Tryggvi Þór Herbertsson

Úr inngangi nýrrar bókar, STJÓRNMÁL OG HAGFRÆÐI,  eftir mig sem sem Bókafélagið var að gefa út:

Um allan heim hefur slegið óhug og ótta að fólki vegna útbreiðslu og afleiðinga fjármálakreppunnar miklu. Ekki hefur tekist að kveða niður þennan draug sem gengið hefur ljósum logum um hinn vestræna heim undanfarin þrjú ár. Afleiðingarnar eru að koma í ljós og þær birta ekki fagra mynd. Hugsanlega markar fjármálakreppan tímabundið endalok mesta hagsældarskeiðs sem mannkynið hefur upplifað. Fólk í öllum hornum heimsins situr eftir skuldum vafið og óvisst um efnahagslega framtíð sína og sinna. Í þeim löndum sem orðið hafa verst úti hafa skuldir hins opinbera hlaðist upp og þær verður að borga með auknum skatttekjum og minni þjónustu við borgarana í framtíðinni. Skuldakreppan sem nú er skollin á er birtingarmyndin. Reikninga síðustu áratuga þarf að greiða.

Þau ríki sem verst urðu úti í fjármálakreppunni höfðu um tvo kosti að velja: að velta byrðum fjármálakreppunnar á skattgreiðendur eða fjármagnseigendur. Fyrri kostinn völdu flestir — reikningurinn var sendur skattgreiðendum. Með neyðarlögunum sem Alþingi samþykkti í byrjun október 2008 tóku Íslendingar hinsvegar þann kostinn að láta lánardrottna bera megnið af hruni fjármálakerfisins. Þannig er tap lánardrottna á hruninu íslenska nú talið nema um 8.000 milljörðum króna. Þetta er stjarnfræðileg upphæð — um fimm ára landsframleiðsla Íslands. Aðrar þjóðir tóku þann kost að yfirtaka skuldir fjármálastofnana og súpa nú seyðið af því.

Þessar miklu hamfarir hafa leitt af sér efnahagslega óvissu, sem núlifandi kynslóðir hafa ekki staðið frammi fyrir áður. Stjórnmálaumhverfið markast allt af henni. Fólk hefur misst trú á stjórnmálamönnum. Í þessu andrúmslofti þrífast falsspámennirnir. Rykið sem þyrlaðist upp við fall fjármálakerfisins hreyfði við hugmyndafræði sem var flestum gleymd. And-kapítalismi, stjórnsemi, virðingarleysi fyrir eignarrétti og and-alþjóðavæðing eiga nú upp á pallborðið. Þeir sem áður voru á jaðrinum fá nú hljómgrunn. Andstæður í stjórnmálum eru slíkar að ekki virðist vera samstaða um nokkurn hlut. Þetta ástand varir í öllum hinum vestræna heimi. Bandaríkjamenn koma sér ekki saman um hvernig taka skuli á skuldasöfnun heima fyrir. Í Evrópusambandinu er hver höndin upp á móti annarri þegar kemur að því að fyrirbyggja efnahagshrun ríkja sem liggja syðst í álfunni. Vandamálin sem fylgja stjórnleysi eru því ekki takmörkuð við Íslandi.

Í þessu andrúmslofti er mikilvægt að hafa varann á sér. Sagan sýnir okkur að á óvissutímum, þegar ekki sést til sólar, gerast hlutir sem leitt geta af sér skelfingu. Við verðum að spyrja spurninga á borð við: Eru alkemistar og jaðarhópar best til þess fallnir að móta stefnu okkar í náttúrunýtingu og alþjóðaviðskiptum? Hvað afleiðingar hefur það fyrir lífskjör okkar að hafna því að nýta hlutfallslega yfirburði þjóðarinnar? Er þjónusta hins opinbera komin að einhvers konar endimörkum? Er réttur einstaklingsins nægjanlega virtur af stjórnvöldum eða eru þau ofurseld duttlungum hælbítanna?

Margir eru þeirrar skoðunar að við eigum að takmarka mjög auðlindanýtingu okkar og að við eigum að fórna hagkvæmni — til að mynda í fiskveiðum og orkunýtingu — fyrir eitthvað annað og óskilgreint. Jafnframt eru þeir til sem telja að hagvaxtarhyggja og sífelldar framfarir séu ekki sú leið sem við eigum að fara. Hún beini okkur á villigötur. Mér sýnist að þessar skoðanir séu ekki mjög vel ígrundaðar. Þær byggja oft og tíðum á þeim grundvallar misskilningi að hugmyndafræði sú, sem fylgt hefur verið á Vesturlöndum frá seinna stríði, hafi hrunið með bönkunum í hinni alþjóðlegu fjármálakreppu. Nú þurfi einhverja aðra.

Stjórnsemi virðist vera svar margra. Endurtaka á mistök ráðstjórnarskipulagsins um að ríkið sé betur til þess fallið að velja fyrir okkur en við sjálf. Í engu öðru landi í heiminum fer slík umræða þó fram á alvarlegum nótum. Í Evrópu muna menn enn frá fyrstu áratum síðustu aldar afleiðingar þess að gefa slíkum hugmyndum lausan tauminn. Ég hafna því algjörlega að við eigum að skipta um hugmyndakerfi og hverfa til skipulags þar sem stjórnmála- og embættismenn deila og drottna. Frelsi einstaklingsins og hvati til framtaks eiga að vera okkur öllum keppikefli. Þannig auðgum við líf okkar og tryggjum efnahagslega velferð.