Valgerður Bjarnadóttir

Getur klíkusamfélagið enn komið okkur á óvart ? Já, svei  mér þá það gerðist á laugardaginn. Nú mega íslenskir réttkjörnir ráðamenn ekki stoppa við Kerið og sýna gestum okkar, þjóðarinnar, mikilfengna náttúruna.

Eigendur náttúruperlurnar eru í stjórnarandstöðu. Eigendunum er illa við að ráða ekki. Eigendurnir vilja komast aftur að kjötkötlunum, svo þeir geti haldið áfram að verja sérhagsmunina.

Líklega er enginn stjórnmálaflokkur á landinu sem talar meira um sátt en stærri stjórnarandsöðuflokkurinn. Sáttin þeirra gengur út á að allt verði áfram eftir þeirra höfði eins og það hefur verið langa lengi.

Tillögur þeirra í öllum málum ganga út á að kosið verði, vegna þess að þau halda að þá komist þau aftur að. Það fer hins vegar minna fyrir því hvað þau ætla að gera ef þau komast að.

Ef marka má hátíðadagskrá á fundi Samtaka atvinnulífsins, sem lítur helst út fyrir að vera sérdeild í stærri stjórnarandstöðuflokknum, þá vilja menn hverfa til starfshátta sem tíðkuðust í landinu áður en efnahagslífið hér á landi fór fjandans til.

Þá var í tísku að gera grín að eftirlitsiðnaðinum, það er enn í tísku. Þá blómstraði hér öflugt fjármállíf sem atvinnulífið dásamaði – en var í raun allt tómt svindl og svínarí.

Hverjar urðu afleiðingarnar. Við þekkjum þær öll. Hærri skattar, minni kaupmáttur, hærri afborganir af lánum og gjaldeyrishöft. Það er sannarlega undarlegt að sitja og hlusta á atvinnurekendur sem vilja láta líta á sig sem ábyrgt afl í þjóðfélaginu tala eins og allt sé þetta ríkisstjórninni að kenna.

Fólk veit betur. Fólk veit hvað olli hruninu. Fól veit að það var óábyrg stjórn efnahagslífsins, óábyrg hegðun atvinnurekenda og óábyrg hegðun margra heimila – kannski ekki skrítið,  því að eftir höfðinu dansa limirnir.

Til að komast aftur á réttan kjöl þurfum við ábyrga efnahagsstjórn, ábyrga  stjórn heimilanna og ábyrga stjórn atvinnuveganna. Því miður virðist sem við höfum einungis það tvennt sem fyrst var upp talið. Kann það góðri lukku að stýra ?

Þessi grein birtist í Fréttablaðinu í morgun 25. april 2012

Þegar minni hluti Alþingis stöðvar blygðunarlaust að vilji meiri hlutans nái fram að ganga, rétt eins og gerðist með framgang tillögu um þjóðaratkvæði um tillögur stjórnlagaráðsins um daginn er rétt að skoða málið.

Og hver er skýringin. Málið var ekki fullunnið,segja þau. Það er einfaldlega rangt. Málið snerist um að spyrja fólkið í landinu hvort það telji að nota eigi tillögu stjórnlagaráðsins sem grundvöll að gerð frumvarps til stjórnskipunarlaga sem lagt verður fyrir Alþingi næsta haust. – Er eitthvað dularfullt við þá spurningu?

Af hverju þarf að spyrja að því? Það er kannski ekki nema von að einhver spyrji þeirrar spurningar. Svarið er: vegna þess að Alþingi á næsta leik. Vegna þess að á Alþingi er fólk sem vill ekki byggja á tillögum stjórnlagaráðsins. Á Alþingi er fólk sem segir að frumvarp stjórnlagaráðsins eigi allt að fara í tætarann eins og að orði er komist og aðrir segjast andvígir 114 greinum frumvarpsins – sem er einmitt 114 greinar.

Klíkuveldið vill nefnilega hafa gamla háttinn á og fá útvalda til starfa. Útvaldir voru í stjórnlaganefndinni, sem vann úr tillögum þjóðfundarins. Stjórnlaganefndin dró saman afrakstur vinnu sem varðar stjórnarskrána og unnin hefur verið á umliðnum árum – stórmerkileg og umfangsmikil skýrsla. Stjórnlaganefndin birti tvær hugmyndir að nýrri stjórnarskrá – dæmi A og dæmiB.

Stjórnlagaráðið – 25 manns – vann úr öllu þessu efni og skilaði einni tillögu. Hún er ekki tæknilega fullkomin, en í henni er flott og nútímaleg heildstæð hugsun. Það er afstaða til þeirrar hugsunar sem við viljum leita til fólksins í landinu með.

Viljum við mannréttindakafla sem gerir meiri kröfur en sá sem samþykktur var 1995 ? – fyrir 17 árum. Viljum við að mannréttindakaflinn sé fyrsti kaflinn í stjórnarskránni ? Hva – skiptir það einhverju máli, spyr kannski einhver. Já, mannréttindi eru þá efst á blaði, það hefur táknrætt gildi, er svarið við því.

Þau sem ekki vilja endurskrifa heldur endurskoða stjórnarskrána vilja engar æfingar af þessu tagi. Þau vilja tala um málskotsréttinn, eins og hann sé upphaf og endir alls. Þau vilja deila um hvort ráðherrar eigi að vera á þingi, eins og það sé upphaf og endir alls. – En þetta eru svo sem ágiskanir, efnislega hafa þau sem ekki vilja leita ráða hjá fólkinu, ekkert lagt fram. Yfirlýsingar þeirra standa: annars vegar allt í tætarann og hins vegar athugasemdir við 114 greinar.

Að standa vörð um hagsmuni hinna fáu

Svo eru það hinar spurningarnar sem átti að spyrja. Viltu að náttúruauðlindir verði lýstar þjóðareign ? Séreignaréttar lögfræðingar framsóknar  og  sjálfstæðis  taka auðvitað andköf, nú skal þjóðnýta allt steini léttara. Það er auðvitað miklu fleira fólk sem lætur sér ekki detta í hug að þessi einfalda spurning jafngildi því að allt milli himins og jarðar verði lýst þjóðareign.

En gott og vel það var sjálfsagt að gera þetta skýrara fyrir þá sem sífellt verja hagsmuni stóreignamanna og kjósa að snúa út úr öllu sem fyrir þá er lagt. Því var lagt til að breyta spurningunni -lagt til að bæta við orðunum –sem ekki eru í einkaeign. Spurningin hljóðaði því svona: Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeigu lýstar þjóðareign?

Í tillögum stjórnlagaráðsins er þjóðkirkjunnar ekki getið. Því var lagt til að spyrja þeirra einföldu spurningar hvort fólk vildi að sú stofnun hefði hinn sama sess í nýrri stjórnarskrá. Það er ábyggilega mörgum mikils virði, en hve mörgum ? Er ekki sjálfsagt að leita svara við því ? Klíkuveldið kaus að láta sem þeir skildu ekki hvers vegna var spurt. Eða ég vona alla vega að það hafi verið látalæti.

Framsókn og sjálfstæði hafa einnig áhyggjur af því hvað verði um landsbyggðarþingmenn ef öll atkvæði á landinu vega jafnt. Ja, ég segi nú ekki annað að það boðar ekki gott um samkomulag um stjórnarskrá yfirhöfuð ef áhyggjurnar snúast um landsbyggðarþingmenn. Væri ekki nær að reyna að ná fram þeirri breytingu að þingmenn lítu á sig sem málsvara fólks alls staðar af landinu, í stað þess að einblína að hagsmuni einstakra kjördæma.

Auðvitað þurfa lögfræðingar að koma að gerð stjórnarskrár. Stjórnarskráin er undristaðan hún verður því að standast lagatæknilega skoðun (ef þannig má að orði komast), um það er engin spurning. Lögfræðingar eiga hins vegar engan rétt fram yfir okkur hin um hvað stendur í stjórnarskránni, hvert er efni hennar og innihald. Við gerð stjórnarskráinnar eiga þeir að vera tæknimenn en ekki hugmyndasmiðir.

Af vinnu við stjórnarskrártillögurnar í vetur er augljóst að áhrifamikið fólk telur sig hæfara en aðra til að fást við það veigamikla verkefni sem smíði nýrrar stjórnarskrár er. Það hefur allt á hornum sér í tillögum stjórnlagaráðsins.

Þau sem aðhillast klíkuveldið höfðu betur þegar þau komu í veg fyrir afgreiðslu þingsályktunarinnar þann 29.mars. Það mun hins vegar ekki koma í veg fyrir að áfram verður unnið með tillögur stjórnalagaráðsins.

Áttum okkur á því að andstaðan er ekki bara í þessu máli. Andstaðan er við allar breytingar. Klíkuveldið vill engu breyta, ekki stjórnarráðinu, ekki fiskveiðistjórninni, ekki stjórnarskránni og ekki vinnubrögðunum- bara alls engu. Um það snýst baráttan.

Því verður seint haldið fram að það skorti þjóðmálaumræðu á ljósvakamiðlunum. Um áramót fer eðlilega mest fyrir henni. Þá bætast ávörp fyrirmanna og Kryddsíldin við helgarskammtinn.

Sjálfsagt finnst okkur öllum umræðan misviturleg og  –skemmtileg. Það er eins gengur. Mér finnst Gunnar Smári skemmtilegur og yfirleitt hafa skynsamlegt til málanna að leggja, ella yrði ég vafalaust oft pirruð. Er þá vísað til dálætisins sem þáttastjórnendur hafa á þeim ágæta manni.

Samfylkingin

Breytingar á ríkisstjórn og flokksstjórnarfundur  Samfylkingarinnar næstsíðasta dag ársins hafa verið nokkuð til umræðu. Stundum er eins og þeir sem skýra frá því sem þar fór fram hafi ekki verið á fundinum. Það er reyndar rétt í sumum tilfellum. Í öðrum tilfelluum virðist eins og fólk hafi ekki verið á sama fundi og ég.

Vissulega komu fram skiptar skoðanir um tillöguna að breytingu á ríkisstjórninni. Það er ekkert nema hollt að fólk segi skoðun sína. Það er ekkert nema eðlilegt að áherslumunur sé í þessum efnum sem öðrum.

Í orði er kallað eftir umræðu um öll mál, þegar umræðan er ekki jafn samhljóma  og haleljakór, þá tala álitsgjafarnir um flokkadrætti – þeim finnst það meira spennandi en að fólk tali sig til niðurstöðu. En það var einmitt það sem gerðist á flokksstjórnarfundinum. Í lok hans var atkvæðagreiðsla (leynileg) um tillöguna sem lá fyrir fundinum, og hún var samþykkt með 80 % atkvæðanna. Varla verður það kallað naumt á munum.

Mannaskipti í ríkisstjórn eru eðlileg. Þegar fækka á ráðuneytum þurfa einhverjir að víkja. Við getum öll haft okkar skoðanir á því hverjir það eigi að vera. En það skiptir ekki höfuðmáli og við eigum alls ekki að láta álitsgjafa komast upp með að reyna að telja fólki trú um að það hafi einhverja dýpri merkingu.

Sumt sem kemur fram í umræðunni er reyndar næstum hlægilegt. Mér heyrðist á einhverjum að það væri hið versta mál að vera með fyrrverandi ráðherra í þingsalnum – áður hefði mönnum af því tagi verið skóflað til útlanda. Ég trúi samt ekki öðru en mér hafi misheyrst, eða er til fólk sem telur að þau sem verið hafa ráðherrar þurfi sérstaka meðferð allt sitt líf eftir það. Er til fólk sem saknar þess tíma ? – Þá er nú eins gott að sjá til þess að engin verði ráðherra yngri en fimmtíu og fimm eða sextug  – eða hvað ?

Og við megum heldur ekki láta eins og það sé bara í pólitíkinni sem breytingar verða á högum fólks. Það verður alls staðar í atvinnulífinu, hvort heldur í ríkis- eða einkafyrirtækjum. – Það er vissulega ekki venjuleg vinna að stunda pólitík, en ekki láta hvarfla að okkur að heimur stjórnmálamannsins sé harðari en annarra.

Forsetinn og stjórnarskráin.

Í sumar verður efnt til forsetakosninga. Sumir álitsgjafar láta sem það sé mikil óvissa í kringum forsetaembættið, vegna þess að tillögur stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá liggja fyrir. Það er engin óvissa um það, nýi forsetinn mun starfa samkvæmt stjórnarskránni.

Ef Alþingi samþykkir breytingar á stjórnarskránni á að rjúfa þing og boða til kosninga. Þess vegna er ljóst að frumvarp verður ekki lagt fyrir þingið fyrr en næsta vetur – þar eð kosningar verða ekki fyrr en 2013.

Og jafnvel þó Alþingi lýsti nú vilja sínum í þessu efni, þá er ekkert víst að nýtt þing yrði sömu skoðunar, en svo þarf að vera til að breyta stjórnarskránni. Svo má líka segja sem svo að ef það verður siðvenja að forsetar sitji í sextán ár, þá gæti þótt ástæða til að breyta stjórnarskrá á þeim tíma, þó því sé svo sem ekki spáð.

Ljóst er að á undanförnum sextán árum hefur hugur sumra staðið til þess að breyta stjórnarskrá þó árangur hafi ekki orðið.  Að lokum skulum við ekki gleyma því að gamli forsetinn hefur sannarlega breytt eðli embættisins og þurfti hann ekki breytingu á stjórnarskránni til þess. – Ég blæs því á að stjórnarskráin þurfi að þvælast fyrir forsetaframbjóðendum eða kjósendum.

Og hvað þá með tillögur stjórnlagaráðsins spyrja álitsgjafar hver annan. Eru þær bara gleymdar? Eru þær bara í salti ? Hafa stjórnmálaflokkarnir engan áhuga á þeim ? Ég velti stundum fyrir mér af hverju við sem vinnum með tillögurnar í þinginu erum ekki spurð. En svo nenni ég ekki að eyða tíma í slíkar vangaveltur og held bara áfram að puða.

Ég velti líka fyrir mér hver á að halda uppi umræðunni um tillögur stjórnlagaráðsins. Fræðasamfélagið hefur staðið fyrir nokkrum málþingum um valda þætti. Ríkisútvarpið hefur einnig staðið sig nokkuð vel í kynningu á tillögunum og á örugglega eftir að halda því áfram.

Gerð stjórnarskrárinnar var vissulega útvistað á hinn bóginn eru leikreglurnar þær að Alþingi ber lokaábyrgðina. Það er ekki hægt að ætlast til annars en að alþingismenn fái að kynna sér tillögurnar í þaula. Alþingismenn eru nefnilega ekki bara í vinnu hjá þjóðinni, þeir verða einnig að vita hvað þeir leggja til, það á alltaf við en ekki síst við þegar stjórnarskráin er til meðferðar. 

ps. Get ekki neitað mér um kvarta yfir því að Egill vinur minn Helgason skuli ekki leiðrétta viðmælanda sem heldur því fram að lífeyrisréttindum alþingismanna hafi ekki verið breytt frá því að eftirlaunaósóminn var leiddur í lög.

Rýniskýrsla Evrópusambandsins um landbúnaðarmál sem barst utanríkisráðuneytinu í síðustu viku hlýtur að hafa komið einhverjum á óvart. Sérstaklega hlýtur hún að hafa komið þeim á óvart sem hafa haldið því fram enginn skilningur væri innan Evrópusambandsins á því að Ísland er öðru vísi en löndin sunnar í álfunni. Kannski breytir skýrslan samt engu.

Þeir sem fremstir eru í flokki andstæðinga þess að Ísland verði hluti af Evrópusambandinu kæra sig kollótta um allar staðreyndir sem varða aðildarviðræður og samninga við Evrópusambandið. Þess vegna er svolítið erfitt við að ræða við það fólk, – það snýr öllu á hvolf sem sagt er.

Andstæðingarnir kæra sig kollótta um að framsal fullveldis er miklu meira í EES samningum en við inngöngu í Evrópusambandið. Allar meiriháttar ákvarðanir innan Evrópusambandsins eru teknar í ráðherraráðinu, þar sem ráðherrar aðildarríkjanna eiga sæti.

Flestar þeirra ákvarðana snerta okkur beint, en við höfum ekkert um það að segja þegar þær eru teknar. Við erum ekki einu sinni í byggingunni þar sem fundurinn er haldinn, hvað þá í fundarherberginu. Mér er fullkomlega óskiljanlegt hvernig það getur þótt betri kostur en að vera fullgildur meðlimur sem getur beitt sér í samstarfi ríkjanna. – Skilningsleysi mitt breytir því þó ekki að andstæðingarnir halda áfram hrópum um afsal fullveldis.

Óskandi væri að andstæðingarnir færu að tala um málefni og hættu sífellt endurteknum upphrópunum sem eiga sér enga stoð í veruleikanum. Varla verður konu þó að ósk sinni í þeim efnum, því sífelldar endurtekningar hafa áhrif. Áhrif þeirra eru ekki bara á skarann sem hlustar heldur einnig á þá sem eru á öndverðum meiði sem þreytast á að svara ósannindunum.

Andstæðingarnir gleðjast auðvitað af því þeim finnst steinn hafa verið settur í götu samninganna þar sem ekki er búið að vinna heimavinnuna um landbúnaðarmálin. Sú vinna hlýtur nú að fara af stað því landbúnaðarráðherrann veit að hann verður að fylgja ákvörðun Alþingis. Ráðherrar geta nefnilega ekki rekið prívat pólitik, þeir eiga að framkvæma það sem Alþingi samþykkir.

Samningaviðræðurnar halda áfram um aðra þætti en landbúnaðarmál eins og ekkert hafi í skorist, en vissulega seinkar viðræðum um landbúnaðinn.

Andstæðingarnir vonuðu að eitthvað yrði í rýniskýrslunni sem benti til þess að ekki næðust samningar um landbúnað sem við gætum unað við. Þeim varð ekki að ósk sinni. Evrópusambandið veit að Ísland er strjálbýlt land,  að landbúnaður hér er með allt öðru sniði en í flestum ríkjum þess, að við erum fá og stjórnsýslan lítil – tillit verður tekið til alls þessa. Evrópusambandið veit líka að hér er engin raunveruleg byggðastefna. – Þau þarna suður frá vita sannarlega meira um okkur en sum okkar vita eða vilja vita um þau.

Þessi pistill birtist í Fréttablaðinu 15. september 2011

Í kjaftadálki Eyjunnar Orðinu á götunni var sagt frá því að stjórnlagaráðsfólki þyki lítið til um viðbrögð stjórnmálaflokkanna við tillögu ráðsins að nýrri stjórnarskrá. Eftir því sem ég hef orðið vör við hefur enginn stjórnmálaflokkanna brugðist við tillögunum. Miðað við þá skynsemi sem stjórnlagaráðið sýndi í vinnubrögðum sínum á ég bágt með að trúa að þau sem sæti áttu í ráðinu setji samasemmerki á milli allra stjórnmálaflokkanna í landinu og Þorsteins Pálssonar og dæmalausrar greinar hans í Fréttablaðinu um tillögu ráðsins.

Ekki mundi mig þó undra ef stjórnlagaráðið hefði orðið fyrir vonbrigðum með fréttaflutning af því þegar ráðið skilaði tillögum sínum. Í því sambandi geri ég helst kröfu til Ríkisútvarpsins, en fréttafólkinu þar fannst markverðara að verslunarmannahelgin fór í hönd. Viðtöl við stráka á leið til Vestmannaeyja á þjóðhátíð birtust á undan frásögnum af skilum stjórnlagaráðsins – það fréttamat var sannarlega með endemum.

Stjórnmálamenn og stjórnmálaflokkar eiga alltaf að vanda sig. Í þessu stóra og mikilsverða máli er ekki síst nauðsyn á að þeir geri það.  Eðli máls samkvæmt verða aldrei allir á eitt sáttir um hvernig stjórnarskráin á að vera – nema þá að við byggjum í Hálsaskógi, sem við gerum ekki.

Nú þarf að huga að því hvernig haldið verður áfram með málið. Fyrst og fremst hlýtur að vera áríðandi að kynna tillögu stjórnlagráðsins fyrir fólkinu í landinu. Síðan þarf að kanna hug fólksins til tillögunnar. Hvernig er best að standa að þessu, það þarf að íhuga rækilega.

Einhverjir stjórnlagaráðsmenn hafa haft á orði að kannski ætti ráðið að koma saman aftur þegar málið hefur verið kynnt og viðbrögð hafa komið við tillögunni. Er skynsamlegt að fara þá leið ? Eða á einfaldlega að bera tillöguna undir þjóðina eins og hún er núna eftir að hún hefur verið kynnt.

Þarf meirihluti þjóðarinnar að greiða atvæði um tillöguna ?  Ótal fleiri spurningar munu vakna þegar til kasta Alþingis kemur um áframhald málsins.

Hvort heldur okkur líkar betur eða verr á Alþingi lokaorðið um hvernig öllu þessu verður háttað. Það á við bæði um innihald og umgjörð.  Stjórnlagaráðið hefur lagt til innihaldið, okkar á þinginu er að gera umgjörðina þannig að niðurstaðan verði sú sem flestir geta sætt sig við.   Vonandi tekst okkur sem þar sitjum  að taka okkur vinnubrögð stjórnlagaráðsins til fyrirmyndar og vinna af kostgæfni og æsingalaust að framhaldi málsins. Þá ósk á ég reyndar um öll störf þingsins enn ekki bara þetta eina áríðandi mál.

Þessi grein birtist í Fráttablaðinu í dag 9. ágúst 2011

Svei mér þá, en stundum veit ég ekki hvaðan á mig stendur veðrið. Þannig háttar núna þegar allt í einu eru orðnar mjög heitar umræður um frumvarp um upplýsingalög og Sigurður Kári er eina ferðina enn fullur vandlætingar og segir að draga verði frumvarpið tilbaka.

Skrítið en stundum þegar Sigurði Kára er mikið niðri fyrir dettur mér í hug saga um konu sem féll í öngvit af vandlætingu.

Sannleikurinn um þetta frumvarp er að allsherjarnefnd Alþingis hefur það til umfjöllunar. Síðast þegar ég var viðstödd og fjallað var um það voru allir í nefndinni sammála um að það þyrfti rækilega skoðun. Ég man heldur ekki betur rætt hafi verið um að skoða sænsku upplýsingalögin, en frumvarpið sem fyrir liggur mun sækja meira til dönsku laganna um sama efni.

Enginn þarf svo sem að verða mjög hissa á því stjórnarandstaðan finni sér eitthvað til taka andköf yfir. Verra er hins vegar að fjölmiðlarnir grípa tækifærið, að því er virðist fegins hendi, og búa til eitthvert ósætti, sem ekki er, að minnsta kosti ekki enn sem komið er. Hvað svo sem síðar verður.

Í gegnum tíðina hef ég oft undrast að fréttamenn virðast lítinn greinarmun gera á frumvarpi til laga annars vegar og lögum hins vegar.

Þannig háttar um stjórnarfrumvörp að áður en þau eru lögð fram á Alþingi eru þau lögð fyrir ríkisstjórnina. Þegar hún hefur gefið samþykki sitt eru frumvörpin lögð fyrir þingflokka stjórnarflokkanna og fyrst þegar þeir hafa gefið grænt ljós eru þau lögð fram í þinginu.

Fréttamenn þekkja þennan vinnugang auðvitað mætavel. Þrátt fyrir það er stundum sagt frá því að lagafrumvörp hafi verið samþykkt í ríkisstjórn. Síðan er fimbulfambað áfram eins og þessi frumvörp, sem hafa ekki einu sinni verið lögð fram á Alþingi, séu orðin að lögum.

Engan þarf því að undra þó stjórnmálaumræðan í landinu sé oft á tíðum skrítin. Auðvitað bera stjórnmálamenn fyrst og fremst ábyrgð á umræðunni. Til að halda okkur  við efnið þarf staðfasta fjölmiðla. Því miður skortir stundum á staðfestu þeirra og þá verður útkoman oftast hörmuleg.

Gaman væri ef fréttamenn og stjórnmálamenn tækju höndum saman við að reyna að lyfta umræðunni á hærra plan.

Stjórnmálaumræðan hefur náð nýjum hæðum eða kannski er réttara að segja lægðum. Formaður Framsóknarflokksins hefur það til málanna að leggja í ræðustól Alþingis að ríkisstjórnin geti ekki rekið Bæjarins bestu með hagnaði, og fjármálaráðherrann er álíka málefnalegur þó kannski heldur jákvæðari og telur Sigumund Davíð geta rekið pulsusjoppu og jafnvel hagnast á því.

LÍÚ dóninn (ég biðst afsökunar á orðbragðinu en ég tel að hann hafi unnið fyrir því) talar niður til forsætisráðherrans á áður óþekktum skala að minnsta kosti í mínu minni – sem nær ansi langt aftur.

Átökin í þjóðfélaginu eru meiri og illskeyttari en þau hafa verið í áratugi. Auðvitað er óþarfi að furða sig á því að fólki sé heitt í hamsi eftir allt sem hefur gengið yfir þjóðina frá haustdögum 2008. Varla var við því að búast að fólk tæki því af fullkomnu æðruleysi að missa vinnuna, að kaupmáttur launa rýrni um 10 % á þrem árum, að skuldir heimila og fyrirtækja stökkbreytist.  – Því er ekki að neita að ég deili óþolinmæði með þeim sem finnst seint ganga að sjá út úr hríðinni. Veit þó vel að á því eru ýmsar skýringar. Skýringar verða bara svo ansi leiðinlegar til lengdar.

Pólitísk hagsmunasamtök.

Sannarlega er búið að stilla því þannig upp að ríkisstjórnin sé í einni allsherjar baráttu við Samtök atvinnulífsins og stundum finnst mér að hún eigi einnig að vera í baráttu við Alþýðusambandið.  Ríkisstjórnin er samkvæmt því í baráttu við allt og alla, í stað þess að vera í baráttu fyrir allt og alla.

Auðvitað er þetta ekki rétt. Hitt er rétt að ríkisstjórnin getur ekki reist atvinnulífið við ein, hún getur heldur ekki hækkað kaupið ein og hún getur ekki leyst skuldavandann ein. Það krefst samvinnu að gera allt þetta.

Samtök atvinnulífsins og Alþýðusamband Íslands eru vissulega mikilvæg samtök. En þau stjórna ekki landinu. Það gerir ríkisstjórnin sem Alþingi hefur falið að fara með stjórn landsins.

Í mikilvægum kjaraviðræðum eins og farið hafa fram undanfarið hlýtur ríkisvaldið að reyna að koma til móts við það sem aðilar vinnumarkaðarins telja að þurfi til að samningar náist. Koma til móts er annað en að ganga að öllum kröfum sem settar eru á hendur ríkinu.

Hafandi fylgst með kjaraviðræðum nú seinustu daga hef ég komist að þeirri niðurstöðu, sem mig reyndar grunaði fyrr að Samtök atvinnulífsins eru ekki í þessum viðræðum af þeim heilindum sem mér finnst allir geta ætlast til af þeim.

Samtök atvinnulífsins stjórnast nefnilega af flokkspólitískum hvötum, þeirra markmið er fyrst og fremst að koma ríkisstjórninni frá. Það lítur því miður út fyrir að atvinnuleiðin sem kynnt var á aðalfundinum þeirra nú fyrir skömmu hafi ekki verið annað en flott auglýsingatrikk.

Athafnirnar sýna nefnilega allt annað. Athafnirnar sýna ekki umhyggju fyrir atvinnulífinu. Athafnirnar sýna í fyrsta lagi umhyggju fyrir Sjálfstæðisflokknum og í öðru lagi fyrir útgerðarmönnum og það er ekkert í þriðja lagi.

Hver á fiskinn í sjónum og hvað eigum við að gera við hann.

Það er enginn ágreiningur um það lengur að öll eigum við fiskinn í sjónum. Ágreiningurinn snýst um hver eigi að njóta ávaxtanna – arðsins af þessari miklu auðlind.

Allt frá því menn fóru að selja frá sér kvótann hefur andstaða fólksins í landinu við þetta kerfi verið mikil. Ég held að óhætt sé að segja að milli 70 og 80 % þjóðarinnar telji að breyta eigi kvótakerfinu þegar sú spurning er borin upp í skoðanakönnunum.

Mín andstaða við kvótakerfið er ekki vegna þess að ég telji að það hafi ekki gagnast til að stjórna veiðinni. Ég held að kerfið hafi bara gagnast vel til að koma í veg fyrir eða stöðva ofveiði.

Það er óþolandi og  stríðir gegn jafnréttisákvæðum stjórnarskrárinnar að einstaklingar hafa selt öðrum gjafakvóta sem þeir fengu úthlutað vegna veiðireynslu sinnar. Við eigum öll að hagnast á auðlindinni. Einstaklingar eiga ekki að hirða allan arðinn af sameign okkar allra.

Kvótakerfið færði Íslendingum fjárhagslegt óréttlæti sem staðið hefur í tuttugu og fimm ár – þetta fjárhagslega óréttlæti er það sem næst kemst bankahruninu. Það er m.a. vegna þessa fjárhagslega óréttlætis sem ég er ámóti kvótakerfinu.

Þeir sem hagnast hafa á kerfinu vilja auðvitað ekki breyta neinu. Þeir eru miklu færri, en mun valdameiri og eftir því sem séð verður ætla þeir ekki að svífast neins til að halda uppsprettu auðs síns.

Á Íslandi eru flott sjávarútvegsfyrirtæki og svo önnur sem ekki eru eins flott. Það er enginn sem vill eyðileggja þessi fyriræki, við viljum bara að þjóðin sem er eigandi auðlindarinnar fái þá hlutdeild í arðinum sem henni ber. Flottu sjávarútvegsfyrirtækin geta vel greitt þennan arð, þau sem ekki eru jafn flott leggðu upp laupana. Aðrir tækju þá við rekstri skipanna, fiskurinn yrði áfram veiddur, fólkið hvort heldur á sjó eða í landi hefði áfram vinnu. Nýir eigendur rækju fyrirtækið betur borguðu þann arð af auðlindinni sem þeim ber – og allt væri skárra en áður var.

Mér finnst það gamaldags hugsunarháttur að hagsmunir fólks og fyrirtækja fari ekki saman. Í mínum huga er ánægt starfsfólk hverju fyrirtæki gulls í gildi. Auðvitað þýðir þetta ekki að fyrirtækin séu alltaf í stakk búin að gera allt það sem starfsmennirnir vilja. Auðvitað verður það aldrei svo að launþegar telji sig ekki eiga stærri hlut skilið en þeir fá.

Á undanförnum áratugum mjög hefur dregið úr togstreitu á milli atvinnurekenda og launþega – í mínum huga er það vel. Auðvitað verða launþegar alltaf að vera á tánum og standa vörð um laun sín og réttindi, en það er gott ef það tekst án mikilla átaka. – Það finnst mér að minnsta kosti.

Nú bregður hins vegar svo við að atvinnurekendur snúa á síðustu metrunum frá samkomulagi sem hefði fært hverjum launþega í landinu 50.000 kr. eingreiðslu um næstu mánaðarmót. Af hverju hættu þeir við – jú til að verja hagsmuni útgerðarmanna, hagsmuni þeirra sem kallaðir eru kvótaeigendur. Kallaðir segi ég – vegna þess að þeir hafa kvótann einungis að láni og nú er kominn tími til að honum verði skilað til síns rétta eiganda. Það þarf ekki að gerast í einu vetfangi en það þarf að gerast innan skikkanlegs tíma. – Það finnst mér að minnsta kosti.

Já, stundum finnst konu einsog það hljóti að vera búið að segja allt sem hægt er að segja um Icesave málið, og í rauninni miklu meira en það. Mér er skapi næst að benda hér einfaldlega á fjandi góða grein sem Guðmundur Andri skrifaði í Fréttablaðið um daginn; setja á hana link og like og láta gott heita. En. Kona má ekki missa móðinn, þó hún  sé orðin þreytt á þessu. Ég ætla hvorki að tala um vegferð né það að vinda ofan af málum, hvað þá að segja að nú sé ögurstund og að umræðan hafi verið á villigötum.

Já, það þarf einfaldlega að klára þetta mál. Ég heyrði einhvern segja í léttum dúr að við þyrftum ekki að óttast nýtt hrun þó við segðum nei: það yrði einungis hægur og kvalarfullur dauði. Köfnun. Ég veit ekki hvort hægt er að lofa betri tíð með blóm í haga ef við segjum já: En þá er að minnsta kosti hægt að gera upp mál og halda áfram, taka þátt í samfélagi þjóðanna á ný og horfa fram á veginn.

Já, talað er um stolt og að láta ekki beygja sig undir kúgun stórþjóða –  en það hlýtur að vera smáþjóð meira virði að hægt sé að teysta loforðum hennar um að staðið verði við skuldbindingar.

Já, talað er um að við eigum ekki að borga skuldir óreiðumanna – en ef óreiðumennirnir unnu í skjóli íslenskra stjórnvalda og seðlabankans þá getum við ekki skotið okkur undan ábyrgð.

Já, talað er um að við eigum að láta reyna á málið fyrir dómstólum – en áhættan er of mikil og of mörg ár líða án þess að við vitum hvar við stöndum.   Við höfum ekki efni á því.

Já, nú er tíminn til að vera skynsöm.

Einu sinni var sagt að það hefði þurft vinstri stjórn í Reykjavík til þess að annar pulsubar en Bæjarins bestu var opnaður í miðbænum. Ástæðan var sögð sú að sjálfstæðisflokkurinn leitaði ávallt álits hjá eigendum Bæjarins bestu um hvort skynsamlegt væri að opna annan pulsubar þarna niður frá. Ekki veit ég hvort það kom þeim á óvart að Bæjarins bestu töldu sig fyllilega anna pulsueftirspurn í miðbænum.

Mér kom þessi saga í hug þegar ég sá í fréttum að Flugmálastjórn hefði borið umsókn Iceland express um að hefja flug til Winnipeg undir þá eða þau hjá Icelandair. Ekki kæmi mér á óvart að hin síðarnefndu hefðu haft eitthvað við það að athuga að Iceland express færðu út kvíarnar. Enda miklu þægilegra að reka fyrirtæki sem er ekki í samkeppni við neinn, það er alkunna. – Það er hins vegar ekki best fyrir neytendur eða flugfarþega.

Því miður virðist það lenska fyrirtækjarekenda hér á landi að taka lítið tillit til viðskiptavinarins – bæði í stóru og smáu. Það skrítna er að stjórnvöld hafa gjarnan staðið með fyrirtækjunum í þessum þjösnagangi þeirra gagnvart viðskiptavinunum. Samt eru viðskiptavinirnir eða neytendurnir miklu fleiri en þeir sem reka fyrirtækin.

Fyrirtækin eru og eiga að vera undirstaða atvinnusköpunar í landinu. Án öflugra fyrirtækja verður hér aldrei aftur blómlegt efnahagslíf. Þeir sem reka fyrirtækin mega hins vegar ekki ruglast í ríminu og halda að þeir eigi ekki bara að stjórna fyrirtækjunum sínum heldur líka umhverfinu sem þau starfa í og hverjir keppinautar þeirri eigi eða megi vera.

Ríkisvaldið á auðvitað að sjá til þess að umhverfið sem atvinnurekendur starfa í þvælist ekki fyrir þeim. Gallinn er samt sá að forsvarsmenn atvinnurekenda eru svo uppteknir í stjórnarandstöðu að það glittir ekki í frumlega hugsun hjá þeim. Forsvarsmennirnir eru þar fyrir utan svo fyrirferðamiklir að fyrirtækjarekendur með nýja og frumlega hugsun komast ekki að – ekkert heyrist í þeim fyrir hávaðanum í hinum. Þetta er mjög bagalegt einmitt núna þegar frumleg hugsun skapandi fólks er akkúrat það sem við þurfum.

Í stað þess að koma með uppbyggilegar hugmyndir eru atvinnurekendur fastir í skömmunum, allt er ríksvaldinu að kenna. Vissulega eru skattar hærri á fyrirtæki nú en þeir voru fyrir tveim árum. Samt sem áður eru bara tvö Evrópuríki þar sem fyrirtækjaskattar eru lægri. – Bjuggust atvinnurekendur og fjármagnseigendur við að þeir yrðu einu hóparnir í þjóðfélaginu sem ekki þyrfti að auka skattbyrðina hjá?

Fyrir jól var sagt frá því í fréttum að fólk hópaðist til Boston og gerði þá gjarnan jólainnkaupin í leiðinni. Einn málsvara atvinnurekenda var spurður hvort þetta benti ekki til þess að íslenskir kaupmenn leggðu of mikið á vörurnar. Málsvarinn var fljótur til svara, þegar búið væri að leggja kostnaðinn við ferðina við innkaupsverðið, sagð‘ann, þá væri sparnaðurinn nú ekki mikill, ef nokkur. – Það var bara ekki verið að spyrja um það, heldur álagningu íslenskra kaupmanna.

Vonandi hættir fólk ekki að fara til útlanda, það er okkur öllum hollt að komast burt af skerinu við og við. Það þarf hins vegar ekki að vera hluti af utanlandsferðum að gera stórinnkaup. Ef íslenskir kaupmenn kunna sér ekki hóf í álagningu verður það samt áfram órofa hluti utanlandsferða að fylla ferðatöskuna og jafnvel kaupa nýja til að fylla líka áður en haldið er heim á ný. Augljósasta afleiðingin af því er að verslunin hér á landi verður af þeim viðskiptum.

Þegar gengið féll hækkuðu vörurnar í búðunum nánast á hverjum degi, ekkert athugavert við það enda hafði innkaupsverðið hækkað. Ég óttast að í ofanálag hafi innflytjendurnir haldið óbreyttri álagningu í prósentum (%). Hafi þeir gert það þá hækkaði álagningin þeirra í krónum, án þess þó að innlendi kostnaðurinn hefði nokkuð breyst.

Síðan hefur gengið hækkað aftur. Ég hef ekki orðið vör við að neitt hafi lækkað – jú annars nikótin tyggjó hefur lækkað. Ég hafði á orði við ungan mann sem seldi mér það síðast, að þetta væri svei mér þá það eina sem hefði lækkað. Hann svaraði því til að hann héldi að menn vildu að fólk keypti þetta. Svar hans hefur verið mér hugleikið, og ég hef hugsað að óskandi væri að verslunarmenn/innflytjendur vildu að við keyptum sitthvað fleira. Þá mundu þeir stilla verðlagningu í hóf og við mundum kaupa meira.

Auðvitað er ábyrgð ríkisvaldsins mikil. En ég trúi því ekki að við viljum að ríkisvaldið vasist í alls konar atvinnurekstri. Díoxin óhöppin, ef kalla má þau það, sýna ljóslega að gæta verður að umhverfisáhrifum allrar atvinnustarfsemi. Atvinnulífið verður að hafa þolinmæði til að ríkisvaldið sinni þeirri skyldu sinni og ríkisvaldið verður að vinna fljótt og vel.

Það er samvinnuverkefni að ná okkur upp úr kreppunni. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að launþegar og atvinnurekendur ætli vegna ósamkomulags að henda hluta af ágóðanum af ánægjulega sterkum loðnustofni út um gluggann.

p.s. Viðtalið við Orra Hauksson framkvæmdastjóra Samtaka iðnaðarins í Samfélaginu í nærmynd á Rás 1 í gær (10. febrúar) var ánægjuleg undantekning frá svartagallsrausinu í talsmönnum atvinnulífsins.

Þessi grein birtist í Fréttablaðinu í dag 8. febrúar 2011

Baráttan um völdin er hörð þessa dagana. Svo undarlegt sem það nú er þá eru framkvæmdastjóri og stjórn Samtaka atinnulífisins þar í aðalhlutverki. Svo undarlegt vegna þess að það er óhyggilegt að blanda samtökunum inn í þessa miklu baráttu um verðmæti og völd. Enda hvarflar það oft að mér að talsmaðurinn/framkvæmdastjórinn sé frekar í hefðbundinni pólitík en í forsvari fyrir mikilvæg og nauðsynleg samtök atvinnurekanda.

Öll erum við sammála um að traustir atvinnuvegir er undirstaða efnahagslífisins. Öll erum við sammála um að atvinnuleysið er alvarlegasta vandamálið sem þjóðfélagið glímir nú við.

Svo undarlega háttar að forysta atvinnulífsins telur mest áríðandi að gera óbilgjarna og ósanngjarna kröfu um að fiskurinn í sjónum verði nú endanlega afhentur kvótahöfum – nú skal það stimplað og innsiglað. Ef ekki þá fá engir launamenn neinar launahækkanir, svo einfalt skal það vera.

Forsvarsmenn atvinnulífsins eru tilbúnir að auka enn á efnahagsvandann og atvinnuleysið með því að keyra allar kjaraviðræður í strand.

Það undarlega er að mönnunum virðist ekki finnast neitt athugavert við framgöngu sína. Ég hallast að því að það sé vegna þess að forsvarsmennirnir eru í hefðbundinni pólitík og þeim er nokk sama um allt annað en að flokkurinn þeirra komist aftur til valda. Átján ára valdaseta þeirra sigldi þjóðfélaginu í strand og þeir skirrast ekki við að reyna að stranda skútunni aftur.

Fyrirkomulag fiskveiðistjórnunarkerfisins er að bankahruninu frátöldu mesta efnahagslegt óréttlæti sem yfir venjulegt fólk þessa lands hefur gengið. Það þarf að leiðrétta, það þarf ekki að ná sátt við sægreifana. Sægreifarnir þurfa að ná sátt við okkur fólkið í landinu. – Þetta þurfa forsvarsmenn atvinnulífisins að skilja og þeir þurfa líka að átta sig á því að þeirra er ábyrgðin.