Þórunn Sveinbjarnardóttir

Í dag er til moldar borinn Steingrímur Hermannsson fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins.  Á kveðjustundu verða eflaust margir til að rifja upp merkilegan stjórnmálaferil og það stóra hlutverk sem honum var fengið á sviði íslenskra stjórnmála um langt árabil. Aðrir gera það betur en ég. Þó langar mig að rifja það upp með lesendum að Steingrímur Hermannsson var forsætisráðherra ríkisstjórnarinnar sem stofnaði ráðuneyti umhverfismála með lögum frá Alþingi 23. febrúar 1990, eða fyrir réttum 20 árum. Það var mikið heillaskref í sögu íslenskrar umhverfisverndar.

Það er fróðlegt að kynna sér aðdraganda þess að umhverfisráðuneytið var stofnað og einnig umræður á Alþingi af því tilefni. Eins og við var að búast voru skiptar skoðanir um ágæti þeirrar hugmyndar setja heilt ráðuneyti undir málaflokk umhverfismála í Stjórnarráði Íslands. Um það má lesa í þingtíðindum og á alþingisvef. Árið 1988 höfðu allar þingkonur Samtaka um kvennalista flutt tillögu til þingsályktunar um stofnun umhverfisráðuneytis (sjá 150. mál á 111. þingi). Ekki var þingmeirihlutinn á því að samþykkja málið þá en umræðan var hafin og ekki aftur snúið á þeirri vegferð sem leiddi til stofnunar umhverfisráðuneytisins. Brundtland-skýrslan um nauðsyn sjálfbærrar þróunar – Our Common Future – hafði þá nýlega vakið verðskuldaða athygli um allan heim og aflað umhverfisverfismálum og aðsteðjandi umhverfisvá meiri athygli en áður.

Á 112. þingi veturinn 1989-90 var deilt um tilvistarrétt umhverfisráðuneytis og einnig um verkefni þess. Margir vildu að það tæki við fleiri verkefnum en ríkisstjórnin lagði til og þá var almenn óánægja meðal stjórnarandstöðunnar um málatilbúnað, skort á nægum undirbúningi og átalin fljótaskrift á málinu. Segja má, að tveim áratugum síðar standi núverandi ríkisstjórn frammi fyrir því verkefni að ljúka stofnun umhverfisráðuneytis, þannig að það nái til allra verkefna á sviði umhverfisverndar og sjálfbærrar nýtingar auðlinda. En það er önnur saga.

Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar tókst að afgreiða málið og stofnun ráðuneytis umhverfismála var rós í hnappagat hennar, og ekki þá síður forsætisráðherrans sem  við kveðjum í dag.

Nú þegar matardreifing er loks hafin með skipulegum hætti á  Haítí er björgun barnanna brýnasta viðfangsefnið. Það þarf að ná til þeirra allra, skrá þau, veita þeim skjöl og vernd og leita að skyldmennum. Ættleiðingar og annað slíkt eiga ekki að vera inni í myndinni fyrr en menn hafa leitað af sér allan grun. Það getur tekið langan tíma, a.m.k. ár. Þess vegna skiptir mestu að veita hjálpina á staðnum en stuðla ekki að brottflutningi barna eða öðrum sambærilegum aðgerðum.

Talið er að 200 þúsund manns hafi týnt lífi í jarðskjálftanum á Haítí. Gera má ráð fyrir því að tugþúsundir barna hafi misst annað eða báða foreldra sína. Áfall jarðskjálftans og foreldramissisins er gríðarlegt. Aðskilnaður og brottflutningur í ókunnugt umhverfi þar sem börnin þekkja engan getur aðeins gert illt verra. Slíkar aðgerðir þarf að stöðva með öllum ráðum. Það þýðir að ríki heims verða að leggja alla áherslu á að veita fjármagni til aðstoðar á staðnum. Stofnanir Sameinuðu þjóðanna, Barnahjálpin (UNICEF) og Matvælahjálpin (WFP), þurfa á beinum fjárframlögum að halda. Það sama á við um Alþjóðaráð Rauða krossins (ICRC) sem sérhæfir sig í að finna fólk og sameina fjölskyldur. Börnum og unglingum stafar mikil hætta af glæpastarfsemi, t.d. mansali, við þessar aðstæður. Það er skylda okkar að vernda þau gegn slíkum hættum.

Ég tel að ríkisstjórn Íslands geri mest gagn á Haíti næstu misserum með því að veita féi til þeirra alþjóðalegu stofnana sem mest mæðir á og best eru fallnar til þess að ala önn fyrir börnunum fyrst um sinn. Þetta er brýnt, skýrt og afmarkað verkefni, þótt gríðarstórt sé, þar sem litlir peningar fara langt, eins og þar segir. Móttaka flóttamanna, þ.e.a.s. skyldmenna þeirra sem fyrir eru hér á landi, á ekki að útiloka að brýnum þörfum sé sinnt á staðnum. Þegar öllu er á botninn hvolft skilar það mestum árangri til langs tíma.

Íslenskir kjósendur standa frammi fyrir skýru vali. Þjóðaratkvæðagreiðsla um staðfestingu eða synjun ríkisábyrgðar á Landsbankaláninu verður innan tveggja mánaða, væntanlega í lok febrúar. Kjósendur geta þá tekið afstöðu til breytinganna sem gerðar voru á lögunum um ríkisábyrgðina, en breytingarnar voru samþykktar á Alþingi Íslendinga 30. des. sl. með 33 atkvæðum gegn 30.

Hafni kjósendur breytingunum í atkvæðagreiðslunni tel ég einsýnt að ríkisstjórnin segi af sér og Jóhanna Sigurðardóttir skili umboði til stjórnarmyndunar á Bessastaði. Samþykki kjósendur breytingarnar sem Alþingi hefur þegar afgreitt, þá blasir við að forseti lýðveldisins segi af sér embætti.

Menn verða að tefla sínar skákir til enda. Í þessari stöðu verða ekki leiknir fleiri biðleikir. Valið er fólksins og valið er skýrt: Ríkisstjórn eða forseti.

Það skortir hvorki drama né spennu hér í Bella Center. Í gærmorgun var loft lævi blandið. Talsmenn kínversku og súdönsku sendinefndanna húðskömmuðu Dani fyrir vonda stjórn og slakt samráð (en Súdan og Kína fara fyrir G77 hópi þróunarlanda hér). Connie Hedegaard tók þá á orðinu og sagði af sér sem forseti loftslagsráðstefnunnar ef það mætti verða til þess að liðka fyrir samningum. Við tók forsætisráðherra Danmerkur og um salina fór kliðurinn „Lars Lökke who…?“ Sá ágæti maður er eins malplaseraður á stóli forseta loftslagsráðstefnunnar eins og hugsast getur, því miður. 

Í gærkvöldi var okkur í íslensku sendinefndinni orðið ljóst að viljinn til að ná samningi hér færi dvínandi. Það eru slæm tíðindi en kraftaverkin gerast enn og hver veit nema dagurinn í dag færi okkur sanngirni í samskiptum ríkja, metnað í markmiðunum og bindandi skuldbindingar. Á ensku er talaða um FAB-samkomulag; fair, ambitious, binding. En sumir eru þegar farnir að horfa til COP-16 í Mexíkó á næsta ári og telja jafnvel að önnur hnattstaða ráðstefnunnar þá geri fólki léttara að semja. Det er nu det.

Í gær ræddi ég lengi við flokksbróður minn frá Bangladesh, Saber Chowdury, um þessa erfiðu stöðu. Tæplega hundrað milljón Bangladeshar búa í landi sem er að stórum hluta undir sjávarmáli. Það er leitun að ríki sem er jafn viðkvæmt fyrir áhrifum loftslagsbreytinga. Fyrir Bangladesha er þetta barátta uppá líf og dauða. Ef ekki tekst að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og gera fátækum ríkjum kleift að grípa til róttækra björgunaraðgerða er hætt við að milljónir manna neyðist til að leita sér að nýjum samastað á jörðinni. Vandinn sem Bangladesh á við að glíma er vandi okkar allra.

Tímamót urðu í umhverfis- og loftslagsstefnu íslenskra stjórnvalda í dag þegar ráðherraráð ESB ákvað að ganga til samninga um formlegt samstarf Íslands og ESB í loftslagsmálum. Tæp tvö ár eru síðan ég ákvað að hefja óformlegar viðræður við framkvæmdastjórn ESB um möguleikana á formlegu samstarfi, sem þýðir í raun að Ísland starfar með ESB sem aðildarríki á þessu sviði. Sú ákvörðun var m.a. tekin í því ljósi að Ísland er aðili að viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir í gegnum EES og að nánara samstarf byði hvort tveggja uppá sveigjanleika og aðhald í baráttunni við loftslagsbreytingar. Bónusinn var svo að losna við flækjustig tvöfalds kerfis (eins og kemur fram í tilkynningunni frá umhverfisráðuneytinu hér að neðan) en ekki síður að kippa vonlausu ströggli um íslenska ákvæðið svokallaða úr sambandi með praktískum og pólitískum hætti. Einhvers staðar munud menn kalla þetta „win-win“ dæmi. Það er því afar gleðilegt að umhverfisráðherrar VG skuli hafa haldið áfram með málið og nú siglt því í höfn. Húrra!

Ég læt tilkynningu umhverfisráðuneytisins fylgja með, svo lesendur geti glöggvað sig á málinu:

Ísland og Evrópusambandið hafa gert með sér samkomulag í loftslagsmálum, sem koma mun í veg fyrir að tvöfalt kerfi sé um losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi. Ríkisstjórn Íslands mun boða frekari aðgerðir í loftslagsmálum náist metnaðarfullt alþjóðlegt samkomulag í loftslagsmálum í Kaupmannahöfn.

Fréttatilkynning um samkomulagið er svohljóðandi:

Ráðherraráð Evrópusambandsins ákvað á fundi sínum í dag að ganga til samninga við Ísland um fulla þátttöku Íslands í aðgerðum ESB til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda eftir 2012, en þá lýkur fyrsta skuldbindingartímabili Kýótóbókunarinnar. Með bréfi dagsettu 3. júní sl. til formennskuríkis og framkvæmdastjórnar ESB óskaði Svandís Svavarsdóttir umhverfisráðherra eftir því að grundvöllur slíks samkomulags yrði kannaður.

Með samþykkt ákvörðunarinnar er framkvæmdastjórn ESB falið að leggja fram tillögu að samningi við Ísland um sameiginlega framkvæmd á markmiðum nýs loftslagssamnings, sem verði fullgiltur jafnhliða nýjum alþjóðlegum loftslagssamningi. Slíkur samningur á milli Íslands og ESB á að vera í samræmi við ákvæði og markmið orku- og loftslagsáætlunar ESB. Texti samþykktar ráðherraráðsins má nálgast hér á heimasíðu þess.

Á grundvelli EES samningsins mun stór hluti losunar gróðurhúsalofttegunda á Íslandi falla undir viðskiptakerfi ESB frá og með 1. janúar 2013. Þar er m.a. um að ræða alla losun frá stóriðju, og er reiknað með að rúmlega 40% af allri losun á Íslandi verði úthlutað innan viðskiptakerfis ESB frá þeim tíma. Að óbreyttu þyrfti þessi losun einnig að uppfylla skuldbindingar Íslands í væntanlegu nýju alþjóðlegu samkomulagi eftir 2012. Það væri flókið fyrir Ísland og íþyngjandi að þurfa að taka á sig tvíþættar skuldbindingar, í gegnum alþjóðlegt samkomulag annars vegar og EES-samninginn hins vegar. Með sameiginlegum skuldbindingum Íslands og ESB gagnvart nýju alþjóðasamkomulagi eftir 2012 er komið í veg fyrir slíkt og tryggt að sömu reglur munu gilda fyrir losun gróðurhúsalofttegunda frá stóriðju á Íslandi og í öðrum ríkjum á evrópska efnahagssvæðinu. Með þessu fyrirkomulagi verður ekki þörf á sérákvæðum varðandi stóriðju eða aðra geira á Íslandi eftir 2012, en slíkum sérákvæðum fylgja jafnan ókostir.

Á fundi ríkisstjórnar Íslands sl. föstudag var umhverfisráðherra gefin heimild til að styðja samningsmarkmið ESB um allt að 30% niðurskurð á losun gróðurhúsalofttegunda á Kaupmannahafnarráðstefnunni – að því gefnu að samkomulag næðist um sameiginlegar skuldbindingar Íslands og ESB. Sú staða gerir Íslendingum fært að setja fram metnaðarfylltri markmið um losun en stjórnvöld hafa sett fram hingað til.

Lokasprettur  loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn hefst í dag. Ráðherrar tínast til Hafnar hver á fætur öðrum og fyrir lok vikunnar þarf að innsigla samkomulag um aðgerðir gegn loftslagsbreytingum. Sjaldan hefur jafn mikið verið undir á einni SÞ-ráðstefnu. Ef ríki heims grípa ekki til raunhæfra aðgerða strax til þess að draga úr útblæstri gróðurhúsalofttegunda bendir allt til þess að hlýnun lofthjúpsins muni kalla fram hamfaralíkar breytingar á veðurfari og lífríki jarðar á þessari öld. Hér þarf ekki að ýkja neitt, nóg er að kynna sér niðurstöður Vísindanefndar SÞ um loftslagsbreytingar til að sannfærast um nauðsyn þess að grípa til róttækra aðgerða. Afleiðingar hlýnunar lofts og sjávar geta kallað miklar hörmungar yfir mannkynið.

Frá því á loftslagsráðstefnunni á Balí árið 2007 hafa íslensk stjórnvöld lagt sig fram um að vera hluti af lausninni í samningaviðræðum um aðgerðir gegn loftslagsbreytingum. Það var grundvallarbreyting á afstöðu Íslands. Við höfum skuldbundið okkur til þess að mæta kröfunni um að hlýnun fari ekki yfir 2°C á þessari öld. Þá tókum við stöðu við hlið Evrópusambandsins í samningaviðræðunum, af ábyrgð og festu, sem ég er mjög stolt af. Það er ábyrgðarhluti  lands sem telst meðal ríkustu þjóða heims – bæði fyrir og eftir hrun – að leggja sitt af mörkum til þess að leysa loftslagsvandann. Við höfum sett okkur losunarmarkmið hér heima og einnig lagt til að endurheimt votlendis reiknist ríkjum til tekna í baráttunni við loftslagsbreytingar.

Næstu dagar munu ráða úrslitum um það hvort leiðtogar rúmlega 190 ríkja búi yfir festu og pólitískum kjarki sem dugar til að ná raunhæfu og haldgóðu samkomulagi í Kaupmannahöfn.  Ef það bregst er hætt við að niðurstaðan verði grænþvottur, þ.e. að leiðtogarnir setji engar tölur á blað og skuldbindi sig ekki til raunhæfra aðgerða sem draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, og samningaviðræður sigli í strand. Það má ekki gerast.

Ríkisstjórn Íslands tekur ekki sameiginlegar ákvarðanir. Hún er ekki fjölskipað stjórnvald, eins og það heitir á lagamáli. Ég er ekki frá því að þessi staðreynd sé eitt best geymda leyndarmál  íslenskrar stjórnskipunar. Þetta þýðir að hver ráðherra ber sín mál – oftast án  undanfarandi kynningar – inná fund ríkisstjórnar og fær þau samþykkt umorðalaust. Á þessu eru undantekningar , t.d. getur annar ráðherra beitt neitunarvaldi, eða mál eru af þeirri stærð að formenn stjórnarflokkanna þurfi að véla um þau. Hefðin kennir að ráðherrar í ríkisstjórn Íslands skipti sér sem minnst af ábyrgðarsviði kollega sinna, nema þau skarist með einhverjum hætti. Ég fæ ekki séð að það hafi breyst mikið á liðnum mánuðum.

Hrunið afhjúpaði margs konar veikleika í efnahags- og stjórnmálalífi landsmanna. Stjórnarráðið er þar engin undantekning.  Innbyggðir veikleikar opinberrar stjórnsýslu eru margir. Í kringum hvert ráðuneyti hafa í gegnum tíðina risið ókleifir varnargarðar og náin samvinna þvert á ráðuneyti  verið að sama skapi seinleg og erfið. Það kom berlega í ljós þegar mest á reyndi haustið 2008.

Ég er þeirrar skoðunar nú sé rétti tíminn til að leggja yfirvegað mat á það hvort ríkisstjórn Íslands skuli verða fjölskipað stjórnvald, eins og sveitarstjórnir þessa lands. Af sjálfu leiðir að vinnubrögð og upplýsingagjöf batnar við ríkisstjórnarborðið. Þá bera allir ráðherrar í raun sameiginlega ábyrgð á ákvörðunum ríkisstjórnarinnar  og eiga að vera upplýstir um þýðingu þeirra. Þannig er það víða í öðrum löndum og ekki að ástæðulausu. Það er því fagnaðarefni að Jóhanna Sigurðardóttir, forsætisráðherra, hafi ýtt úr vör vinnu nefndar sem mun m.a. skoða verkaskiptingu og vinnulag innan stjórnarráðsins og hvort gera eigi róttækar breytingar á opinberri stjórnsýslu. Ekki er vanþörf á.

Þessi grein birtist í Fréttablaðinu í dag. Höfundur er ekki blaðamaður.

Það kann að vera að myndast þverpólitísk samstaða á Alþingi Íslendinga um róttækar og nauðsynlega breytingar á heilbrigðiskerfinu. Þetta eru nokkur tíðindi, ekki síst í ljósi þess hversu lengi togast hefur verið á um uppbyggingu og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu hér á landi. En kreppan gefur okkur í þessu sem öðru tækifæri sem stjórnmálamenn eru knúnir til að horfast í augu við. Það kom berlega í ljós í umræðum um forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu á Alþingi í vikunni þar sem ráðherra og þingmenn allra flokka lögðu áherslu á uppstokkun og grundvallarbreytingar.

Svo að nýta megi fé skattgreiðenda sem best og halda uppi gæðum heilbrigðisþjónustunnar er í fyrsta lagi nauðsynlegt að skipuleggja þjónustuna með allt landið undir. Hvernig er best að veita 320 þúsund Íslendingum nauðsynlega þjónustu og hvar er best að veita hana? Við þeim spurningum eru nærtæk svör. Starfsemi Landspítala-Háskólasjúkrahúss og sjúkrahúsanna sem næst því eru – oft kölluð Kragasjúkrahúsin – þarf að endurskipuleggja með samræmdum hætti. Tillögur sem Hulda Gunnlaugsdóttir, fráfarandi forstjóri LSH, hefur unnið fyrir heilbrigðisráðherra þarf að kostnaðargreina og þeim þarf að hrinda í framkvæmd. Starfsemi Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri þarf að styrkja m.a. til að vera mótvægi við LSH og nauðsynlegur bakhjarl heilbrigðisþjónustu á norðausturhorni landsins.

Heilsugæslan um land allt á að verða fyrsti viðkomustaður fólks í heilbrigðisþjónustunni. Hún er grundvöllur góðrar lýðheilsu og forvarna og þaðan er hægt að veita margvíslega þjónustu í heimabyggð. Í umræðum á Alþingi á dögunum lýstu margir þingmenn og einnig heilbrigðisráðherra vilja sínum til þess að skoða kosti og galla þess að taka upp valfrjálst tilvísanakerfi að danskri fyrirmynd í heilbrigðiskerfinu. Það er kostur sem okkur ber að skoða fordómalaust eins og aðra í hagræðingu heilbrigðisþjónustunnar. Ný sjúkrahússbygging og starfsemi LSH framtíðinni þarf svo að endurspegla þessar breytingar, ekki síst á þann veg að fyrsta stopp fólks sem lendir í óhöppum eða umgangspestum sé ekki bráðasjúkrahúsið – dýrasti staðurinn í heilbrigðiskerfinu – heldur heilsugæslan eða önnur nærþjónusta.

Nú er það svo að verkefnið sem við er að glíma í heilbrigðiskerfinu breytist ekki í eðli sínu þótt ráðherrar komi og fari. Samhljóm þingheims um nauðsyn breytinganna skal skoða í því ljósi. Til þessara breytinga þarf vissulega pólitískt þrek og þor og í vetur mun reyna á það hjá stjórnvöldum. Þá er líka hollt að hafa í huga að heilbrigðiskerfið varð ekki til í kringum stéttirnar sem í því starfa. Þarfir þeirra eru ekki aðalatriði, heldur notendurnir, sjúklingarnir, og þjónustan sem þeim ber að veita með faglegum, skilvirkum og hagkvæmum hætti.

Þessi grein birtist í Viðskiptablaðinu í dag.

Dagblöðin fóru mikinn fyrir helgi með hástemmdum lýsingum af útlendum þjófagengjum sem höfðu farið ruplandi um höfuðborgarsvæðið. Lögreglan er búin að hafa hendur í hári mannanna og réttvísin mun vísast hafa sinn framgang.

Ég verð að viðurkenna að önnur þjófagengi en þessu útlensku komu upp í huga minn við lesturinn. Alíslensk, karlkyns og í jakkafötum. Þess er ekki síður beðið að réttarríkið vinni sín verk og þessir menn fái einnig makleg málagjöld.

Hollenskur ráðherra kvaddi sér hljóð í vikunni um Ísland og icesave. Hann fékk þá umsögn frá Steingrími J. Sigfússyni að ummælin væru lítið annað en pólitískir loftfimleikar til heimabrúks. Þau orð formanns Vinstrigrænna komu mér í hug í hádeginu þegar ég heyrði Jón Bjarnason ráðherra í ríkisstjórn Íslands leggja til að aðildarviðræðum við ESB yrði slegið á frest. Fyrst hélt ég að mér hefði misheyrst en svo komu þessi orð uppí hugann: loftfimleikar til pólitísks heimabrúks?!