Þórður Björn Sigurðsson

Eftir að skipað hafði verið í stjórnlagaráð fóru fram umræður um hagsmunaskráningu ráðsmanna á blogsíðu Vilhjálms Þorsteinssonar sem tók sæti í ráðinu.  Málshefjandi var Kristbjörg Þórisdóttir sem einnig bauð sig fram en náði ekki kjöri.  Eitt af áherslumálum Kristbjargar í stjórnlagaþingskosningunum var umrædd hagsmunaskráning.

Kristbjörg skrifar:

Ég hvet ykkur sem munuð taka sæti í stjórnlagaráði að skrá hagsmunatengsl ykkar áður en þið takið til hendinni við að leggja drög að nýrri stjórnarskrá fyrir Íslendinga. Þannig hefjið þið þessa mikilvægu vegferð á gagnsæjan hátt og sýnið í verki þá breytingu sem við erum mörg að kalla eftir. Notast má t.d. við það kerfi sem þingmenn nota við að skrá hagsmuni sína og sjá má hér: http://www.althingi.is/vefur/hagsmunaskraning_reglur.html

Vilhjámur svarar:

Ég skil hvaðan þú ert að koma Kristbjörg, en geturðu útskýrt fyrir mér hvernig þú sæir einhverja sérhagsmuni einstakra stjórnlagaráðsmanna birtast í stjórnarskrártillögu? Hvers konar stjórnarskrárákvæði væri það sem mótaðist af sérhagsmunum einhvers stjórnlagaráðsfulltrúa? Ég spyr vegna þess að ég vil gjarnan sjá vandann fyrir mér, til að geta svarað þér og haft skoðun á góðri lausn.

Annar lesandi, Ragnar, bregst við:

Þú spyrð „Hvers konar stjórnarskrárákvæði væri það sem mótaðist af sérhagsmunum einhvers stjórnlagaráðsfulltrúa?“ T.d. þeir sem eru á móti ÓRG gætu haft áhuga á því að setja þak á fjölda kjörtímabila hvers forseta. Áhugamenn um ESB gætu haft áhuga á að veikja Alþingi á ýmsan hátt. Kvótaeigandi gæti haft áhuga á því að veikja ákvæði um auðlindir í þjóðareign etc. á alla kanta. Kannski væri ágæt byrjun, að ráðsmenn tækju saman svona mea culpa lista, til glöggvunar fyrir sjálfa sig og aðra.

Í beinu framhaldi skrifar Kristbjörg:

Ragnar hér að ofan nefnir ágætis dæmi. Það er hins vegar ekki stóra málið í mínum huga heldur tel ég almennt eðlilegt að þeir sem setjast að borði við svo ábyrgðarmikið verkefni fyrir hönd þjóðarinnar upplýsi um hvaðan þeir eru að koma og hvaða hagsmuna þeir gætu átt að gæta. Í rauninni vegna sömu raka og þingmenn upplýsa um sín hagsmunatengsl. Það er ekki síst mikilvægt til þess að almenningur geti treyst því að sú afstaða sem hver fulltrúi hefur mótist af sannfæringu viðkomandi en ekki einhverra beinna hagsmunatengsla. Séu fulltrúar varaþingmenn eða hafi gegnt trúnaðarstörfum fyrir stjórnmálaflokka til dæmis þá er mikilvægt að almenningur viti það og geti þá lagt mat á afstöðu viðkomandi fulltrúa með það í huga. Hagsmunatengsl er aldrei hægt að koma í veg fyrir þar sem fólk á sér alltaf einhverja fortíð og það getur vissulega gert manneskjuna að þeim færa fulltrúa sem viðkomandi er. Það mikilvæga að mínu mati er að það sé uppi á borðum þannig að fólk geti tekið það með í reikninginn þegar það metur afstöðu fulltrúanna til ákveðinna mála. Ég geri mér í hugarlund að sitji t.d. einstaklingur í stjórnlagaráði sem hafi gegnt trúnaðarstörfum fyrir tiltekið trúfélag þá væri t.d. mikilvægt að upplýsa um það til þess að varpa ljósi á mögulega  hagsmunaárekstra við afstöðu viðkomandi til umræðu um VI kaflann sem varðar m.a. trúfélög.

Vilhjámur svarar:

Kristbjörg og Ragnar: Allir menn hafa einhverja „hagsmuni“, sem mótast af bakgrunni þeirra, reynslu, störfum, áhugamálum og svo framvegis. Kjósendur taka að einhverju leyti tillit til þessa þegar þeir velja fulltrúa sína, þ.e. þeir eru líklegri til að velja fulltrúa sem kjósandinn samsamar sig við að einhverju leyti.  Spyrja má: Meðal ráðsfulltrúa eru prestur og guðfræðingur – eiga þeir að fjalla um aðskilnað ríkis og kirkju eða ekki? Ég er með bakgrunn í upplýsingatækni – á ég að tala fyrir opinni, rafrænni stjórnsýslu eða ekki? Illugi Jökulsson er fjölmiðlamaður – á hann að láta til sín taka á sviði tjáningarfrelsis eða ekki? Freyja Haraldsdóttir er fötluð – á hún að koma að mannréttindum fatlaðra eða ekki? „Hagsmunirnir“ geta legið víða, en eru einhver mörk þarna og hvar eiga þau að vera? Athyglisverðar spurningar, en ég hef ekki fullmótuð svör, önnur en þau að ég held að það séu ekki skýrar línur í þessu. Og að hluta er það hópsins sem heildar að meta hvað séu gildir almannahagsmunir og hvað ekki.

Í næstu athugasemd sinni birtir Kristbjörg reglur um hagsmunaskráningu þingmanna og spyr hvort það sé ekki eðlilegt að sama krafa sé gerð á þá aðila sem leggja drög að nýrri stjórnarskrá.  Reglurnar, sem lesa má í heild sinni hér taka til 1. launaðrar starfsemi og stjórnarsetu, 2. fjárhagslegs stuðnings, gjafa, utanlandsferða og eftirgjöf eftirstöðva skulda, 3. eigna, 4. Samkomulags við fyrrverandi eða verðandi vinnuveitanda.

Þá skrifar Ragnar:

Ég er ekki að segja að ráðsmenn eigi ekki að leggja neitt til málanna, þótt það hafi hagsmuni á viðkomandi sviði. Þannig má Freyja vel fjalla um málefni fatlaðra, og þú um upplýsingatækni. En það yrði öllum hollt, ef þið tækjuð saman lista yfir helstu hagsmuni, svo aðrir geti metið niðurstöður ykkar út frá þeim. Svipað og sálgreinendur þurfa að gera (áður en þeir byrja að praktísera) til þess að þeirra komplexar séu ekki að þvælast fyrir greiningu þeirra á sálarflækjum annarra. En ef þér dettur ekki annað í hug til að setja á þitt „syndaregistur“ (eða hagsmunaregistur) en „ég er með bakgrunn í upplýsingatækni“ , þá þarftu sennilega ekki að hafa miklar áhyggjur við gullna hliðið.

Vilhjálmur svarar Ragnari:

Ég skil samt ekki alveg konseptið. Ef 25 stjórnlagaráðsfulltrúar fylla út svona skýrslu, kemur væntanlega í ljós að langflestir eru í leyfi frá ýmis konar störfum, margir eiga hús, sumir eiga hlutabréf, og sumir eru í stjórnum fyrirtækja og félagasamtaka eins og gengur. Er þá meiningin að þessi atriði komi í veg fyrir að menn geti skrifað „hlutlausa“ stjórnarskrá? Hvernig myndi það koma fram í praxís? Geturðu nefnt áþreifanlegt dæmi sem þú hefur áhyggjur af? Ég spyr vegna þess að ég vil átta mig á vandanum.

Vilhjálmur bætir svo við til Ragnars:

Fyrra svar þitt með dæmunum hafði farið fram hjá mér, biðst velvirðingar á því. En það sem þú nefnir eru fremur skoðanir en hagsmunir. Ég hef t.d. tiltekna skoðun á 26. grein stjórnarskrárinnar (synjunarrétti forseta) og þjóðaratkvæðagreiðslum almennt, sem ég hef áður bloggað um. Einnig er vel þekkt af mínum skrifum í gegn um tíðina að ég er fylgjandi aðild Íslands að ESB. Kvótaeignin er þó kannski betra dæmi um hagsmuni umfram skoðun, en það er til fólk sem telur varanlegt einkaeignarfyrirkomulag á kvóta vera besta kerfi allra kerfa, án þess að eiga kvóta sjálft. Það er gild skoðun í umræðunni og þarf ekki að ráðast eingöngu af einkahagsmunum. Punkturinn er sem sagt sá að alltaf þegar valdir eru fulltrúar í fulltrúalýðræði þá endurspegla þeir fulltrúar heildina með einhverjum hætti, vonandi sem bestum. Svo er það þeirra að komast að sameiginlegri niðurstöðu og málamiðlun í sem víðtækastri sátt.

***

Við síðustu athugasemd Vilhjálms er ástæða til að staldra við.  Því hvar liggja mörkin á milli hagsmuna og skoðana?  Ekki er útilokað að skoðanir manna á kvótakerfinu litist af hagsmunum viðkomandi, þ.e.a.s. hvort viðkomandi eigi beinna hagsmuna að gæta þegar kemur að breytingum á kerfinu.  Þessa umræðu mætti svo yfirfæra á umræðuna um eignarréttinn, breytingar á fjármálakerfinu, afnám verðtryggingar og leiðréttingu lána.

Á bloggsvæði Vilhjálms á Eyjunni segir um höfundinn:

Vilhjálmur hefur verið áhugamaður um stjórnmál frá 1983 er hann gekk í Bandalag jafnaðarmanna 17 ára gamall. Hann var einn af 25 fulltrúum í Stjórnlagaráði, sem samdi frumvarp að nýrri stjórnarskrá lýðveldisins. Vilhjálmur hefur starfað á sviði upplýsingatækni í rúman aldarfjórðung, sem forritari, hugbúnaðarhönnuður og tæknistjóri, og hin síðari ár sem fjárfestir. Hann situr í stjórnum nokkurra fyrirtækja og er m.a. stjórnarformaður CCP.

Við þetta mætti bæta að Vilhjálmur hefur í gegnum tíðina gegnt fjölmörgum trúnaðarstörfum fyrir Samfylkinguna, er núverandi gjaldkeri hennar, og var t.d. skipaður fulltrúi Samfylkingarinnar í verðtryggingarnefndinni sem skilaði niðurstöðu sinni þann 11. maí 2011 og Eygló Harðardóttir veitti forstöðu.

***

Í erindi Hagsmunasamtaka heimilanna til stjórnlagaráðs segir:

Nú segir í  72. grein stjórnarskrár lýðveldisins Íslands:  „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.“ Getur stjórnlagaráð í sínum störfum tryggt að maður sem tekur lán standi jafnfætis þeim sem lánið veitir með hliðsjón af eignarétti beggja?

Það er mat Hagsmunasamtaka heimilanna að stjórnlagaráð ætti að taka til athugunar að bæta við eignarréttarákvæði í stjórnarskrá um mannréttindavarðan eignarrétt vegna heimilis og að veð í eigin húsnæði takmarkist við veðandlag. Heimili er eitt af því sem skilgreint er sem grunnþörf í mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna og ætti því réttur ábúenda heimilisins að hafa forgang, fram yfir fjármálastofnun.

Ekki fæst séð að framkomið frumvarp stjórnlagaráðs taki mið af erindi Hagsmunasamtaka heimilanna hvað þennan þátt varðar.

***

Í nýrri blogfærslu, sem Eyjan hefur slegið upp sem frétt, fjallar Vilhjálmur um skuldamál heimilanna og kallar eftir vitrænni umræðu um þau.  Í því sambandi leggur Vilhjálmur skýrslu Hagfræðistofnunnar til grundavallar án þess að gera nokkurn fyrirvara um alla þá gagnrýni sem skýrslan hefur fengið.  Færsla Vilhjálms gengur í stuttu máli út á að afskrifa hugmyndir Hagsmunasamtaka heimilanna og fleiri um almenna niðurfærslu lána.  Í staðinn bendir hann á tvær leiðir sem hann telur færar.

Vilhjálmur telur að með upptöku evru með aðild að ESB gæti eitt af samningsmarkmiðum verið að skipta krónu yfir í evru á tiltölulega lágu skiptigengi.  Í því sambandi er vert að nefna að Ísland er of skuldsett til að taka upp evru á næstunni eins og rakið er í þessum pistli.

Þá telur Vilhjálmur raunhæft „að nýta góðan árangur og betri horfur í ríkisfjármálum til þess að koma til móts við vanda þeirra sem á þurfa að halda í gegn um skattakerfið“.  Með öðrum orðum að leyfa fjármagnseigendum að halda eftir þeim ofteknu verðbótum sem mynduðust í hruninu.  Að nýta skattkerfið til jöfnunar er almennt ekki eitthvað sem ég geri athugasemdir við en í þessu máli verður almenn leiðrétting á þeim forsendubresti sem varð að koma til fyrst.

***

Ég læt fylgja 2 myndir úr rel-8 kerfi IT ráðgjafar og hugbúnaðarþjónustu.  Smellið á þær fyrir betri upplausn.  Fyrri myndin er grunnmynd um hagsmuni og aðkomu Vilhjálms að ýmsum félögum:

Seinni myndin er af félaginu Teton hvers tilgangur er „ávöxtun fjármuna, kaup og sala verðbréfa, og annarra fjármálagjörninga, fjárfestingar innanlands og erlendis, lánastarfsemi og önnur eignaumsýsla“.  Eins og sjá má er stjórnarformaður þess félags Gunnlaugur M. Sigmundsson.

Önnur þekkt fjármálafyrirtæki á grunnmyndinni sem Vilhjálmur hefur haft aðkomu að eru Tindar og Auður Capital.

Þessa stundina ræða þingmenn tillögu Bjarna Benediktssonar, formanns Sjálfstæðisflokksins, um afturköllun ákæru á hendur Geir H. Haarde.  Gegn tillögu Bjarna hefur verið lögð fram dagskrártillaga um að mál hans verði tekið af dagskrá og Alþingi snúi sér að næsta máli.  Um dagskrártillöguna verða greidd atkvæði að umræðunni lokinni.  Sú stund verður sjálfsagt í kvöld.

Ef dagskrártillagan verður felld mun tillaga Bjarna ganga til nefndar á milli umræðna en þingsályktunartillögur þurfa tvær umræður áður en Alþingi getur tekið afstöðu til þeirra.  Fyrr í dag lagði Bjarni til að tillagan hans gengi til sakskóknaranefndarinnar, en ekki er ljóst hvort sú málsmeðferð verði samþykkt þar sem saksóknaranefndin er ekki ein af fastanefndum þingsins.  Þá er hlutverk hennar að aðstoða saksóknara og ólíklegt að umfjöllun um tillögu Bjarna rúmist innan þess hlutverks.  Þá hefur einnig kvissast út sá orðrómur að saksóknari Alþingis muni segja af sér ef dagskrártillagan verður felld.

Margir hafa velt því fyrir sér hvernig atkvæðagreiðslan um dagskrártillöguna muni fara.  Hér er ein útgönguspá:

Eftirfarandi þingmenn muni samþykkja að taka tillögu formanns Sjálfstæðisflokksins af dagskrá:
Álfheiður Ingadóttir, Árni Þór Sigurðsson, Birgitta Jónsdóttir, Björn Valur Gíslason, Eygló Harðardóttir, Arna Lára Jónsdóttir (varamaður Guðbjarts Hannessonar), Guðmundur Steingrímsson, Helgi Hjörvar, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Katrín Jakobsdóttir, Magnús Norðdahl (varamaður Katrínar Júlíusdóttur), Lilja Rafney Magnúsdóttir, Lúðvík Geirsson, Magnús Orri Schram, Margrét Tryggvadóttir, Mörður Árnason, Oddný G. Harðardóttir, Ólína Þorvarðardóttir, Róbert Marshall, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Siv Friðleifsdóttir, Skúli Helgason, Steingrímur J. Sigfússon, Svandís Svavarsdóttir, Valgerður Bjarnadóttir, Þór Saari, Þráinn Bertelsson, Þuríður Backman.
Samtals: 28

Eftirfarandi þingmenn muni ekki samþykkja að taka tillögu formanns Sjálfstæðisflokksins af dagskrá:
Atli Gíslason, Árni Páll Árnason, Árni Johnsen, Ásbjörn Óttarsson, Ásmundur Einar Daðason, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, Birgir Ármannsson, Bjarni Benediktsson, Einar K. Guðfinnsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Guðlaugur Þór Þórðarsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Illugi Gunnarsson, Jón Bjarnason, Jón Gunnarsson, Kristján Þór Júlíusson, Kristján Möller, Lilja Mósesdóttir, Ólöf Nordal, Pétur Blöndal, Ragnheiður Elín Árnadóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Ingi Jóhannsson, Tryggvi Þór Herbertsson, Unnur Brá Konráðsdóttir, Vigdís Hauksdóttir, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Ögmundur Jónasson, Össur Skarphéðinsson.
Samtals: 30

Óvissuatkvæði:
Birkir Jón Jónsson, Jóhanna Sigurðardóttir (líklegt að hún sitji hjá eða styðji dagskrártillöguna).
Samtals: 2

Fjarverandi:
Björgvin G. Sigurðsson, Höskuldur Þórhallson, Sigmundur Ernir Rúnarsson.
Samtals: 3 

Af þessu fæst ráðið að það sé líklegast að dagskrártillagan verði felld eða falli á jöfnu.

Í umræðum um vantraust á ríkisstjórnina, þingrof og nýjar kosningar þann 24. nóvember 2008 sagði Ögmundur Jónasson:

En síðast en ekki síst er það að sjálfsögðu ríkisstjórnin sem á að axla ábyrgð. Nú er komið á daginn og hefur verið upplýst að oddvitar ríkisstjórnarflokkanna sátu fund eftir fund með fulltrúum Seðlabanka í byrjun þessa árs þar sem stafað var ofan í þau hver vandi blasti við íslenska fjármálakerfinu. Hvernig áttu þau að bregðast við? Fara með þessi válegu tíðindi í fjölmiðla? Þau áttu að fara varlega að mínum dómi, þau áttu að kalla til sérfræðinga, innlenda og erlenda, og grípa til varúðarráðstafana. Það var ekki gert. En hvað var það sem þau gerðu? Þau héldu út í heim með útrásarvíkingunum. Í byrjun marsmánaðar fór hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, formaður Samfylkingarinnar, 11. mars, til Kaupmannahafnar ásamt Sigurði Einarssyni til að segja Dönum og til að segja fjárfestum á meginlandinu að ekkert væri að óttast. Tveimur dögum síðar var hæstv. forsætisráðherra Geir H. Haarde mættur til New York með Jóni Ásgeiri Jóhannessyni útrásarvíkingi að sannfæra Bandaríkjamenn um að ekkert væri að óttast. Það er í kjölfarið á næstu vikum sem skuldasöfnunin, mesta skuldasöfnunin á sér stað og við erum nú að fá í bakið. Ekki bara við núlifandi Íslendingar eða við sem erum komin á legg, heldur er verið að setja á ungar axlir upprennandi kynslóðar skuldaklyfjar fram í tímann. Og þetta er á ábyrgð þeirra sem hér sitja, hæstv. forsætisráðherra, formanns Sjálfstæðisflokksins, og hæstv. utanríkisráðherra, formanns Samfylkingarinnar.

Í dag var upplýst að Ögmundur ætli að styðja tillögu Bjarna Benediktssonar, formanns Sjálfstæðisflokksins, um að draga til baka ákæru Alþingis á hendur Geir H. Haarde fyrir Landsdómi.  Ef að líkum lætur mun því enginn ráðherra hrunstjórnarinnar þurfa að axla lagalega ábyrgð á embættisfærslum sínum.

Afstaða Ögmundar er ekki síst umhugsunarverð í ljósi þeirra orða sem hann lét falla í tengslum við áskorun flokksráðs VG til dómsmálaráðherra um að hafa, á grundvelli 29. gr. stjórnarskrárinnar, frumkvæði að því að forseti Íslands myndi stöðva réttarhöldin yfir níumenningunum.  Þá sagðist hann, sem dómsmálaráðherra, ekki geta haft  afskipti af málinu á meðan það væri fyrir dómstólum.

Riddari niðurrifsins, fundið ljóð Eiríks Arnar Norðdahl, sem birt var í desember 2008 á youtube, í aðdraganda búsáhaldabyltingarinnar fór nokkuð víða:

Það er stundum sagt að sagan endurtaki sig.  Miðað við nýjasta innlegg Drífu Snædal, fyrrverandi framkvæmdastýru VG, kynni einhver að halda því fram að það væri ekki ofsögum sagt.

Nú þegar styttist í að Alþingi virðist ætla, með stuðningi þingmanna sem kjörnir voru í nafni VG, að gera afsökunarbeiðni Bjarna Benediktssonar að sinni, skrifar Drífa:

Ísland er reyndar eina landið í heiminum sem hefur farið jafn markvisst yfir fjármálahrunið og er eina landið í heiminum sem er að vinna í ákærum á hendur þeim sem komu landinu á hausinn í einhverjum mæli. Hvergi annarsstaðar er þetta gert og glæpamennirnir geta haldið áfram óáreittir.

Í sömu andrá ákveður Drífa Snædal að segja Margréti Tryggvadóttur, þingmanni Hreyfingarinnar, ,,að flytja til útlanda og víkka sjóndeildarhringinn“, fyrir það eitt að hafa vikið orðum að því falska öryggi sem máttlausar eftirlitsstofnanir veita borgurum þessa lands.  Ástand sem allt of margir íbúar í póst-neólíberal samfélagi kannast óþægilega vel við.

Eitt af megineinkennum nýfrjálshyggjunnar er skipuleg veiking allra eftirlitsstofnanna og aukin markaðsvæðing á sem flestum sviðum.

Ég segi stundum að við búum í póst-neólíberal samfélagi þar sem hrunið markar upphaf póst tímabilsins.

Hið jákvæða við póst tímabilið er að nýfrjálshyggjan stendur eftir nakin og afhjúpuð í öllum sínum ljótleika. Vandinn er hinsvegar sá að við virðumst ekki geta losað okkur úr viðjum hennar enda hefur hún fest rætur í öllum helstu stofnunum samfélagsins.

Markmiðið hlýtur því að vera að skapa samfélag handan nýfrjálshyggjunnar – því afturhvarf til fortíðar er ekki í boði, takmarkaðar auðlindir jarðar koma í veg fyrir það.

Sem leiðir okkur að spurningunni um framtíð Íslands og aðildarumsókn landsins að ESB. Hvort er líklegra að við náum markmiðinu innan eða utan sambandsins?

Á vefsíðu Hagsmunasamtaka heimilanna kemur fram að samtökin hafi óskað eftir fundi með forseta Íslands til að ræða um undirskriftir þeirra rúmlega 37 þúsund manna sem krefjast þess að lán verði leiðrétt og verðtryggingin afnumin.  Til vara er þess krafist að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um þessi mál.  Grípa samtökin til þessara ráðstafanna þar sem þau hafa ekki sannfæringu fyrir því að ríkisstjórn og meirihluti Alþingis muni verða við kröfunum.  Kröfum sem skoðanakannanir benda til að njóti stuðnings 80% landsmanna.

Samtökin benda á 25. grein stjórnarskrárinnar sem hljóðar svo: „Forseti lýðveldisins getur látið leggja fyrir Alþingi frumvörp til laga og annarra samþykkta.“  Samtökin láta þannig að því liggja að þau muni óska eftir því við forseta að hann grípi til aðgerða á grundvelli 25. greinarinnar, nokkuð sem ekki eru fordæmi fyrir í sögu lýðveldisins.

Líkt og bent hefur verið á breytti Ólafur Ragnar Grímsson forsetaembættinu í reynd þegar hann ákvað, á grundvelli 26. greinar stjórnarskrárinnar, að neita að staðfesta lög um Icesave-samninga í tvígang og skapa þannig grundvöll fyrir fyrstu þjóðaratkvæaðgreiðslurnar í sögu lýðveldisins.  Hagsmunasamtök heimilanna ættu því ekki að þurfa að óttast að sitjandi forseti skorist undan beiðni þeirra á grundvelli hefðarinnar einnar.

Þar sem sá texti sem rúmlega 37 þúsund manns hafa skrifað undir felur í sér kröfu um að „stjórnvöld“ bregðist við má líta svo á að orðunum sé beint til forseta, meðal annarra, enda er forseti Íslands hluti af íslenskum stjórnvöldum líkt og segir í stjórnarskrá.  Þá eru undirskriftirnar nægilega margar til að forseta sé stætt á að taka þær til greina, um 16% kjósenda.

Til samanburðar má nefna að þegar forseti synjaði fjölmiðlalögunum staðfestingar árið 2004 bárust honum tæplega 32 þúsund undirskriftir, í aðdraganda fyrri þjóðaratkvæðagreiðslunnar um Icesave bárust forseta um 56 þúsund undirskriftir og í aðdraganda seinni þjóðaratkvæðagreiðslunnar um Icesave voru forseta afhentar um 37 þúsund undirskriftir og á meðan forseti hugsaði sig um fjölgaði þeim í um 42 þúsund.  Þá má geta þess að í frumvarpi stjórnlagaráðs er miðað við að 10% kosningabærra manna geti kallað fram þjóðaratkvæðagreiðslu um lög sem Alþingi hefur samþykkt.  Þá geti 10% kjósenda lagt fram frumvarp til laga fyrir Alþingi og knúið fram þjóðaratkvæðagreiðslu um viðkomandi mál með þeim hætti.

Ákveði forseti að verða við beiðni Hagsmunasamtaka heimilanna um að hlutast til um leiðréttingu lána og afnám verðtryggingar, líkt og færa má rök fyrir að sé lýðræðislegur vilji meirihluta þjóðarinnar, hlýtur að teljast ólíklegt, eðli málsins samkvæmt, að forseti láti leggja fyrir Alþingi nákvæma útfærslu á leiðréttingu lána og afnámi verðtrygginar, þó það sé auðvitað ekki útilokað.  Því hlýtur að teljast líklegra að mál sem felur í sér að þjóðaratkvæðagreiðsla verði haldin um málin tvö yrði ofan á.

En þó að forseti léti leggja fyrir Alþingi þingmál, til dæmis þingsályktunartillögu um að ríkisstjórn verði falið að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um leiðréttingu lána og afnám verðtryggingar, er ekki þar með sagt að Alþingi myndi afgreiða málið, hvað þá á tiltekinn veg, án þess að til frekari þrýstings af hálfu forseta kæmi.  Í því sambandi gæti forseti neitað að staðfesta öll lög frá Alþingi þangað til Alþingi hefði afgreitt mál forseta.

Ef eitthvað í líkingu við þessa atburðarrás færi af stað yrðu sjálfsagt einhverjir til að benda á 11. gr. stjórnarskrárinnar.  Því skv. henni þarf samþykki ¾ þingmanna til að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um lausn forseta frá embætti.  Yrði niðurstaðan úr þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu aftur á móti gegn niðurstöðu Alþingis bæri að rjúfa þing og boða til kosninga.

Að lokum er rétt að vekja athygli á Borgarafundinum sem haldinn verður í Háskólabíói þann 23. janúar 2012 kl. 20.00.  Yfirskrift fundarins er: Er verðtryggingin að kæfa heimilin?  Tengill á síðu viðburðarins á Facebook.

Ég hef aldrei komið til Nígeríu.  En einn af mínum uppáhaldstónlistarmönnum er þaðan.  Hann heitir Fela Kuti og hefur verið kallaður guðfaðir Afro Beat tónlistarstefnunnar.  Afro Beat er í stuttu máli einhverskonar bræðingur úr hefðbundinni Vestur-afrískri tónlist, fönki, jazzi og highlife.

Fela Kuti, sem fæddist árið 1938 og dó úr alnæmi árið 1997, var ekki bara frábær tónlistarmaður heldur var hann einnig mikilvæg persóna í pólitískum skilningi, enda eru mörg af hans lögum hárbeitt ádeila á þann veruleika sem hið gjörspillta nígeríska samfélag var og er.

Fela fæddist inn í nígeríska millistéttarfjölskyldu.  Móðir hans, Funmilayo Ransom Kuti var femínsti og aktívisti og barðist gegn heimsvaldastefnunni.  Hún var jafnframt fyrsta nígeríska konan til að fá bílpróf.  Faðir hans var sagður strangur skólastjóri og prestur.  Bræður hans tveir urðu læknar og hið sama hlutskipti var ætlað Fela.  Hann fór til London árið 1958 til að læra læknisfræði en ákvað hinsvegar þegar hann var kominn til London að læra tónlist.

Í London stofnaði hann Koola Lobitos sem spilaði blöndu af jazzi og highlife.  Árið 1960 giftist hann fyrstu konunni sinni, Remi.  Með henni átti hann þrjú börn, Femi, Yeni og Sola, en Femi Kuti hefur einnig getið sér góðs orspors sem tónlistarmaður.  Árið 1963 flutti Fela til Nígeríu og setti Koola Lobitos bandið aftur saman.  Árið 1969 fór Fela með bandið til Bandaríkjanna.  Þar komst hann í kynni við Söndru Smith sem kynnti hann fyrir hugmyndafræði Black Panthers og Malcolm X sem höfðaði sterklega til Fela.  Í kjölfarið var bandið endurnefnt Nigeria 70 og svo Afrika 70 þegar aftur til Nígeríu var komið.

Fljótlega upp úr 1970 byrjaði Fela að semja mjög pólitíska tónlist.  Fela stofnaði Kalakuta Republic sem var kommúna og upptökustúdíó og heimili fjölmargra þeirra sem tengdust bandinu.  Síðar átti Fela eftir að lýsa yfir sjálfstæði Kalakuta Republic frá Nígeríu.

Þá opnaði Fela næturklúbb á Empire hótelinu sem kallaðist the Afro Spot og síðar the Afrika Shrine.  Frásagnir af Fela tónleikum á the Shrine eru goðsagnakenndar.  Sjá til dæmis þetta viðtal við Bootsy Collins, bassaleikara, sem kom með the JB‘s, bandi James Brown, til Nígeríu þegar Bootsy var 17 ára.  Síðar átti Bootsy eftir að spila með George Clinton og Parliament.

Tónlist Fela náði miklum vinsældum á meðal nígerísrkar alþýðu en herforingjastjórninni var að sama skapi í mikilli nöp við Fela.  Fyrir bragðið urðu bækistöðvar Fela, Kalakuta Republic, fyrir fjölmörgum árásum af hálfu hersins.  Eftir eina slíka lést móðir Fela af sárum sínum.  Dauði hennar varð kveikjan að tveim lögum: Coffin for Head State og Unknown Soldier en opinber rannsókn leiddi til þeirrar niðurstöðu að óþekktur hermaður bæri ábyrgð á árásinni.

Fela stofnaði sína eigin stjórnmálahreyfingu; MOP (Movement of the People) og hugðist bjóða sig fram í forsetakosningum í Nígeríu árð 1979 en nígerísk yfirvöld bönnuðu framboðið.

Í ljósi þessarar sögu er áhugavert að sjá eftirfarandi myndband sem barst nýlega frá mótmælunum í Nígeríu þar sem einhver hefur brugðið sér í gervi Fela og gengið um götur á meðan fólkið í kring syngur lög eftir hann:

Að lokum er svo hér eitt af lögum Fela Kuti: Sorrow Tears and Blood:

Áhugasömum er bent á bókina Fela – The Life and Times of an African Musical Icon eftir Michael Veil sem vinnur nú einnig að bók um Tony Allen, trommarann úr Afrika 70 sem spilaði á síðustu listahátíð með Stórsveit Samúels J. Samúelssonar.

Íslenskir fjölmiðlar, Vísir þar á meðal, hafa greint frá hörðum mótmælum í Nígeríu og allsherjarverkfalli í kjölfar ákvörðunar þarlendra stjórnvalda að um að hætta að niðurgreiða bensín, en 70% af öllu bensíni sem notað er í Nígeríu er innflutt.

Sem er galið í ljósi þess hve landið er ríkt af olíuauðlindum.  Auðvitað ætti að fullvinna innanlands alla þá olíu sem þarf til heimabrúks í stað þess að flytja hana út hráa og aftur inn fullunna.  Þetta fyrirkomulag, með tilheyrandi viðbótarkostnaði fyrir landsmenn, er afleiðing langvarandi spillingar sem hefur haldið nígerísku samfélagi í heljargreipum svo áratugum skiptir.

Þó átökunum, sem kölluð hafa verið Occupy Nigeria, hafi verið gerð skil í íslenskum miðlum, hefur minna verið fjallað um að svo virðist, skv. ýmsum erlendum miðlum (sjá t.d. hér, hér og hér), að nígerísk stjórnvöld hafi ákveðið að hætta að niðurgreiða bensínið vegna þrýstings frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Alþjóðabankanum.  Þrýstings sem skv. BBC hefur lengi verið fyrir hendi.

Þá var Christine Lagarde, framkvæmdastjóri AGS, nýlega í Nígeríu og Níger og fundaði með ráðmönnum.

Christine Lagarde, framkvæmdastjóri AGS, situr á milli Sanusi Lamido Sanusi, seðlabankastjóra Nígeríu (til vinstri), og Ngozi Okonjo-Iweala, fjármálaráðherra Nígeríu (til hægri), á blaðamannafundi þann 20. des. 2011 í Lagos.

Eftirfarandi spjall um stöðuna í Nígeríu er einnig fróðlegt:

Það er á vissan máta táknrænt að stjórnmálasamtökin „Høyre“ og „Venstre“ skuli vera saman til húsa í norska bænum Steinkjer í Norður-Þrándalögum.  Öllu kaldhæðnislegra er að gegnt skrifstofum flokkanna skuli útfararstofa bæjarins vera staðsett.  Og ef einhverjum þykir sambýli flokkanna ekki nægileg vísbending um þau óljósu skil sem virðast vera á milli þeirra, já og hvað þeir standa fyrir yfir höfuð, þá gæti athugasemd formanns Ungra jafnaðarmanna við neðangreindri myndbirtingu á Facebook sett punktinn yfir i-ið: „Tveir hægri flokkar saman til húsa“.

Eru vinstri og hægri stjórnmál þá dauð?  Það held ég varla.  Í það minnsta hljóta þau að lifa góðu lífi meðal þeirra sem skilgreina afstöðu sína með skírskotun til vinstri <—> hægri kvarðans.  Því er hins vegar ekki að neita að þeim rótgrónu flokkum sem staðsetja sig á kvarðanum hefur gengið brösuglega að koma á því samfélagi sem þeir segjast stefna að þrátt fyrir mislanga valdasetu.  Því ríkir mikið vantraust í garð stjórnmálaflokka, stjórnkerfis og ýmissa hefðbundinna stofnanna samfélagsins.  Og þegar kemur að fjármálakerfinu er vantraustið jafnvel enn meira líkt og skoðanakannanir bera með sér.

Gömlu góðu merkimiðarnir hægri og vinstri virðast í besta falli óljósir og margt fólk upplifir lítinn, ef einhvern, raunverulegan mun á þeim fjóru flokkum sem skipst hafa á að hygla sérhagsmunum og hossa fjárvaldinu í krafti ríkisstjórnarsetu á undanförnum árum og áratugum.  Því sitjum við uppi með samfélag, illa þjakað af öfgamarkaðshyggju, samfélag þar sem þröskuldarnir voru skipulega færðir fram af ystu nöf nýfrjálshyggjunnar, og þar erum við strand.  Komumst hvorki til baka né í eitthvað annað og betra, sitjum bara föst, „þó við öll gerum okkar besta til að afneita því“, líkt og Dylan söng um í Visions of Johanna, og höldum áfram að óska hverju öðru til hamingju með daginn á Facebook.  Lýðræðið sjálft er í kreppu og vandséð er hvernig við eigum að bera okkur að í yfirstandandi glímu.

Ég kann að hafa rangt fyrir mér, en ég verð þá bara að lifa með því ef svo er, en ég trúi því að óhjákvæmilegt sé að taka fjármálakerfið mjög föstum tökum og endurskipuleggja það með almannahag og réttlæti að leiðarljósi.  Það, ásamt víðtækum lýðræðisumbótum, hugsa ég að sé samnefnarinn fyrir þau brýnu verkefni sem ráðast þarf í.

En hvernig?  Við þurfum verkfæri og aðferðafræði.  Við þurfum að bindast samtökum sem einbeita sér að þessu tvennu og starfa á lýðræðislegum grundvelli.  Því ef við ætlum að lýðræðisvæða samfélagið verðum við að byrja á okkur sjálfum og þeim hópum sem við tilheyrum.  Einn maður, eitt atkvæði, það á að vera ófrávíkjanleg regla.  Lýðræðisfélagið Alda hefur að undanförnu unnið drög að skipulagi lýðræðislegra stjórnmálasamtaka sem full ástæða er til að gefa gaum í þessu sambandi.

Eftir nokkrar umræður á meðal félaga minna ákvað ég að setja saman eftirfarandi 15 atriða lista.  Hann hér lagður fram til frekari útfærslu og umræðu fyrir þau sem áhuga kunna að hafa:

Tvennu má bæta við að mínu viti.  Annars vegar að ganga bundin til kosninga, það er að lýsa því yfir fyrir kosningar með hvaða stjórnmálasamtökum öðrum við myndum vilja starfa með eftir kosningar og hvaða stjórnmálasamtökum við myndum ekki vinna með.  Hins vegar að birta nöfn hugsanlegra ráðherra fyrir kosningar, hvort sem þeir koma úr röðum flokksins eða ekki.  Almenningur á rétt á að vita hvað tekur við eftir kosningar í þessu sambandi, ólíkt því sem nú tíðkast.

Þrátt fyrir allt tal um óljós stefnumerki eru vinstri og hægri stjórnmál ekki dauð.  Þeim er ekki hægt að hafna á meðan einhver kýs að taka þátt í þeim.  Því munu þau sjálfsagt lifa góðu lífi áfram.  Þess vegna þarf að finna leiðir til að einstaklingar og hópar, sama hvað kreddu þeir tilheyra, sem á annað borð hafa áhuga á að starfa að þeim brýnu verkefnum sem fyrir liggja geti gert það á breiðum grundvelli.  Og að sá grundvöllur taki mið af því að viðkomandi aðilar geti sett fleiri mikilvæg mál á dagskrá.  Veröldin er síbreytileg og þar með viðfangsefnin.

Við þurfum ekki að vera sammála um hvert einasta smáatriði, né merkmiðana og gildi þeirra sem slíkra, en í grundvallaratriðum verðum við að sameinast um alvöru lýðræði og almannahag.  Því ef okkur tekst það ekki óttast ég að hlutskipti okkar verði eilíf andstöðustjórnmál, stjórnmál sem löngu er tímabært að víki fyrir verkefnamiðaðri umræðu hvar málefnin ráði för.

http://www.youtube.com/watch?v=gPEoDJzn4lY&feature=related

Fréttastofa Stöðvar tvö og Vísis fjallaði um fráhvarf Árna Páls Árnasonar og Jóns Bjarnasonar úr ríkisstjórn í kvöldfréttum og greindi frá helstu málum sem þessir menn hafa staðið fyrir í ráðherratíð sinni.

Ég hjó eftir því að ekki var einu orði minnst á lög nr. 151/2010 um endurútreikning gengistryggðra lána sem Alþingi samþykkti eftir að Árni Páll hafði lagt fram frumvarp þar að lútandi.

Lögin kveða meðal annars á um íþyngjandi afturvirkan vaxtaútreikning gagnvart neytendum á þegar greidda gjalddaga, nokkuð sem Ása Ólafsdóttir, lektor við lagadeild HÍ og fyrrverandi aðstoðarmaður Rögnu Árnadóttur, fyrrverandi dómsmálaráðherra, dregur í efa að standist eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar.  Um það má lesa í grein hennar Meginregla íslensks samningaréttar um rangar forsendur og endurútreikningur ólögmætra gengislána sem birt var í Úlfljóti, tímariti laganema.

Þá hafa Hagsmunasamtök heimilanna, Samtök lánþega og hópur einstaklinga kvartað til ESA vegna málsins og bíða niðurstöðu.  Einnig hafa þingmenn Hreyfingarinnar lagt fram þingmál um afnám laga 151/2010.  Vitað er að bankarnir reyna skipulega að koma í veg fyrir að hæstiréttur taki afstöðu til þessa álitamáls.

Áður en Árni Páll settist í stól efnahags- og viðskiptaráðherra, sat hann í stóli félagsmálaráðherra.  Sem slíkur kom hann einnig að aðgerðum ríkisstjórnarinnar vegna skuldavanda heimilanna sem tæplega vöktu lukku.

Eiginlega mætti segja að Árni Páll hafi í félagsmálaráðherratíð sinni lagt grunninn að þeirri garnaflækju sem við stöndum frammi fyrir í dag í þessum málaflokki, enda voru þá teknar ákvarðanir um að hin sértæku úrræði skyldu verða ofan á, fremur en þau almennu.  Það voru mikil mistök, og kannski stærstu mistök þessarar ríkisstjórnar.  Enda hefur henni gjörsamlega mistekist hingað til að fá fólkið á sitt band.

Einhverjir munu því sjálfsagt minnast Árna Páls fyrst og fremst sem ráðherra sem illa réð við úrlausn á skuldavanda heimilanna.