnda hrunið orðið. Þótt bankar, FL Group og Exista hefðu engu að síður farið á hausinn, hefðu lán fólks og fyrirtækja staðið óbreytt, ekkert verðbólguskot orðið, enginn „forsendubrestur“. Vissulega hefði syrt nokkuð í álinn í ríkisfjármálum vegna samdráttar fjármagnstekna og skatttekna af fjármálageiranum, og einhver samdráttur orðið í landsframleiðslu, en búsifjar heimila og skaði á raunhagkerfinu hefðu orðið miklu minni með evru en krónu.

Sú umræða sem nú geisar um niðurfærslu skulda, breytingar á verðtryggingu o.s.frv. er í raun um augljósa og margstaðfesta galla og afleiðingar krónunnar. Menn tala um að nú þurfi að taka upp agaða hagstjórn (eins og það hafi ekki verið sagt og reynt áður) og þá verði krónan allt í einu að blessun. En kosturinn við sjálfstæðan gjaldmiðil er einmitt sagður vera sá að hann sé unnt að fella til að mæta versnandi viðskiptakjörum, auka útflutning, styðja innlenda framleiðslu og minnka innflutning. Með öðrum orðum, akkúrat það sem gert hefur verið reglulega í 90 ára sögu krónunnar. Sveiflur og óstöðugleiki munu ætíð fylgja þessum litla gjaldmiðli eins og nótt fylgir degi, með tilheyrandi kostnaði fyrir okkur öll.

(Stærstu útflutningsgreinar Íslendinga eru reyndar þess eðlis að ekki er greiðlega hægt að auka magn útflutnings þótt viðskiptakjör batni í kjölfar krónufalls. Fiskveiðar eru takmarkaðar af aðstæðum í lífríkinu og álframleiðsla af orkuauðlindum sem tekur langan tíma að virkja. Þess vegna eru gengisfellingar óvenju illa til þess fallnar að bæta hag útflutnings hér á landi, og sú hagsbót felst fyrst og fremst í lækkun innlendra raunlauna fremur en í auknum gjaldeyristekjum.)

En tekur ekki áratugi að komast í evruna? Er umræða um slíkt tímabær?

Til að taka upp evru þarf að fá aðild að Evrópusambandinu og uppfylla svokölluð Maastricht-skilyrði. Þau eru eftirfarandi:

• Stöðugleiki í gengismálum. Ríki skal hafa verið aðili að gengissamstarfi Evrópu (ERM II) í að minnsta kosti tvö ár án gengisfellingar. Gengi má mest sveiflast ±15% í kringum það miðgildi sem ákvarðað er við inngöngu í ERM II. Ríkið nýtur aðstoðar evrópska seðlabankans í þessu efni.
• Verðstöðugleiki. Verðbólga skal ekki vera meira en 1,5 prósentum hærri en meðaltal verðbólgu í þeim þremur ESB-löndum þar sem hún var lægst undanfarið ár. Þessu marki er hægt að ná ef menn einbeita sér að því, sérstaklega með stöðugra gengi innan ERM II.
• Vaxtamunur. Langir vextir skulu ekki vera meira en 2 prósentum hærri en í þeim sömu þremur ESB-löndum þar sem verðbólgan var lægst. Vextir hér eru óvenju lágir um þessar mundir vegna gjaldeyrishafta og gætu lækkað enn, sérstaklega vegna væntinga um evruaðild. Þetta gæti samt verið erfiðasta skilyrðið að uppfylla.
• Fjárlagahalli. Halli á fjárlögum má ekki vera meiri en sem nemur 3% af vergri landsframleiðslu (VLF). Því marki verður náð strax á næsta ári.
• Skuldir hins opinbera. Skuldir hins opinbera mega ekki vera meiri en sem nemur 60% af VLF, eða að skuldahlutfallið stefni nægilega hratt að því marki ef það er hærra en 60%. Hér þarf að hafa í huga að næstum þriðjungur brúttóskulda hins opinbera er vegna gjaldeyrisforða, sem verður óþarfur við upptöku evru. Nettóskuldir munu fara niður fyrir 60% árið 2015 skv. áætlunum AGS.

Sem sagt: ef við einbeitum okkur að verkefninu og fáum aðild að ESB 2013, þá yrðu árin í ERM II 2014-2015/16, og evruupptaka möguleg 2016 eða 2017. Ávinningur myndi þó birtast heimilum og fyrirtækjum fyrr þar sem væntingar um evruna kæmu inn í gengi krónunnar og vaxtastig.

Mér finnst ávinningurinn svo borðleggjandi, og framtíðarhagsmunirnir svo yfirgnæfandi, að það sé ekki eftir neinu að bíða.  Þessi áætlun liggur fyrir og er klár til umræðu og aðgerða. Þeir sem telja sig hafa betri plön skulda þjóðinni skýr svör um hver þau eru og hvernig þau ganga upp.

Umræðan um niðurfærslu lána hefur spólað í svipuðum hjólförum í þrjú ár og er talsvert ruglingsleg. Hér verður gerð tilraun til að skýra stöðuna og greina, í þeim tilgangi að færast nær raunhæfum lausnum.

Byrjum á lykilstaðreyndum. Íbúðalán landsmanna stóðu í byrjun október 2011 í samtals 1.380 milljörðum króna. Þar af átti Íbúðalánasjóður tæpan helming eða 670 milljarða. Lífeyrissjóðir áttu 178 milljarða. Það sem eftir stendur, 532 milljarðar, skiptist gróflega til helminga á milli nýju bankanna annars vegar og Seðlabanka og gömlu bankanna hins vegar. (Heimild: Skýrsla Hagfræðistofnunar HÍ C11:08, m.a. bls. 10 og 17.)

Niðurfærsla allra íbúðalána um 18,7% – eins og Hagsmunasamtök heimilanna hafa lagt til – kostar 260 milljarða króna. Af þeim hafa 110% leiðin og aðrar aðgerðir þegar skilað niðurfærslu upp á 60 milljarða. Ef halda ætti áfram og ráðast í hina flötu niðurfærslu þyrfti að liggja fyrir hvar og hvernig ætti að taka þá 200 milljarða sem upp á vantar. Í umræðu hafa verið nefndir nokkrir kostir í því efni:

• Að misst hafi verið af tækifæri til að taka peningana af kröfuhöfum bankanna við flutning lána úr gömlu bönkunum yfir í þá nýju. Þetta stenst ekki skoðun. Lánasöfn gömlu bankanna voru (og eru í prinsippi enn) eign þrotabúanna og kröfuhafanna. Stofnun nýju bankanna og flutningur tiltekinna eigna og skulda yfir í þá hefði ekki getað skert þau eignarréttindi bótalaust. Kröfuhafar hefðu getað sótt bætur fyrir dómi, á grundvelli stjórnarskrár og þeirra laga sem giltu þegar bankarnir féllu, ef reynt hefði verið að „taka snúning“ á þeim. En þó svo væri ekki, þá eru þau íbúðalán sem fóru á milli gömlu og nýju bankanna aðeins brot af heildinni, sennilega um fimmtungur. Niðurfærsla þeirra nú um 18,7% myndi skila innan við 36 milljörðum upp í þá 200 sem til umræðu eru.
• Að sparifjáreigendur hafi beint eða óbeint fengið peninga úr ríkissjóði sem nota hefði mátt í þessu skyni. Lilja Mósesdóttir og fleiri hafa haldið því fram að trygging innlendra innistæðna við fall bankanna, umfram lágmarkstryggingu, hafi kostað ríkissjóð stórar upphæðir sem unnt hefði verið að nota til niðurfærslu lána. Þetta er ekki rétt. Með neyðarlögunum var forgangi krafna í þrotabú banka breytt, þannig að innistæður fóru fram fyrir almennar skuldir bankanna í kröfuröðinni. Þetta olli því að meirihluti eigna bankanna gekk til innistæðueigenda í stað þess að fara til almennra kröfuhafa. Þessi aðgerð kostaði ríkissjóð ekki krónu. Þvert á móti var hún bráðnauðsynleg fyrir almannahag og einnig gagnvart hagsmunum Tryggingasjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Þarna var því enga peninga að sækja til niðurfærslu lána – því miður.
• Að önnur heimili en þau skuldsettu eigi að taka skellinn á sig. Lilja Mósesdóttir hefur einnig gefið í skyn að önnur heimili en þau 69.000 skuldsettu ættu að greiða niðurfellinguna, með vísan til 150 þúsund tekjuskattsgreiðenda í landinu. Þegar skuldsettu heimilin eru frátalin, eru m.a. eftir heimili ellilífeyrisþega, öryrkja og námsmanna í leiguíbúðum. Ekki er raunhæft að skuldlaus og tekjuhá heimili standi undir 260 milljörðum eða broti af þeirri upphæð, en minna má á að sitjandi ríkisstjórn hefur hækkað fjármagnstekjuskatt og efsta þrep tekjuskatts og lagt á sérstakan auðlegðarskatt, nú 2% af eignum umfram tiltekið mark. Sá skattur skilar 7 milljörðum samkvæmt fjárlagafrumvarpi 2012.
• Að prenta peninga upp í skuldirnar. Ólafur Margeirsson hefur stungið upp á því að Seðlabankinn taki 200 milljarða af skuldum heimilanna yfir á sinn efnahagsreikning með peningaprentun, sem svo verði endurheimtir af bönkunum smám saman með skattlagningu á hagnað þeirra. Af mörgum ástæðum sem ekki er rými til að fara út í hér gengur þessi lausn ekki upp, hvorki hagfræðilega eða viðskiptafræðilega. Á endanum borga annars vegar viðskiptavinir bankanna og hins vegar skattgreiðendur brúsann, enda er enginn ókeypis hádegisverður.
• Að láta lífeyrissjóðina borga. Ef til vill væri hægt að þvinga fram, með lögum og samningum, að lífeyrissjóðirnir greiddu fyrir niðurfærsluna. Lífeyrissjóðir eru langstærstu fjármagnseigendur í landinu og gæta 2.000 milljarða fyrir hönd lífeyrisþega nútíðar og framtíðar. Eru menn tilbúnir að skerða réttindi í sjóðunum um 10% og nota fjárhæðina til að greiða niður húsnæðisskuldir? Það kann að vera, en þá á að segja það hreint út.
• Að hætta þessu kjaftæði og færa niður skuldirnar strax! – Eins og áður sagði er helmingur skuldanna á vegum Íbúðalánasjóðs, sem er á ábyrgð ríkissjóðs, þ.e. skattgreiðenda. Íbúðalánasjóður er síðan að mestu leyti fjármagnaður af lífeyrissjóðunum. Eignaupptaka frá gömlu og nýju bönkunum (eða lífeyrissjóðum ef út í það er farið) verður ekki framkvæmd bótalaust skv. fortakslausu ákvæði stjórnarskrárinnar. Í þessu liggur vandinn og ástæðan fyrir því að málið hefur ekki þokast lengra en raun ber vitni. Þar er annars vegar við lögmál stærðfræðinnar og hins vegar við grundvallarreglur réttarríkisins að eiga.

Óumdeilt er að ástandið er erfitt fyrir marga, sérstaklega þá sem keyptu eignir á mestu bóluárunum og hafa horft upp á verð þeirra lækka og skuldirnar hækka upp úr öllu valdi, þökk sé gengishruni krónunnar. Þetta dregur úr þreki fólks og vinnuvilja, er erfitt fyrir sálina (og þjóðarsálina) og hamlar vexti hagkerfisins. En hvað er þá til ráða?

Mig langar að nefna til sögu tvennt sem ég tel raunhæft:

• Að stefna að upptöku evru með aðild að Evrópusambandinu. Eitt af samningsmarkmiðum okkar gæti verið að skipta krónu yfir í evru á tiltölulega lágu skiptigengi krónu (margar krónur fyrir evruna). Við það „lækka“ skuldir nokkuð í evrum (og eignir líka), en laun munu fljótlega leita til jafnvægis á við það sem annars staðar gerist innan ESB. Við gjaldmiðlaskiptin væri unnt að fara í frjáls skipti, í kjölfar skiptiútboðs, á verðtryggðum krónulánasamningum yfir í nýja óverðtryggða evrusamninga á vöxtum sem eru nær því sem almennt tíðkast  í húsnæðislánum á evrusvæðinu. Þarna fengist fram nokkur höfuðstólslækkun, veruleg lækkun vaxta og afnám verðtryggingar.
• Að nýta góðan árangur og betri horfur í ríkisfjármálum til þess að koma til móts við vanda þeirra sem á þurfa að halda í gegn um skattakerfið, jafnt og þétt á næstu árum. Þá er átt við t.d. sértækar vaxtabætur og aðrar leiðréttingar til þeirra sem verst fóru út úr misgengi eignaverðs og skulda. Nú þegar er um 30% af vaxtakostnaði heimila endurgreiddur í gegn um skattakerfið (sem er einn af mörgum duldum kostnaðarliðum við krónuna). Þarna má hugsa sér að enn verði bætt í hjá þeim sem lakast eru settir miðað við fjölskylduaðstæður, m.a. hjá „millistéttaraulanum“ fræga. Það hjálpar til í þessu sambandi að fasteignaverð er byrjað að jafna sig upp úr lægstu lægðum.

 Allt þetta og fleira þarf að ræða á uppbyggilegan hátt. Þessi mál eru of mikilvæg til að hafa þau spólandi í sömu hjólförunum einhver ár í viðbót.