Svanur Sigurbjörnsson

Leiðtogarnir með leiðinlegustu umræðuna

Rétt áðan lauk leiðinlegasta og minnst áhugaverðasta Silfur Egils í langan tíma.  Hvers vegna? Jú, vegna þess að formenn stjórnmálaflokkanna á Alþingi áttust þar við í orðaskaki með lekandi fýluna út í hvorn annan þannig að ekki bar mikið á uppbyggilegri umræðu.  Egill vissi ekki mikið hvert hann átti að stýra umræðunni, en eins og honum er von og vísa hafði hann mestan áhuga á því sá fræjum stjórnarslita og sundrungar með spurningum sínum.  Egill virðist elska að hafa rétt fyrir sér í slíkum efnum og verður með atgangi sínum oft á tíðum leikmaður í slíku ferli frekar en hlutlaus spyrill.

Birgitta Jónsdóttir, ein fulltrúa flokka í stjórnarandstöðu, kom með gagnrýni sem hlustandi var á.  Hún benti á fýlubombur Jóhönnu á Alþingi og blaðamannafundi með erlendum fréttamönnum þar sem hún sagði annars vegar að atkvæðagreiðslan væri marklaus og þannig veikti samningsstöðu Íslands og hins vegar að hún segðist ekki ætla að kjósa, sem hjálpaði ekki heldur. 

Eftir þessar hrútleiðinlegu viðræður fékk Egill nokkra spekinga til viðræðna og þar var ég algerlega sammála Ólafi Arnarssyni í því að Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra hefði sýnt slæmt fordæmi með því að kjósa ekki í þjóðaratkvæðagreiðslunni.  Það er horft til forsætisráðherra varðandi þátttöku í atkvæðagreiðslu hvort sem að henni líkar betur eða verr, telur þátttöku sína einkamál eða ekki.  Mér finnst það óábyrgt af henni og Steingrími J. Sigfússyni fjármálaráðherra að hunsa þessar kosningar þegar það er ljóst að það þurfti að segja Nei til að koma ICESAVE málinu á þann stað sem það er í nú, þ.e. í nýjar samningaviðræður.  Þau eru ekki yfir það hafin að gera það sem nauðsynlegt er, frekar en aðrir kjósendur.

Fýluskilaboð til forsetans?

Manni kemur helst til að hugar að hunsun þeirra séu óbein skilaboð til Ólafs Ragnars Grímssonar forseta um að skipta sér ekki oftar af meirihlutasamþykktum ríkisstjórnarinnar.  Svona einhvers konar þvermóðskufull yfirlýsing um að “við tökum ekki þátt í þessari íhlutun forsetans í okkar mál“.   Það sem forsetinn gerði er talsvert kjaftshögg fyrir ríkisstjórnina, en vegna þess að þessi óvænta aðgerð hans vakti svo mikla athygli út í heimi, kom hún út sem taktískur leikur í spili okkar Íslendinga gagnvart breskum og hollenskum kröfuhöfum í ICESAVE.  Skyndilega fékk þjóðin aukna samúð og það þurfti að setjast að samningaborðinu að ný.   Forsetinn náði með þessu nýrri umferð, svona eins konar framlengingu á úrslitaleik þannig að lítilmagninn í leiknum næði að safna saman vopnum sínum.  Hins vegar held ég að forsetinn geti ekki leikið þetta aftur og aftur því að með endurtekningunni verður þetta venjulegt og missir áhrifamátt sinn.  Skiljanlega urðu Jóhanna og Steingrímur fúl út í Ólaf Ragnar en hefðu átt að skilja eftir fýluna yfir þessu heima hjá sér og greiða atkvæði eins og aðrir Íslendingar sem lásu stöðuna rétt.   Staða sem bauð bara upp á Nei. 

Þannig fór það að fyrsta þjóðaratkvæðagreiðsla Íslendinga fór í það að hafna skilmálum á greiðslu skaðabótafés vegna hruns einkabanka sem eitt sinn var ein af vörðum sparnaðar hjá þjóðinni.  Helstu ráðamenn þjóðarinnar sátu heima í mótmælaskyni.  Glæsileg færsla í sögubækurnar!  Ég skil vel vonbrigði Jóhönnu því líkt og hún hefði ég viljað sjá þjóðina halda sína fyrstu þjóðaratkvæðagreiðslu um stórfelldar endurbætur á stjórnarskránni. 

Þessi atkvæðagreiðlsa hafði í raun enga merkingu aðra en þá að fylgja eftir neitunarvaldi forsetans sem hafði breytt forsendum málsins með gjörðum sínum.   Það var því engin furða þó að forsetinn léki við hvern fingur sér í viðtölum á kosningardag.  Hann hafði reynst hetja þó að það væri á kostnað trúverðugleika stjórnvalda.  Eins og Ólafur Arnarsson sagði í Silfrinu, þá hefði ríkisstjórnin getað látið þessar kosningar einungis snúast um það að komast að samningarborðinu að nýju, en þess í stað vakti Jóhanna athygli á fýlu sinni og þvermóðsku. 

Hvernig leiðtoga þarf þjóðin?

Ísland þarf ekki leiðtoga sem getur ekki hafið sig upp fyrir árekstra í stjórnskipulagi landsins.  Ísland þarf leiðtoga sem er fyrirmynd á öllum stundum og getur aðskilið eigin vonbrigði frá því sem nauðsynlegt er að gera.   Ísland þarf ekki leiðtoga sem er með nöldur og fýlutón yfir stöðu mála, heldur leiðtoga sem kann að brosa öðru hvoru, talar af yfirvegun og lætur ekki bilbug á sér finna.  Þetta er hægara sagt en gert í umhverfi með ótrúlega neikvæðum leiðtogum stjórnarandstöðu og oft á tíðum skilningslitlu fjölmiðlafólki, en krafan er þessi samt.  Ég myndi vilja sjá þann leiðtoga spreyta sig sem getur veitt forystu án þess að halda þóttafullar ræður á háum tónum og einkennast af þeim hógværa krafti sem góðar gáfur, víðtæk þekking og siðferðislegur þroski geta komið til skila.  Ég vil nútímalegan leiðtoga sem þarf ekki að láta klappa fyrir sér og rísa úr sætum til að teljast verðugur.  Slíkt ræðst auðvitað einnig af venjum flokkanna sjálfra, en þessi dýrðarljómi sem stóru flokkarnir vilja halda utan um leiðtoga sína fer í taugarnar á mér og finnst að tilheyri þeim gömlu tímum þegar leiðtogar höfðu alræðisvald.   Ef stjórnmálaþroski okkar Íslendinga er ekki kominn fram úr þeim tímum er ekki von á miklum framförum á næstunni.

Kemst þjóðin út úr aurakarpinu?

Nú vonar maður að hægt verði að ná betra samkomulagi við Breta og Hollendinga og ljúka þessu ICESAVE máli.  Fjármál og fjármálavandræði eru sem æxli á allri umræðu í landinu.  Það mætti halda að hér væru peningar og fyrirtæki númer eitt, tvö og þrjú í forgangsröð fólks, en fjölskyldan, menntun, heilbrigði og umhverfi þar langt á eftir.  Fjárhagshrunið er ekki eina bölvunin sem hefur riðið yfir þjóðina, heldur einnig þessi óendanlega síbylja umfjöllunar og frétta um gráðuga viðskiptajöfra, stóreignamenn og blinda stjórnmálamenn.  Á meðan fær uppbyggileg umræða um menntakerfið, heilbrigðiskerfið, samgöngukerfið og fleira í þeim dúr, ekki að njóta sín.  Sama tuggan um fjármálahneyksli daginn út og inn suðar í eyrum manns.  Þetta hefur rýrt virðingu mína fyrir þjóðinni og þeim sem stýra umræðunni.  Afar fáir ná að halda yfirsýn og halda sjónarhólnum að fleiri hlutum en þessari fjármálahít.  Auðvitað þarf að gera þetta upp, en peningar eru ekki miðdepill tilverunnar.  Ég vona að á næstu árum fækki hneykslisfréttum úr fjármálageiranum því það væri sannarlega merki þess að siðferði þjóðarinnar fari batnandi.  Hvort að það sé of mikil bjartsýni að vona slíkt verður að koma í ljós, en vonandi á ég eitthvað samferðafólk á þessu fallega landi sem eru mér sammála.

Í nýlegri kennslubók sem heitir „Trúarbrögðin okkar“ *og var samin fyrir yngstu bekki grunnskólans, segir í lokakafla bókarinnar og niðurlagi að:

 “Ef allir færu eftir því sem trúarbrögðin boða gerðust færri slæmir hlutir í heiminum.  Þá gætum við lifað saman eins og ein stór fjölskylda.“  

Þessi „okkar“ trúarbrögð sem um ræðir eru kristni, íslam, gyðingdómur, hindúismi og búddasiður.

Fyrir utan fræðslu um vegi þessa fimm stærstu trúarbragða heims, þá á bókin að „sýna að börn og fullorðnir geta umgengist, verið vinir og samt haft ólíka siði, venjur og trú.“ eins og segir á baksíðunni.  Þetta er gott markmið, en þjóna hálfsannleikar og hlutdrægar túlkanir á trúarbrögðunum þessum tilgangi?

Hlutverk trúarbragðafræði er að fræða um en ekki að boða trú og heldur ekki afboða trú.  Það er ekki hlutverk þessarar fræðslu að taka afstöðu til þess fyrir börnin hvort að trúarbrögðin eru slæm, góð eða bæði.  Það er heldur ekki hlutverk fræðslu að búa til einfaldaðan sakleysislegan gerviheim fyrir börn.  Með því að staðhæfa ofangreint þar sem ágæti trúarbragðanna er hafið yfir allan vafa, er verið að taka afstöðu með þeim og láta sem ekkert neikvætt geti fylgt þeim.  Frásagnarmáti bókarinnar er einnig sérkennilegur því að börnin sjálf eru gerð að sögumönnum.  Þetta finnst mér orka tvímælis því að trúarbrögð eru ekki beint barnaleikur eða eitthvað sem börn hafa góðan skilning á.  

Lítum aðeins á réttmæti þessarar túlkunar sem höfð er fyrir börnum okkar í barnaskóla.  Er t.d. hægt að segja að stærsta grein kristinnar kirkju, sú kaþólska sé þjóðfélagslegt afl til góðs í heiminum í dag? 

Ég ætla að leyfa leikaranum, húmanistanum og hugsuðnum Stephen Fry segja ykkur hvað mér finnst.  Hann orðar það miklu betur en ég get gert.  Hin breski Stephen Fry er samkynhneigður og fyrir utan frægð úr leiknum þáttaröðum og kvikmyndum, þá er hann þekktur fyrir vandaða heimildamyndagerð og ber þar e.t.v. hæst þáttaröð hans um alnæmisvandann í heiminum í dag.   Nú er verið að sýna á RÚV þætti hans um Bandaríkin.  Hlustum á Stephen Fry rökstyðja mál sitt í rökræðum sem efnt var til í Bretlandi nýlega og þar sem tekist var á um spurninguna hvort að Kaþólska kirkjan væri gott afl í heiminum eða ekki.

The Intelligence² Debate – Stephen Fry (Unedited)
Hvað með mótmælendatrúnna? Það er efni í aðra grein.

Það sem mér þykir þó ljóst er að það er margt sem má gagnrýna hjá þessum stóru trúarbrögðum og það á ekki að setja inn skoðanamótandi fullyrðingar um ágæti eða vankanta þeirra í kennslubækur fyrir börn. Fræðandinn á að veita upplýsingar líkt og skoðandi sem safnar sýnum úr náttúrunni hvort sem að þau líta vel út eða illa.

*2008 Hrund Hlöðversdóttir, Námsgagnastofnun.

Í sjónvarpsfréttum kvöldsins þótti merkilegt að guðfræðinemi til 7 ára var klökkur yfir trúfestu fólks á Haíti í kjölfar hörmunganna þar.  Hann komst lífs af úr jarðskjálftanum á dögunum og komst með bát og bíl yfir til nágrannaríkisins í öruggt skjól.  Í símaviðtali við trúboðann* guðfræðinemann, sem var þarna nemandi í hjálparstarfi, beindi hann athygli að því að börn voru daginn eftir jarðskjálftann komin saman og sungu kreólsku útgáfuna af „Guð, hærra til þín“ og kallaði hann það syngjandi lofgjörð.  Svo hrærður var vesalings trúboðinn trúaði hjálparstarfsneminn að hann sagði þetta auðmýkjandi lífsreynslu fyrir sig Vesturlandabúann og að hann hefði komist að því að hann „vissi nær ekkert…, um Guð að minnsta kosti“ þrátt fyrir 7 ára guðfræðinám.  (Hann orðaði þetta svona á RÚV).  Fyrir trúboðann hann var þetta stórkostleg upplifun og hann sagðist vera breyttur maður eftir allt saman. 

Ekki ætla ég að draga í efa að sú lífsreynsla að upplifa og sjá allar þessar hörmungar á Haití hafi varanleg áhrif á fólk og þau viðbrögð sem eftirlifendur sýna, allt frá eintaklega slæmum til verulega aðdáunarverðum, fái mann til að hugsa margt um eðli mannsins.  Það sem saga þessa manns segir mér er þó það að þau eru misjöfn gleraugun sem atburðirnir eru skoðaðir gegnum og lífssýnin getur breytt talsvert túlkun fólks á því sem fram fer. 

Trúboðinn Hinn trúaði virðist horfa á þetta nokkurn veginn svona:

1. Hörmulegar náttúruhamfarir áttu sér stað og mörg börn eru heimilislaus eða hafa misst foreldra sína.
2. Guð er almáttugur og algóður, (en kom ekki veg fyrir jarðskjálftann).
3. Börnin sem þjást vegna jarðskjálftans syngja samt lofsöng til Guðs.
4. Fátæk börn á Haití vita miklu meira um Guð en ég (ofmenntaði og ofaldi Vesturlandabúinn).
5. Guð er stórkostlegri en ég gerði mér grein fyrir.
6. Þetta er auðmýkjandi lífsreynsla og ég þarf að endurskoða líf mitt og nálgun við Guð.

Trúboðinn Hinn trúaði hjálparstarfsnemi endar mál sitt á Guði, því að allt byrjar og endar á Guði í hans sýn á lífið.  Honum finnst stórkostlegt að börnin komi saman og lofsyngi Guð, þrátt fyrir sorgina.  Guð hefur komið honum á óvart.

Tökum nú 90° beygju á þetta … eða kannski fullan 180° snúning.  Hvernig horfir siðrænn húmanisti (trúlaus maður með mannvirðingu að leiðarljósi) á sögu trúboðans hins trúaða hjálparstarfsnema?

1. Í kjölfar hroðalegra náttúrhörmunga kalla nokkrir fullorðnir ráðvillt börn saman til huggunar.
2. Þau syngja saman sálma því það kunna þau einna best.  Foreldrarnir eru kristnir.
3. Söngurinn er mögulega ekki lofgjörð heldur neyðarkall og þjappar hópnum saman óháð því hvað er sungið.  Foreldrarnir og börnin gera það sem þau eru vön að gera.
4. Sé söngurinn lofgjörð er fólkinu vorkunn að lofa almáttugan Guð eftir slíkar hörmungar.  Ef einhver á skilið lof er það fólkið sem er að hjálpa til og björgunarfólk vegna bjargaðra mannslífa.
5. Hinn trúaði lítur á hugrekki og æðruleysi fólksins sem verk Guðs í stað þess að lofa mannlega reisn. 
6. Hinn trúaði telur sig ekki hafa lært nóg um Guð, en virðist í raun ekki hafa mikið skynbragð á mannlegt eðli.

Það sló mig að það væri gerð frétt úr því að einhver trúaður hjálparstarfsnemi trúboði, þó íslenskur væri, skyldi verða tárvotur yfir því að kristnir Haitíbúar lofuðu Guð.  Er það lofsvert að fagna einhverri veru og lofa hana þegar allt er í rúst?  Væri ekki betra að syngja einhvern fallegan baráttusöng eða lag um hugrekki og vináttu?  Börn hafa mikla aðlögunarhæfni og það furðar mig ekki að foreldrar þeirra hafi getað fengið þau til að syngja.  Söngur er huggandi fyrir hugann og hefur því sjálfstætt gildi óháð trúarbrögðum. 

Í raun var saga hjálparstarfsnemans trúboðans mest um Guð, en minna um börnin.  Hið eigingjarna trúarviðhorf að koma að lofi á guðinn sinn í sífellu þegar eymd og sorg er nærri þykir mér óviðurkvæmilegt.  Niðurstaða hans um að hann skorti auðmýkt og kynni nær ekkert um Guð í ljósi þessa virkar á mig eins og tilfinningabólgið trúarvæl sem kemur hörmungunum á Haití ekkert við og ekki hinum almenna sjónvarpsáhorfanda heldur.  Niðurstaðan hans lýtur fyrst og fremst að trúnni og hans trúartilfinningum, en ekki harmleik barnanna og því felst í þessu viðsnúningur á þeim forgangi sem ég tel að sé réttastur.   Mér finnst að hinn mannlegi harmleikur og fegurðin í því þegar fólk stendur saman, huggar hvort annað og hefst handa við að bjarga því sem bjargað verður, vera aðal atriðið. 

Það eru ekki „kraftaverk“ þegar björgunarmenn bjarga fólki eftir marga sólarhringa úr húsarústum, heldur blanda af tilviljunum (heppni), úrræðasemi og baráttuþreki hins innilokaða og færni og dugnaði leitarmanna.  Auðvitað má kalla það sem er frekar ótrúlegt „kraftaverki líkast“, en því miður er fólk enn að gera sér vonir um alvöru kraftaverk og þannig verður orðanotkunin stundum óljós.  Þó að maður trúi ekki á kraftaverk, þýðir það ekki að maður gefi upp vonina auðveldlega.  Ótrúlegir hlutir geta gerst og því þarf að halda ermunum uppbrettum þar til útséð er um að enginn sé eftir grafinn í rústunum. 

Í fátækum löndum eins og Haití blómstra hjátrú og trú, því að örvæntingin er mikil og raunveruleg bjargráð eins og lýðræði, vernd íbúa gegn glæpum, samgöngur, heilbrigðiskerfi, óspillt vatn, atvinna, óspillt ríkisstjórn, læsi og góð almenn menntun eru ekki til staðar eða er verulega ábótavant.   Haití þarf efnahagsaðstoð og hjálp við uppbyggingu þessara megin stoða þjóðlífsins.  Á Haití hefur orðið kreppa allt aðra merkingu en hér.  Það er ágætt stundum að setja hlutina í slíkt samhengi og spyrja okkur nýrra spurninga.   Þær koma hins vegar skeggugri karlfígúru sagða á himnum ekkert við.

—-

* Leiðrétt samkvæmt leiðréttingu guðfræðinemans sjálfs, Halldórs (sjá hér að neðan í athugasemd hans).

Þessa grein hefði ég helst ekki viljað skrifa, en þar sem málstað þeim er ég ann er send sneiðin hvað eftir annað við hátíðleg tækifæri gat ég ekki orða bundist. 

Það er orðið til siðs hjá biskupi Þjóðkirkjunnar að væla yfir kröfum fólks um mannréttindi af hálfu Þjóðkirkjunnar og ríkisins, sem felast m.a. í því að grunnskólar landsins séu fyrir ALLA, ekki bara börn kristinna foreldra sem nenna ekki að fara með börnin sín í Jesú-lofgjörð sunnudagaskólanna og sjá um trúarlegt uppeldi barna sinna sjálf.  Það er sama hversu hátt mannréttindanefndir, foreldrar barna sem er mismunað í skólum og frjáls félagasamtök hrópa um að Þjóðkirkjan eigi ekki að vera með trúarlega iðkun eða kristniboð í skólum – alltaf skal karl biskup væla yfir því hversu þetta fólk er vont við hann og Jesú.  Það er alveg sama þó að 70% fólks í hans eigin kirkju vilji aðskilnað ríkis og kirkju – Karl biskup er ekki í takt við þann vilja og tyggur í sífellu að hin kristna menning sé ómissandi fyrir alla landsmenn bæði frá trúarlegu og víðara menningarlegu samhengi.  Í hans augum er bara ein menning og það er hin kristna.  Jól og kærleikur eru ekki mögulegir nema fyrir náð Guðs og fylgisveina hans.  Þessi rörsýni og fordæming á getu annarra en kristinna til að vera góðar og gildar manneskju í þjóðfélaginu er send út til allra landsmanna í boði ríkisins.  Kíkjum nú aðeins á boðskap biskups nú um jólin (sem finna má á www.tru.is): 

Sagan sem ekki má gleymast

24. desember 2009

Börnin á leikskólanum buðu aðstandendum til friðarstundar sem þau höfðu undirbúið af alúð og áhuga og barnslegri einlægni. Þau höfðu útbúið falleg ljósker og sungu yndislegan söng um ljósið. Svo sungu þau nokkrar jólavísur og fóru með brot úr jólasveinakvæði Jóhannesar úr Kötlum. Hið frábæra starfsfólk leikskólans hafði sannarlega lagt sig fram um að gera allt úr garði sem best mætti verða fyrir börnin og boðsgesti þeirra. Þetta var afar skemmtilegt, falleg og gott og sannarlega heilnæmt fyrir sálina.

Hér byrjar Karl á „jákvæðum“ nótum, þ.e. hann mýkir upp starfsfólk og foreldra barna á leikskólunum með hrósi um alúð og yndislegan söng, en.. það er „en“ á eftir, því að þetta er ekki nóg fyrir biskupinn.  Hann heldur áfram:

En eftir á leitaði á mig að þarna var ekkert minnst á Betlehem, Maríu eða Jesú. Ætli stefni í það að eini staðurinn utan heimilanna sem leyft verði að rifja upp sögu jólaguðspjallsins og nefna höfuðpersónur hennar á nafn sé í kirkjunum? Ef svo er þá gerir það meiri kröfur til heimilanna, og til kirkjunnar og kristinna trúarsafnaða en nokkru sinni að sinna því og gæta þess.

Hvílík harmkvæli.  Varð Jesú útundan þessi jól? Æ, aumingja biskupinn kærleiksríki er með und í hjarta. Jólasagan hans er ekki alltaf númer eitt.  Jólasveinarnir fjörugu, hátíð ljóss (án Jesú), friðar og samverustundar skólabarna, vina og fjölskyldu í söng og skemmtan er ófullnægjandi. Jafnvel þó að þetta séu hlutir sem ÖLL börn skólans geti sameinast um og foreldrar þeirra verið ánægð með óháð lífsskoðunum, þá finnst Karli að hans ævintýri og draumsýn um hinn fullkomna son eigi að vera órjúfanlegur þáttur í sameiginlegum stundum skólabarna – alltaf. 

Biskup spyr svo hvort að það verði ekki leyft (þ.e. bannað) að rifja upp sögu jólaguðspjallsins utan kirkna. Hefur einhver stungið upp á því að banna fræðslu um kristni?  Hvorki Vantrú né Siðmennt hafa farið fram á slíkt.  Felst upprifjun í því að leika leikrit eða lesa allt jólaguðspjallið fyrir öll börn skólanna á hverju ári um jólin?  Slík regla fellur miklu frekar undir iðkun en upprifjun, enda er þessi saga ekki til prófs á ári hverju.  Það er ljómandi að leika stöku sinnum þessa fallegu lygasögu um eingetinn snilling með blátt blóð í æðum sem vitringar finna undir stjörnu, nýfæddan í hlöðu með krúttlegum húsdýrum allt í kring.  Allt svo kósí og ekki skemmir að búningarnir eru fallegir og stjarnan fagra svo táknræn.

Boðskapurinn? Jú, að með fæðingu barns fæðist ný von og fólk geti sameinast um einfalda hluti eins og að elska barn og færa því bjargir.  Jólaguðspjallið (sem heitir reyndar ekki því nafni í Biblíunni því að jól eru af heiðnum uppruna) er einnig áminning um hógværð og látleysi, en svo einkennilega vill til að Þjóðkirkjan er í aðra röndina (að það breiðri rönd) táknmynd stórmennskunnar, sjálftökuháttarins, forréttindanna, auðsöfnunarinnar og yfirgangsins í þjóðfélaginu.  Stórmennskan felst í stórum kirkjum, gyllingum, tugmilljónaorgelum og skrauti, sjálftökuhátturinn og sérréttindin í því að telja sig eiga rétt á sérstakri meðferð hjá ríkinu og þiggja þaðan endalausa peninga, auðsöfnunin í aldalangri sögu jarðeignatöku og töku tíundar hjá þjóðinni og yfirgangurinn í því að ætla áfram að troða sér áfram og þrengja trúboði sínu upp á allt og alla þrátt fyrir að hafa yfirburða aðstöðu og gnægð starfsfólks til að sinna því á einkasviði þjóðlífsins (í kirkjum og safnaðarheimilum).  Áfram hélt biskup:

Það er ekki aðeins trúarleg skylda heldur þjóðleg og menningarleg og mikið í húfi fyrir framtíð menningar, trúar og siðar í landi hér. Jólaguðspjallið er saga sem ekki má gleymast.

Mikilvægustu gildin til farsældar landi og þjóð mótast og nærast í uppeldi í trú og vonar og kærleika. Þeim er ekki síst miðlað með sögum og táknum og hátíðum þar sem við finnum að við erum hluti samhengis sem ber okkur uppi, þrátt fyrir allt. Þess vegna er jólaguðspjallið ómissandi, og að það sé rifjað upp í orðum, söng og leik. Sem betur fer gerist það víða, líka í skólum, að ekki sé talað um í hinum mikla söngvasjóði sem tónlistarfólkið okkar eys af um aðventu og jól okkur öllum til gleði og uppbyggingar. Jólaguðspjallið má ekki gleymast.

Meira af því sama.  Samhengið sem Karl vísar í og á að vera hið kristna, er þrátt fyrir áróður hans ekki hið eina sem ber uppi þjóðina og fær má rök fyrir því að sé ekki hið mikilvægasta. Það eru margar aðrar arfleiðir, hefðir og straumar í mannlífinu sem hafa mótað þessa þjóð.  Mikilvægasta samhengið er það sem tengist þróun einstaklingsfrelsis, lýðræðis og mannréttinda undanfarnar aldir og þar á kristin trú meiri sögu um mótþróa og afturhald fremur en stuðning.  Þess vegna er jólaguðspjallið EKKI ómissandi, en má alveg vera með eins og annað sem fólk hefur frelsi til að boða og rifja upp hvenær sem það vill án þess að þrengja því upp á aðra.  Áfram hélt Karl að höfða til væluvaktarinnar:

Þar birtist kjarni kristinnar trúar og siðar, guðsmynd og mannskilningur. Hvort tveggja geymir til dæmis ómetanlegt mótefni gegn ásókn sjálfselsku, græðgi og hroka. Í barninu í Betlehem er Guð að vitja okkar og minna okkur á að sérhvert mannsbarn er elskað af Guði, í hverju barni sjáum við hans mynd, sérhvert barn er tákn vonar og framtíðar, og kallar á viðbrögð umhyggju og kærleika.

Já, undir sumt þetta má taka, þó að þetta með að guð elski börnin hjálpi ekki neinum og maður sér ekki einhvern skeggjaðan guð í hverju barni.  Minni sagan á þá umhyggju sem við eigum veita börnum og veki hlýjar tilfinningar, hefur hún einhvern góðan tilgang.  Einhvern veginn hefur Karl þó ekki náð að tileinka sér nægilega vel þennan boðskap kærleika og mannskilnings í sögunni því að hann kallar fólk sem trúir ekki á guðinn hans „hatrammt“ og telur það kærleikssnautt.  Fái guðstrúin æðsta kopp stærstu kristnideildar landsins til að hugsa svona, hlýtur eitthvað að vera að boðskap Biblíunnar, nú eða eitthvað að æðsta koppnum og þeim sem hann styðja, nema hvort tveggja sé.  Karl í blíðunni hélt áfram:

Jólaguðspjallið er saga sem ekki má gleymast, þá sögu þurfum við að rifja upp og kenna börnunum okkar. Svo að þau og við öll getum lært að reiða okkur á það sem hún miðlar, lært að treysta því og trúa, að elska lífið og náungann og gleðjast yfir voninni sem frá jötunni varpar mildum og hlýjum bjarma sínum yfir heiminn.

Já mikið rétt – „að elska lífið og náungann …“,en hver er „náunginn“ í huga Karls biskups?  Eru það bara þeir sem eru trúaðir á guðinn hans?  Orð hans og framkoma undanfarin áratug benda til þess að það séu ekki allir náungar þjóðfélagsins jafn réttháir í hans huga.  Það er líka mótsögn að hann sé að tala sem æðsti prestur kirkju sem kennd er við þjóðina alla á þeim nótum að uppáhalds krúttsagan hans sé sú eina sem megi ekki gleymast um jólin.  Hann getur aldrei orðið sameiningartákn þjóðarinnar allrar og það dapurlega er fyrir hann og þjóðina er að aðeins um 8-10% landsmanna trúa á upprisuna, eilíft líf og himnavistina (Gallup 2004).  Þetta er ekki eingetið!

Gleðileg jól!
Karl Sigurbjörnsson

Gleðileg jól sömuleiðis!  Svanur Sigurbjörnsson. 

PS:  Vælubíllinn er búinn brúnum bréfpoka til að setja við vit ofandandi biskupa í felmturskasti yfir Jesúsöguskorti.  Brúni bréfpokinn er ómissandi og án hans er ekki hægt að lækna neitt annað heldur.  Brúni bréfpokinn er menningarlega tengdur órofaböndum allri sögu læknisfræðinnar og án hans verður önnur meðferð ekki skilin.  Þekki maður ekki brúna bréfpokann, visku hans og alathygli, er ekki hægt að skilja gulu bréfpoka annarra heimsálfa.  Fyrst kemur brúni bréfpokinn, svo hinir og mega þeir fylgja með á undanþágum.  Lesa má nánar um brúna bréfpokann og ómissandi stöðu hans í skólakerfinu í Aðalnámsskrá Grunnskólanna.  Lifum brún, í elsku og algleymi!

Ítarefni: 

Könnunin „Trúarlíf Íslendinga 2004″

Nú voru að koma út nýjar hagtölur frá Hagstofu fyrir skráningu í eða utan trúfélaga fyrir tímabilið 1.12.2008-30.11.2009 og hef ég sett þær og tölur tveggja fyrri ára í töfluna hér að ofan.  Athyglisvert er að það hefur orðið fólksfækkun í landinu frá í fyrra.  Fækkunin er 2163 manns en fækkun í hópi ótilgreindra er meiri eða 2844 manns.  Fæðingar vega þarna eitthvað upp á móti heimflutninga erlends fólks sem var í vinnu hér og útflutnings Íslendinga, en landflóttinn er of mikill.

Eftirfarandi útskýringar eru á síðu Hagstofu:

Tölur miðast við 1. desember ár hvert. Í þjóðskrá er skráð aðild að þjóðkirkjunni og hverju trúfélagi sem dóms- og kirkjumálaráðuneytið hefur viðurkennt til skráningar, sbr. lög um skráð trúfélög nr. 108/1999. Þeir sem eru í óskráðum trúfélögum eða trúfélögum sem upplýsingar vantar um, eru færðir í liðinn ,óskráð trúfélög og ótilgreint.

Utan trúfélaga teljast þeir sem hafa skráð sig þannig.

Nýfædd börn eru talin til trúfélags móður.

Einstaklingar sjálfir eða forsjármenn barna yngri en 16 ára tilkynna um skipti á trúfélagi.

Samkvæmt lögum um sóknargjöld o.fl. nr. 91/1987 skilar ríkissjóður ákveðnum hluta tekjuskatts til þjóðkirkjusafnaða, skráðra trúfélaga og Háskólasjóðs. Þessi fjárhæð nefnist sóknargjald og er það ákvarðað sem tiltekin upphæð ár hvert fyrir hvern mann sem er orðinn 16 ára 31. desember árið áður en gjaldár hefst. Þegar gjaldinu er ráðstafað til þjóðkirkjusafnaða og skráðra trúfélaga er miðað við lögheimili og skráningu fólks í trúfélög 1. desember árið áður en gjaldár hefst.

Gjaldið er greitt til safnaðar þeirra sem eru skráðir í þjóðkirkjuna til skráðs trúfélags einstaklinga sem eru ekki í þjóðkirkjunni og var greitt til Háskóla Íslands vegna einstaklinga sem standa utan trúfélaga eða eru í trúfélagi sem ekki hefur hlotið skráningu en það fellur niður 2010 eftir að lögum var breytt.

 —

Túlkun

Það sem mér finnst ahyglisverðast er að það fækkar í Þjóðkirkjunni, fyrst hlutfallslega (1.6% af heild), en nú milli 2008 og 2009 verður fækkun í fjölda í fyrsta sinn í langan tíma.  Líklega er það bæði vegna úrskráninga (yfir í hópa eins og Fríkirkjuna í Reykjavík og Utan trúfélaga) og aukins fjölda Íslendinga sem flyst erlendis síðasta árið.   

Sá hópur sem stækkað hefur mest og er hástökkvari þessa þriggja ára er hópurinn Utan trúfélaga (upp um 0,4%, úr 2,80 í 3,20% af heild), en það er sá hópur sem vill ekki vera í trúfélugum.  Aftur hópurinn önnur trúfélög og ótilgreint sveiflast eftir inn- og útflutningi erlends vinnuafls þar sem þetta er fólk sem ekki er vitað um skráningu hjá og er í raun bara óskilgreind afgangsstærð. 

Auk Þjóðkirkjunnar hefur Krossinn misst fylgi en af trúfélögunum hafa Fríkirkjurnar sótt mest á, sérstaklega Fríkirkjan í Reykjavík (upp um 0,2% úr 2,4 í 2,6%).  Þá hefur búddistum fjölgað hlutfallslega (úr 0,2% í 0,3%) og eru með þrjú skráð félög nú. 

Kaþólska kirkjan hefur einnig vaxið mikið  (upp um 0,5% frá 2.50% í 3,00%), en líklegt er að það sé að stórum hluta til vegna mikils fjölda pólskra innflytjenda síðustu ár, þannig að það endurspeglar tæplega breytta trúarskoðun meðal Íslendinga.  Vöxturinn þar er líka mun minni nú siðasta árið eftir að Pólverjar fóru að flytja aftur heim í kjölfar minnkandi atvinnu hér. 

Ásatrúarfélagið hefur stækkað nokkuð hlutfallslega, en vegur enn lítið í heildina (0,4%). Meðal Ásatrúarfólks er slatti af trúlausu fólki sem vill að félagið njóti sóknargjalda sinna á meðan það hefur ekki trúlaus lífsskoðunarfélög til að velja úr.   

Hópurinn Utan trúfélaga inniheldur án efa mikið af fólki sem myndi skrá sig í Siðmennt ef að félagið fengi skráningu hjá ríkinu líkt og trúfélögin.  Þessi hópur er sá næst stærsti (3,20%) á eftir Þjóðkirkjunni og er það í samræmi við hlutfallið í Noregi, en þar er félag húmanista Human-Etisk Forbund það næst stærsta á eftir norsku þjóðkirkjunni.  Ekki er víst að þetta sé algerlega sambærilegt og líklegt að einhverjir myndu alltaf skrá sig utan við öll lífsskoðunarfélög, trúarleg eða veraldleg, en það er ljóst að Siðmennt er gróflega mismunað með núverandi skipan mála.

Í dag 10. desember er Mannréttindadagur Sameinuðu þjóðanna, en 61 ár er liðið síðan Sameinuðu Þjóðirnar voru stofnaðar og mörkuðu þær upphaf sameiginlegs leiðarvísis í mannréttindum fyrir allt mannkyn.  Í mínum huga er þetta mun stærri dagur en Aðfangadagur eða Jóladagur þegar horft er til mikilvægis fyrir öll samfélög og mannkynið allt.  Jólin eru góð fjölskylduhátíð og marka upphaf rísandi sólar.  Ég man að þegar ég var á barnaskólaaldri heyrði maður alltaf öðru hvoru umvöndunartón í kringum sig yfir því að fólk hefði gleymt því um hvað jólin snérust.  Jú, þau áttu að snúast um fæðingu Jesú, frelsarans mikla.  Það væri kjarni jólanna.  Maður hugsaði sig um stutta stund og viti menn.. ég sannfærðist ekki.  Allur þessi ofurmannabragur á himnafeðgunum þar sem þeir voru sagðir alvitrir, algóðir og sonurinn dó fyrir syndir allra, var einfaldlega of mikið of til að ná lendingu í mínum náttúrulega heila.  Fyrir mér voru jólin gleðistundirnar með mömmu, afa, bróður mínum og allri fjölskyldunni.  Spenningurinn yfir því að fá gjafirnar voru einnig stór hluti eftir að búið var að skreyta allt heimilið og koma af stað réttu stemmingunni, með angan af vænni steik úr ofninum.  Aldrei var ég látinn finna fyrir því að það væri eitthvað bruðl eða skömm yfir því að fá jólagjafir (enda hóflegar) og hvað er að því að fólk gleðji hvort annað með gjöfum einu sinni eða tvisvar á ári?  Er það til vitnis efnishyggju og græðgi í veraldlega hluti?  (hef reyndar aldrei séð óveraldlega hluti).  Úps, ég ætlaði að tala um mannréttindi.

Í tilefni þessa merka dags, sem ætti að vera hátíðisdagur á Íslandi og í öllum heiminum, vil ég benda á nýútkomið rit sem einhverjir hefðu gaman af að fá í jólapakka. 

Þetta er ritið KOMPÁS – handbók um mannréttindi fyrir ungt fólk, sem Mennta- og menningarmálaráðuneytið lét þýða á Íslensku og gaf út nú í byrjun mánaðarins.  Lesa má bókina á netinu.  Á vefsíðu ráðuneytisins segir:

Mennta- og menningarmálaráðuneyti og Námsgagnastofnun hafa látið þýða og gefa út á íslensku bókina KOMPÁS, en hún kom fyrst út hjá Evrópuráðinu árið 2002.

Hér er um að ræða handbók í mannréttindafræðslu sem er ætluð þeim sem starfa í skólum eða með börnum og unglingum á vettvangi félags-, æskulýðs- og tómstundastarfs. Bókin nýtist bæði fagfólki, forystufólki í félagsstarfi og sjálfboðaliðum.

Í handbókinni er að finna raunhæfar hugmyndir og hagnýt verkefni sem ætlað er að virkja og vekja jákvæða vitund ungs fólks um mannréttindi. Áhersla er á markmið sem snúa að þekkingu og skilningi, færni, viðhorfum og gildum.

KOMPÁS er nú til á 28 tungumálum og eru flestar útgáfurnar aðgengilegar á vefnum, sem þýðir að þegar unnið er í fjölþjóðlegu samhengi á íslenskum vettvangi getur hver þátttakandi fengið verkefnin á sínu tungumáli. Hér er því á ferðinni verkfæri sem nýtist öllum þeim sem vilja efla vitund um mannréttindi og er fólk hvatt til að kynna sér efni bókarinnar frekar.

Það er engin spurning að það er mikilvægt fyrir siðferðis- og félagsþroska okkar kæru þjóðar að börnin okkar og ungmenni fá mun öflugri fræðslu um mannréttindi en við fengum á hinni öldinni.  Í nafni alls þess sem er gott, þá verðum við að vakna upp frá draum Þjóðkirkjunnar um eilífa og allsráðandi kristnifræðikennslu í grunnskólum og kenna praktíska siðfræði og mannréttindi á skemmtilegan og lifandi máta í formi samræðu, dæma, æfinga og skemmtilegra bóka um efnið, sem fjalla ekki um eingetna ofurdrengi í hlöðu og kraftaverk hans.  Trúarbragðafræði á að vera minna fag en siðfræði og mannréttindi.

Við ÞURFUM meiri siðferðisþroska í okkar þjófélag. Taumlaus óhófsemin, fégræðgin, brotnar fjölskyldur, sundrung hjónabanda, svikastarfsemi, óvandvirkni í vinnubrögðum, trúarleg bókstafshyggja, offita, samsærisárátta, fíkniefnabransi, slúður, pólitískt ábyrgðarleysi og sú lágkúrulega lífsstefna að taka allt sem býðst eða næst innan seilingar óháð því hvort að það er löglegt eða ekki, á bak við aðra eða ekki, skapi ójöfnuð eða ekki, sé í raun manns með réttu eða ekki – kallar á umbætur á kjarna okkar, þ.e. því hvernig við mótum persónu okkar sem siðaðar manneskjur. 

Tækni, eignir eða fjárráð gera okkur ekki að manneskjum.  Ef við vanrækjum það sem mótar mest persónugerð okkar, þ.e. taumhaldið, umhyggjuna, dómgreindina (rökfræði, heimspeki og siðfræði), kurteisina, virðinguna, vináttuna, samfélagsástina, þolinmæðina, réttlætiskenndina, ábyrgðarkenndina og aðrar dyggðir, þá mun þjóðfélaginu fara hrakandi og það verður sí óöruggara og mannfjandsamlega að búa á Íslandi.  Slík þróun þótti mér óhugsandi árið 1985, þá nýorðinn stúdent, en í dag, eftir að hafa séð samlanda mína fremja tilhæfulausar árásir á fólk í auknu mæli, láta fégræðgi og áhættufjárfestingar fara með fjármálakerfið á hausinn, ráðast á lögregluna, neyta meira eiturlyfja og innbrot orðin að atvinnugrein, nemendur ofsækja kennara sína, íþróttamenn berja dómara í leik, trampað á náttúruperlum, auka á sóðaskap og almennt aukið virðingarleysi, þá er ég orðinn virkilega hræddur um að skilyrði hér fyrir hamingjusömu lífi versni verulega næstu árin. 

Vonandi hef ég rangt fyrir mér, en til að maður sannfærist um annað þarf maður að sjá hreyfingar í rétta átt.  Hingað til hef ég aðeins séð og heyrt mikið talað í ræðum eða á stórum fundum þar sem fólk hefur skipt sér í hópa til að finna leiðir að hinu „Nýja Íslandi„, en ég er í raun ekki farinn að sjá neinar framkvæmdir.  Tiltektin í fjármálunum hefur fangað okkur og lamað. 

Enn erum við með gallaða stjórnarskrá.  Enn er menntakerfið ekki að kenna nægilega rökfræði og siðfræði en daðrar áfram við stærsta trúfélagið.  Enn er samkynhneigðum mismunað.  Enn er launamisrétti karla og kvenna.  Enn erum við með fangelsismálin í ólestri.  Enn er mokað fé í ríkistrúfélag.  Enn eru sálfræðingar og tannlæknar út í kuldanum.  Enn horfum við framhjá stórfelldum svindlmarkaði og kukli í heilsutengdri þjónustu.  Enn erum við með peninga á heilanum og verjum stórkostlegum tíma í að fjalla um þá í fjölmiðlum.  Enn er fagleg blaðamennska hornreka hér og fjölmiðlar ofurseldir dægrastyttingu og ruslþáttum.  Enn eru börn skráð í trúfélög, meira að segja sjálfkrafa við fæðingu.  Enn eru umræður á Alþingi óhnitmiðaðar, of langar og ómálefnalegar.  Enn veljum við illa undirbúið fólk og illa menntað í þjóðmálum inná Alþingi.  Enn erum við með gallaða innflytjendalöggjöf og vitum ekki hvernig við eigum að taka lagalega á vanda flóttafólks.  Enn búum við rándýrt réttarkerfi sem gerir málfhöfðanir nær ómögulegar fyrir fólk á meðal launum.  Enn eru vissar atvinnugreinar í þjóðfélaginu sem okra á þjónustu sinni.  Þær telja sig mun mikilvægari en aðrar. 

Enn eigum við talsvert í land með að geta sagt með stolti að hér búi vel upplýst og heilsteypt þjóð.  Illa var maður blekktur þegar maður gekk með þá grillu í hausnum að við gerðum allt best hér á klakanum, en rýni mín í þjóðfélagið eftir að ég kom úr námi erlendis frá í lok árs 2004, hefur verið „sobering experience“, þ.e. víma þeirrar ánægju sem ég hafði yfir þjóð minni hefur heldur betur runnið af mér.

Framtíðin liggur m.a. í því að leggja vandaðan þekkingargrunn fyrir börn okkar og því fagna ég útgáfu handbókarinnar KOMPÁS um mannréttindi og ég vona að það verði eitt lítið en mikilvægt fræ sem nær fótfestu í þeirri mikilvægu endurreisn viðmiða okkar og siðferðisstyrks hins nýja Íslands.

Ég veit ekki hvort að þið hafið tekið eftir því, en það er ósjaldan svo þegar trú eða gerðir yfirlýstra trúaðra eru gagnrýndar á blogginu að þá kemur einhver velviljuð trúuð manneskja með stjörnublik halehlújasins um „Elsku Guðs“ í augum og þylur rulluna um skilyrðislausan kærleika Guðs, án þess að mikið sem rétt svo tæpa á því sem gagnrýnt var. (Sjá dæmi hér í athugasemd nr. 4)

Ef að „Elska Guðs“ hefði „engin skilyrði“ hefði Guð til dæmis ekki sett fyrsta boðorðið sem hljóðar svo: 

Ég er drottinn guð þinn og þú skalt enga aðra guði hafa 

Hvaða samhljóm á þetta með skilyrðislausri elsku?  Enga.  Strax með fyrsta boðorðinu er komin mótsögn því að sá sem krefst tilbeiðslu á sjálfum sér og sér einum er búinn að skapa ójafnvægi.  Aðeins einræðisherrar og athyglissjúkir valdafíklar krefjast slíks og það er engin afsökun að vera Guð og hegða sér þannig.  Þannig að þó að guð væri til væri ómögulegt að trúa á slíkan boðskap.  Það er ónýt fyrirmynd að heimta dýrkun á sjálfum sér en vilja að aðrir „elski náungan eins og sjálfan sig“.  Að auki hefur það algjörlega klikkað að hann sé „almáttugur og algóður“ og það gengur ekki upp rökfræðilega að kærleikur byggi á slíku ómögulegu fyrirbæri (sjá nánar í umfjöllun minni hér).

Fyrsta boðorðið gæti því í raun heitað „fyrsta mótsögnin“ í kristinni trú.  Það eru ótal setningar og málsgreinar í Biblíunni sem eru í takt við fyrsta boðorðið.  Í þeim er krafist eða farið fram á eða reynt að sannfæra lesandann um að Guð sé óskeikull, án takmarkana, hinn eini sanni, sé kærleikur (hvernig sem það er hægt), almáttugur, fyrirgefandi o.s.frv.  Lesandinn á að óttast reiði hans, tilbiðja hann og hlýða orðum hans, ellegar eiga á hættu að falla í hin ystu myrkur.

Í kveri Ólafs Skúlasonar fyrrverandi biskups, „Orð dagsins úr Biblíunni“ þar sem hann valdi 365 orð úr bókinni fyrir íslenska lesendur eru fjölmörg orð í anda fyrsta boðorðsins.  Þessi bók var í tveimur skrauti prýddum kápuútgáfum á „hlaðborðum“ bókabúðanna í kringum fermingarnar síðasta vor.  Ég gerði um það leyti nokkra úttekt á innihaldi bókarinnar og fann út m.a. að 321 (88%) af 365 tilvitnunum í henni fjölluðu um eftirfarandi þrjú afbrigði af fyrsta boðorðinu:

1. Upphefð á Guði almáttugum, t.d. „Sá ber mikinn ávöxt, sem er í mér og ég í honum, en án mín getið þér alls ekkert gjört“ (Jóh. 15,5. sett á 21. júní).
2. Upphefð á Jesú eða Jesú og Guði saman, t.d. „Barn er oss fætt, sonur er oss gefinn.  Á hans herðum skal höfðingjadómurinn hvíla.  Nafn hans skal kallað Undraráðgjafi, Guðhetja. Eilífðarfaðir, Friðarhöfðingi.“ (Jes. 9,6. sett á 25. desember).
3. Þrælsóttinn, þ.e. að fólk eigi að óttast guð og hlýða honum, iðrast o.s.frv., t.d. „Sérhver, sem trúir á Krist, mun ekki verða til skammar“.  (Róm. 9,33., sett á 9. janúar)

Aðeins 44 orð (8%) af 365 í bókinni höfðu eitthvað uppbyggilegt innihald, t.d. „Sýnið enga fégirni í hegðun yðar, en látið yður nægja það, sem þér hafið.“  (Heb. 13.5., sett á 9. júní).  

Gideonfélagið dreifir Nýja testamentinu til allra barna á Íslandi í skólunum (þar sem þau ættu að fá frið fyrir trúboði) og vesalings börnin eiga að vera fær um að greina á milli þess sem er uppbyggilegt og þess sem er óheilbrigt og hreinlega skaðlegt í þeirri afgömlu bók.  Ég fór frekar flatt á því þegar ég reyndi að nota þá bók mér til sjálfshjálpar í krísu sem ég lenti í 13 ára gamall.  Sem betur fer tók það mig ekki lengur en 2 ár að losa mig úr þeim hugarfjötrum sem ég komst í við þann lestur. 

Loks er það í ætt við fyrsta boðorðið það sem fermingarbörnin sverja með já-i við ferminguna þegar presturinn spyr: „Viltu leitast við að gera Jesú Krist að leiðtoga lífs þíns?„  Er það eðlilegt að fullorðnir hvað þá 13-14 ára ungmennin velji sér leiðtoga til æviloka?  Erum við ekki löngu komin yfir það að hengja okkur á einhverja leiðtoga sem þykjast óbrigðulir, almáttugir og algóðir?  Getum við ætlast til að ungmenni gefi slíkt hátíðlegt loforð frami fyrir öllum og ef ekki er í lagi að gera það bara til að þóknast prestinum eða hefðinni?  Er í lagi að gefa loforð sem maður meinar ekkert með?  Íhugum af alvöru hvað við segjum og hvaða valkosti við höfum.

Í vikunni kom út Jólablað Fréttablaðsins með aragrúa auglýsinga tengdum jólunum og svolítið að aðþrengdum greinum svo eitthvað lesefni væri nú annað en auglýsingamassinn. 

Hvað heldurðu að ég hafi rekið augun í? Jú, auðvitað hina dæmigerðu umfjöllun um hinar dyggðugu nunnur sem enn halda velli hérlendis þrátt fyrir að líta út fyrir að vera eins og lifandi steingervingar á tímaflakki.

Kíkjum á klisjurnar.

1. Greinin byrjar á: „Til dyra kemur brosmild kona í hvítum kyrtli …“  Nunnur eru alltaf svo hamingjusamar og brosmildar í fjölmiðlum.  Þær verða að sýna að þær séu ánægðar þrátt fyrir áratuga langa einangrun.   Sérstök áhersla færist á bros þeirra því að það á væntanlega að koma okkur á óvart.  Það er síðan ekki skortur á lýsingum á gleði þeirra í greininni, t.d.: „…segir hún og hlær dillandi hlátri„, „..segir hún kímin„, „…segir hún og blikkar blaðamanninn glettin„, „…við reynum að hafa andrúmsloftið létt og skemmtilegt.“
2. „Blaðamaður verður hálf feiminn enda lengi verið draumur hans að fá að skyggnast inn í heim nunnanna í Breiðholtinu“.  Nunnur eru gríðarlega spes þannig að skiljanlega er þetta „draumur“ blaðamannsins.  Einsetufólk og fólk á skjön við aðra, sérstaklega ef í sérstöku skipulagi er draumur að heimsækja og skrifa um fyrir hvern blaðamann.  Myndefnið er líka skemmtilegt og vekur athygli.
3. Nunnur eru víst þekktar fyrir að hjálpa fátækum, en þar sem það er aðeins hlutfallsleg fátækt á Íslandi spurði blaðamaðurinn systur Mariu Magdala (hvað annað getur hún heitið?) hvernig regla Móður Teresu, Kærleiksboðberarnir, gætu hjálpað á Íslandi.   Hún gaf athyglisvert svar:

Fátækt er flókið hugtak og djúpt. Hver manneskja er fátæk, hvort sem hún er rík í efnislegum skilningi eða fátæk í sama skilningi.  Bæði þú og ég erum fátækar á mjög mismunandi hátt.  Mesta fátæktin á Íslandi [já haldið ykkur nú fast] felst í því að Íslendingar skilja ekki [loksins einhver fáfræði til góðs] að við þurfum á guði að halda

„…sagði hún ákveðin“.  Nú er ég alveg hissa á því að hún skyldi ekki „hafa flissað“ eða „blikkað glettnifullum augum“ eða „kímt út í annað“ því þá hefði ég tekið þessu miklu betur.  Hvernig er hægt að andmæla sjarmerandi nunnu?

Svo kom upptalningin á góðverkum þeirra og sanngirninnar vegna ætla ég að hafa þau eftir hér:

1. Sjá um handavinnu í Hátúni 10 á hverjum mánudegi og bjóða í mat á eftir [Nan brauð?]
2. Reka súpueldhús á Sólvallagötu handa þeim sem eru fremur “óskaplega einmanna“ en svangir því enginn er virkilega svangur á Íslandi.  Fólk sem enginn vill sjá vegna „alkóhólisma, … eða geðsjúkdóma“.

Þessari þjónustu systranna fylgir þó sú ósk (og óumbeðnar messur) að hlustað sé á boðskap þeirra:

1. Hlutverk systranna er þá að „koma þessu fólki í skilning um að þótt að svona sé komið fyrir því elski guð það ennþá.“  Já himnafaðirinn er algóður og almáttugur, en nennir ekki að útdeila lífsgæðunum betur en raun ber vitni þó að ekki sé skortur á elsku hjá honum.  Munið að hann er KÆRLEIKURINN!  Það vissi Sr. Ólafur Skúlason fyrrverandi biskup manna best.
2. Um jólin:  „Við reynum að fá fólk til að skilja að Jesú er aðalmálið þennan dag, en ekki matur, föt eða gjafir,“ segir hún og blikkar blaðamann glettin“ [gee, hvað ég hefði ekki greitt fyrir að hafa séð þetta blikk].  „Hér á Íslandi förum við í Hátún 10 á jóladag og höldum messu og eldum síðan góðan mat.  Þarna bjóðum við rúmlega hundrað manns.“  „Jesú er ljósið, en ef við trúum ekki á hann, veit ég ekki hvað við erum að halda upp á. [stakkels söster Maria Magdala]. Þarna finnst mér fátæktin á Íslandi mest áberandi“

Noh! systir Maria Magdala spilaði út trompinu sínu og lesendur Fréttablaðsins hljóta sumir hverjir að hafa litið skömmustulega í barm sinn og koðnað af skömm yfir “fátækt“ sinni.   Sumir hafa e.t.v. kinkað kolli til samþykkis, með ljóma guðsnáðar glampandi í augunum [svona líkt og Georg Bjarnfreðarson á sínum hæstu stundum]. 

Ég aftur á móti er svo óforbetranlegur og óforskammaður að þykja lítið til orða systur Mariu Magdölu koma og óska þess að hún „fái sér líf“.  Þetta er alger misnotkun á hugtakinu „fátækt“ því að það er að sjálfsögðu enginn skortur í því falinn að trúa ekki á þá himnafeðga Jesú og Guð (svo ég fái nú tungutaka Helga Hóseassonar lánað).  Það er frelsi frá ánauð uppáþrengjandi kerfis hugsanastjórnunar, byggðu á ímynduðum besser wisser á himnum.  Það eru fjöldamargar ástæður fyrir því að halda jól (sem voru jú hátíð heiðinna) og skal ég nefna nokkrar:

1. Jólin eru í raun upphaf nýs árs, þ.e. fyrstu dagar rísandi sólar, sem markar tímamót í lífsklukku okkar allra.
2. Jólin eru tími fagnaðar með ættingjum og vinum.  Það er ekkert að því að gefa hvort öðru gjafir í tilefni þess.  Jólin eru hátíð fjölskyldna þar sem vel er látið að hvort öðru í mat og drykk.
3. Jólin eru ágætur tími til að minnast þeirra sem eru bágstaddir og styðja við þá.  Hei! þú þarft ekki ímyndaða himnafeðga og sjálfskipað skírlíft einsetufólk til að segja þér það, ellegar vangefinn getur talist.

Nunnur og munkar heilla mig ekki.  Þetta fólk hefur komið góðu til leiðar, en einnig slæmu, rétt eins og við öll hin.  Klausturlíf er viss flótti frá veruleikanum og innilokun í guðfræðilegan ímyndunarheim sem mér finnst ónáttúrulegur og mannfjandsamlegur.  Já, því að manneskja sem fangelsar sjálfa sig og afneitar löngunum sínum til náinnar snertingar við aðrar manneskjur, stendur alltaf í innri átökum og er þræll þeirra sem stjórna trúarreglunni.  Þrælsótti leiðir ekki af sér heilbrigðar hugmyndir um mannleg tengsl og þær eru ófáar sögurnar af því hvernig nunnur og munkar (og „skírlífir“ klerkar kaþólikka) hafa misnotað minni máttar og vesalinga í þeirra umsjá.  (T.d. Magdalena systur á Írlandi). 

Hættum að smjaðra fyrir nunnum og munkum.  Við getum hugsað sjálf um okkar fátæku og bágstöddu án þess að predika yfir þeim og segja að þau séu einnig andlega fátæk vegna skorts á fylgilagi við einhvern messías.  Hættum að láta fólk í skrítnum búningum segja okkur hvað jólin eru og hvað ekki.  Við eigum líf og getum verið góð og gefandi án hvítra kyrtla og sagna um prinsa í heystökkum.  Það er til nóg af fátækt í heiminum, einnig sú hugarfarslega, en hún felst ekki í því að skríða fyrir þeirri bábilju að afmæli Jesú sé miðdepill jólanna eða að guðstrú sé forsenda kærleika.

Ný bandarísk rannsókn á meðal fólks sem er um það bil að komast á ellilífeyri (meðalaldur 69 ára) styður við fyrri rannsóknir sem sýna fram á að líkamleg þjálfun minnkar líkur fólks á því að fá heilablóðföll (blæðingu eða blóðtappa í heilaæðar).  Rannsóknin birtist í 73 tbl. Neurology (Willey JZ og fleiri).  Fylgst var með gengi um 3000 manns í að meðaltali 9 ár og urðu 238 fyrir heilablóðfalli á rannsóknartímanum.  (sjá skýrslu amerísku hjartasamtakanna hér)

Það sem gerir þessa rannsókn sérstaka er að hún sýnir fram á að aukið æfingaálag (meðal mikið eða mikið púl (intensity)) eykur enn meir á gildi æfinganna til varnar heilablóðföllum.  Sjá mynd hér að neðan.

Myndin sýnir svokallað „hazard ratio“, þ.e. hlutfallsleg áhætta æfingahóps (meðferðarhópur) og samanburðarhóps (engar æfingar).  Sé þetta hlutfall 1.00 er enginn munur á hópunum, en sé það minna en 1.00 er meðferðarhópurinn að meðaltali með minnkaða áhættu.  Í svigunum er það sem er kallað 95% öryggisbil (95% CI, confidence interval) sem sýnir það bil áhættuhlutfalls sem 95% af meðferðarhópnum lentu miðað við samanburðarhópinn.  Því þrengra sem þetta bil er, því tölfræðilega sterkari er niðurstaðan og því meira sem hún er undir 1.00, er áhættuminnkunin öruggari.  (Intensity of activity = hversu mikið æfingaálag.  Any = hvað sem er, Light = lítið álag, Moderate = meðal mikið álag, Heavy = mikið álag eða púl)

Af þessari töflu má sjá að hvaða æfingaálag sem er (Any) miðað við engar æfingar gefur áhættuhlutfallið 0.86 (14% fækkun heilablóðfalla) og léttar æfingar miðað við engar gefur áhættuhlutfallið 0.94 þar sem 95% öryggisbilið er frekar vítt (0.71-1.25) og það eru því ekki nærri allir í þeim hóp sem nutu góðs af léttu æfingunum þó að meðaltalið minnki áhættuna um 6%.

Meðal mikið álag miðað við engar æfingar gaf áhættuhlutfallið 0.65 (35% fækkun heilablóðfalla) og hjá þessum hópi var öryggisbilið (0.43-0.98) allt undir 1.00 og því högnuðust nálægt allir þeirra sem iðkuðu æfingar með meðal miklu álagi.

Sá hluti þátttakenda sem púlaði vel (mikið æfingaálag) borið saman við þá sem iðkuðu léttar eða engar æfingar kom út með áhættuhlutfallið 0.68 (32% fækkun heilablóðfalla) og 95% öryggisbilið hjá þeim var svipað (0.46-0.99) og hjá hópnum með meðal mikið álag.  Hér er verið að bera einnig saman við þá sem iðkuðu léttar æfingar þannig að ætla má að þessi áhættuminnkun væri dálítið minni ef einungis væri verið að bera saman við hóp sem æfði ekkert.

Þetta eru mjög ánægjulegar niðurstöður og ýta undir að þjálfarar og iðkendur líkamsræktar leggi áherslu á að komast í það form að meðal mikil ákefð og álag (t.d. púlshraði nái 60-80% af mestum hraða (220-aldur)) sé a.m.k. helmingur æfingarinnar (t.d. 30 mínútur) u.þ.b. 3-5 sinnum á viku.

Út frá niðurstöðu þessarar rannsóknar (þar sem meðalaldur var 59 ár) má leiða líkur að því að yngra fólk (t.d. 30-50 ára) hafi enn meira gagn af áralangri meðal erfiðri eða erfiðri þjálfun því að eftir því sem þessir hollu lífshættir eru iðkaðir lengur, því meira verka þeir til lækkunar áhættu á heilablóðfalli og kransæðastíflu. 

Hratt út að hlaupa

fyrir okkar heila

færri kökur að kaupa

vaff en ekki keila