Í lýðræðissamfélögum ræðir fólk málefnin fram og til baka, skiptist á skoðunum, vegur og metur rök með og á móti tiltekinni fullyrðingu, tekur tillit til andstæðra sjónarmiða og skiptir jafnvel um skoðun að vel athuguðu máli. Alla jafna kemst fólk að niðurstöðu sem er vel ígrunduð og tekur tillit til almannahagsmuna frekar en sérhagsmuna í samfélaginu. Þessi umræða fer fram á jafnréttisgrundvelli og á opinberum vettvangi; í ábyrgum fjölmiðlum, á opnum fundum, í sveitarstjórnum og á löggjafarsamkomunni. Rökræðan krefst þess að málefnið sé skoðað frá öllum hliðum og leyfir ekki þöggun eða ofríki af neinu tagi. Auglýsingaherferð útgerðarmanna er að þessu leyti lítið annað en tilræði við frjálsa rökræðu í lýðræðissamfélagi.

Í lýðræðissamfélagi er ekki hægt að kaupa sér niðurstöðu? Eða hvað? Lög hafa verið sett til að stemma stigu við ofurvaldi peninganna á starfsemi stjórnmálaflokka. Menn virðast almennt hafa ímugust á stjórnmálum þar sem stjórnmálamennirnir eru ofurseldir fjármagninu og tala fjálglega um spillingu og vonda stjórnarhætti í öðrum löndum, t.d. Bandaríkjunum. En hvað um okkur sjálf? Auglýsingaherferð útgerðarmanna hafði staðið vikum saman þegar loks fór að heyrast í fólki um að kannski væri þetta ekki eðlileg leið til skoðanaskipta hér á landi. Að ef til vill væri óeðlilegt að kaupa sér niðurstöðu í máli sem varðar grundvallarréttindi almennings; þjóðareign á sameiginlegum auðlindum okkar. Hvort útgerðarmönnum tekst ætlunarverk sitt mun ráðast á næstu vikum.  Niðurstaðan sker úr um hvort Ísland sé raunverulegt lýðræðisríki.

Birtist fyrst í Fréttablaðinu 15. maí 2012.

Það vill stundum gleymast hversu stutt er síðan fyrsta konan var vígð til prests hér landi. Auður Eir Vilhjálmsdóttir hlaut vígslu árið 1974 og ruddi leiðina fyrir þann fjölda kvenna sem nú gegnir prestsembætti. Valdastöðurnar í þjóðkirkjunni endurspegla hins vegar ekki þessa staðreynd. Í þeim skilningi er kirkjan á sama stað og Alþingi var í upphafi níunda áratugarins.

Til skamms tíma gat ekkert rofið samstöðu valdastéttarinnar og kirkjunnar. Nú hafa hins vegar vaknað vonir um nýja tíma. Konurnar sem árum saman knúðu dyra hafa fengið áheyrn, vonum seinna, hjá æðstu embættismönnum kirkjunnar. Bjartsýnismanneskja gæti leyft sér að vona að hlustun verði framvegis jafn mikilvæg og boðun hjá þjónum kirkjunnar. Kannski er samstaðan með valdinu víkjandi eftir allt saman?

Því miður bendir ekki margt til þess. Á síðasta ári átti kirkjunnar fólk kost á því að kjósa séra Sigrúnu Óskarsdóttur til vígslubiskups í Skálholti. Konu og femínista, sem er framsækinn sóknarprestur í Reykjavík, málsvari réttinda samkynhneigðra innan kirkjunnar og merkisberi alls þess sem prýtt getur kirkju sem vill gegna samfélagslegu hlutverki sínu af alvöru og víðsýni. En kirkjunnar fólk skynjaði ekki sinn vitjunartíma. Biskupskjör stendur fyrir dyrum. Séra Sigríður Guðmarsdóttir er í framboði. Kona, femínisti og framsækinn prestur. Hvað gerir kirkjunnar fólk? Kýs það áframhaldandi varðstöðu með valdinu eða nýja tíma í aldagamalli stofnun?

Pistillinn birtist fyrst í Fréttablaðinu 5. mars 2012.

Skrif Árna endurspegla einhvern grundvallarmisskilning á eðli málsins sem mig grunar reyndar að sé harla almennur. Í stuttu máli er hann svona: Jón hefur reynt að biðjast fyrirgefningar margsinnis og svo er þetta óþægilegt mál fyrir alla sem ekki er við hæfi að vekja athygli á opinberlega.

Skoðum þetta betur.

Í fyrsta lagi. Enginn getur krafist fyrirgefningar. Hún er veitt af þeim sem fyrir óréttinum verður. Um fyrirgefninguna mætti skrifa mörg orð en þetta eru grundvallaratriðin í siðuðu samfélagi.

Í anna stað. Guðrún Harðardóttir er ekki málpípa nokkurs manns. Hún er fullorðin kona sem tók ákvörðun um að standa með sjálfri sér. Sú ákvörðun hefur án efa verið erfið og krafist mikils hugrekkis.

Í þriðja lagi. Guðrún Harðardóttir er að gera það eina sem hún gat í raun gert: Að senda skömmina þangað sem hún á heima. Til gerandans.

Þessi leið býður ekki uppá barnalegt andvaraleysi um öflin sem þrífast í samfélögum okkar, eins og einhver kynni að halda. Andúð á útlendingum, jafnvel botnlaust hatur, og hræðslan við það óþekkta þrífst í alls staðar. Líka á Íslandi. Það er óþægileg staðreynd sem hvorki má mæta með tómlæti eða afneitun.  Hér hafa allir hlutverki að gegna; almennir borgarar, skólar, kjörnir fulltrúar, fjölmiðlar, trúfélög – í raun allir sem vilja standa vörð um lýðræðið, frelsið og fjölbreytnina.  Verkefni okkar allra er að skapa ekki jarðveginn fyrir hatrið og illskuna í opinberri umræðu.  Það gerum við m.a. með því að skapa alvöru fjölmenningarsamfélag þar sem fólk nýtur verðleika sinna en geldur ekki fyrir uppruna sinn. Við gerum það með því að kenna börnum okkar að ofbeldi leysir engan vanda, heldur skapar nýjan og verri vanda.

Við getum notað hina skelfilegu atburði í Noregi til þess að horfast í augu við sjálf okkur og samfélagið sem við byggjum. Við þessar aðstæður spyrja börn af visku sinni spurninganna sem máli skipta. Hver eru svörin við eldhúsborð landsmanna? Stöndum við keik í hinni barnalegu fullvissu okkar að Ísland sé öðruvísi – betra? – en nágrannalöndin? Varla. Og tómlæti  er ekki í boði.

Þessi pistill birtist í Fréttablaðinu í dag.

Þessar einföldu staðreyndir breyta því ekki að menn eru farnir að tjá sig út og suður um efni frumvarpsins og væntanlegar breytingar á kvótakerfinu. Varla mikið við því að gera en væri samt ekki betra að byggja umræðuna á staðreyndum? Þ.e.a.s. ef menn hafa áhuga á því að stunda upplýsta umræðu um málið? Það hefði ég haldið. Frumvarpið verður svo væntanlega tekið til umræðu á Alþingi Íslendinga á næstunni og kallað eftir umsögnum allra sem hagsmuna eiga að gæta eða vilja hafa skoðun á málinu. Ég geri ráð fyrir að þeir séu margir.

Eitt að lokum. Í þessu máli reynir á marga, ekki síst alþingismenn. Segja má að það sé eftir-hruns-prófraun okkar allra. Góður maður orðaði það svo að fyrir hrun hefðu stjórnmálamenn tekið að sér að vera handlangarar hagsmunaaflanna og meðal annars þess vegna hefði illa farið. Hvað gera þingmenn nú? Verða þeir í hlutverki handlangara fyrir sérhagsmunaöflin? Eða munu þeirr leggja metnað sinn í að tryggja réttlæti og almannahagsmuni í þessu grundvallarmáli fyrir íslensku þjóðina?

Þegar kjósendur taka afstöðu til icesave III í þjóðaratkvæðagreiðslu nk. laugardar er mikilvægt að rifja upp nokkur atriði sem að mínu mati gera gæfumuninn í þessu erfiða máli. Markmið samningaviðræðnanna, sem hófust eftir fyrri synjun forsetans í ársbyrjun 2010 (og fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna í fyrra) voru eftirfarandi:

• Ná betri vaxtakjörum þar sem vextir höfðu lækkað – Það tókst.
• Leggja áherslu á að Bretar og Hollendingar skyldu ekki hagnast á vöxtum sem væru yfir þeirra fjámögnunarkostnaði – Það tókst.
• Tryggja að kostnaður sem kynni að falla á ríkissjóð væru innan fyrirfram settra marka – Það tókst.
• Lágmarka áhættu Íslands með efnahagslegum fyrirvörum – Það tókst.
• Að gera skaðleysis-og endurgreiðslusamninga – Það tókst.

Og allt þetta gerði samninganefnd sem skipuð var í þverpólitískri sátt. Hana leiddi virtur og reyndur samningamaður, einn helsti sérfræðingur heims í skuldamálum þjóðríkja; Lee Buchheit.

Þjóðin mun skera úr um það á laugardaginn hvort samningurinn sem Buchheit og félagar náðu fyrir hönd íslenska ríkisins og Alþingi Íslendinga samþykkti með 70% atkvæða verði samþykktur eða ekki. Vonandi rís meiri hluti kjósenda undir þeirri ábyrgð að ljúka þessu máli með sómasamlegum hætti fyrir alla aðila, þannig að við getum gengið til annarra og brýnni verkefna í íslensku samfélagi.

Þingmaðurinn Ólína var á salnum ásamt þremur félögum úr þingflokki Samfylkingarinnar. Ekki voru allir fundargestir ánægðir með Þorstein en það skiptir kannski ekki öllu máli heldur það, að hann skuli hafa valið að ræða og myndgera breytingar á fiskveiðistjórnunarkerfinu með þessum hætti. Svona gera menn sem hafa vondan málstað að verja.

Það er ekki nýtt ástand að stjórnmálakonum sé sýnd fyrirlitning með þessum hætti. Oftast nær gerist það ekki opinberlega, heldur í baktali og persónuárásum, sem ég er hrædd um að flestar okkar hafi lent í. Gott ráð við þeim er að setja nöfn kollega sinna karlkyns inn í slíkar aðstæður eða umtal til að reyna að skilja hvort svona sé talað um þá. Það er eiginlega óbrigðult ráð.

Félagar mínir Ólína Þorvarðardóttir og Jóhanna Sigurðardóttir fá það óþvegið í opinberri umræðu um þessar mundir. Við þá sem ekki treysta sér í málefnalega umræðu við þær um verkefni ríkisstjórnarinnar og stefnu Samfylkingarinnar segi ég: Látið systur mínar í friði!

PS Svo legg ég til að fólk fjölmenni á Jafnréttisþing á föstudaginn.

Á Alþingi sitja fleiri konur en nokkru sinni fyrr í sögu þjóðarinnar. 43% þingmana eru konur. Við erum svo sannarlega mættar til leiks. Líka í sveitarstjórnum um allt land, þó hlutfallið sé lægra þar. Gegnum öllum störfum – líka forsætisráðherraembættinu – látum til okkar taka í öllum málaflokkum og setjum mark okkar á umræðuna og samtímann. Samt er það svo að þegar á reynir er stutt í þann gamla ósið að mæla árangur kvenna eftir öðrum kvörðum en árangur karla. Það er því miður stutt í fordæminguna þegar konum verða á mistök, persónulegar árásir og annan óþverra.  Það er af einhverjum ástæðum styttra í umburðarlyndið þegar karlar eiga í hlut. Nærtækt dæmi eru viðbrögð fjölmiðla og samfélags við styrkjamálinu svokallaða og niðurstöðum Skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Stjórnmálakonur hafa verið hundeltar. Þær hafa axlað pólitíska ábyrgð. En karlarnir sitja allir sem einn og enginn húkir fyrir utan heimili þeirra og bíður þess að þeir segi af sér. Hvers vegna er athyglinni og kröfunum svona misskipt á milli karla og kvenna í stjórnmálum? Við því verður að finna svör.

Önnur hlið á hinni skekktu mælistiku stjórnmálanna er að konum er skammtaður styttri tími í stjórnmálum en körlum. Eftir eitt kjörtímabil þykir ekkert óeðlilegt að kona hætti á þingi eða í bæjarstjórn. Eftir tvö kjörtímabil er farið að spyrja hvort þetta sé ekki orðið gott. Þegar líðar tekur á það þriðja þá hlýtur konan að hafa uppi áform um að setjast í helgan stein. Ég hef aldrei –skrifa ég og segi – aldrei orðið vör við sama þrýsting á karlkyns þing- og sveitarstjórnamenn, enda sitja þeir áratugum saman án þess að nokkrum virðist þykja það óeðlilegt. Um það finnast mýmörg dæmi í öllum flokkum. En stjórnmálakonan hlýtur að vera við það að hætta.  Hvaðan kemur þessi þrýstingur? Hvers vegna þurfa karlar ekki að svara sömu spurningum og konur um þessi efni? Við hljótum líka að þurfa að finna svör við því.

Og svo verður ekki hjá því komist að nefna móðurhlutverkið og þingmennskuna. Ég er einstæð móðir og ekki sú eina á Alþingi Íslendinga. Mig hefur þó lengi grunað að fáar stjórnmálakonur hafi jafn oft og sú sem þetta skrifar þurft að svara fyrir uppeldi, líðan og tilveru barna sinnar og ég.  Nær alltaf af umhyggju, velvild  og einskærum áhuga á dóttur minni, sem er ættleidd frá Kína. En það hefur samt hvarflað að mér að benda kjósendum og fjölmiðlum á þá staðreynd að á þingi situr nú orðið fjöldi ungra karla með grenjandi ómegð heima fyrir. Það þykir ekki fréttnæmt enda er það það ekki.

Ég er ekki viss um að ég þori að hætta mér út í umræðuna um ólíkar kröfur til útlits og hátternis stjórnmálamanna eftir kyni. Vil þó nota þetta tækifæri til þess að setja fram kenningu mína um það hvernær fullu jafnrétti stjórnmálamanna – kvenna og karla – verði náð hér á landi. Þessa kenningu setti ég fyrst fram á ógleymanlegum fundi Vesturlandsanga Kvennalistans í Borgarnesi árið 1993 og kalla hana Blöndals-kenninguna um jafnrétti í stjórnmálum. Hún er svona: Fullu jafnrétti stjórnmálakvenna- og karla verður náð þegar konur mega og geta verið jafn viðskotaillar, krumpnar og uppstökkar í störfum sínum og Halldór Blöndal (var)  – og komast upp með það! Best að taka það strax fram að þetta er ekki sett fram af neinni meinfýsni í garð Halldórs, heldur sem skýrt dæmi sem flestir áhugamenn um stjórnmál ættu að skilja. Ég hygg að kenningin sé enn í fullu gildi. Hvort hún verður nokkurn tíma sönnuð er annað mál.

En eitt er það sem við ráðum alveg sjálf og höfum úrslitaáhrif um: Það er hvort við látum þetta verkefni kljúfa þjóðina í tvær fylkingar sem eyða næstu árum í innbyrðis slagsmál og deilur um Evrópusambandið, kosti þess og galla. Eða hvort við eyðum orku þings og þjóðar í það verðuga verkefni að ná góðum samningi við ESB. Svo ákveða Íslendingar sjálfir hvort þeir vilja inn eða ekki. Ég vona einlæglega að stjórnmálamenn hvar í flokki sem þeir standa og almennir borgarar snúi bökum saman og virki orkuna sem býr í okkur öllum til heilla fyrir land og þjóð en ekki í niðurrif og úrtölur. Hér er verk að vinna.