Andstreymis

Í dag kom út í íslenskri þýðingu einhvers Hannesar Gissurarsonar Svarta bókin um kommúnismann. Hannes hefur náttúrulega þýtt hana úr frummálinu, frönsku, eða hvað? Sleipur í málum, karlinn.

Ég ætla að nota tækifærið til að kynna hér kafla úr ekki-bók minni Svörtu bókinni  um frjálshyggjuna. Þegar hungursneyðin mikla varð á írlandi um 1850 neitaði Bretastjórn að aðstoða nauðstadda Íra  á þeim forsendum að það myndi skekkja hið heilaga markaðsverð.

Innblásturinn kann að hafa komið frá einum helsta  heimspeking samtímans, frjálshyggjupáfanum Herbert Spencer. Spencer þessi trúði því að veraldarsagan lyti járnhörðum lögmálum, hinn frjálsi markaður myndi sigra hvað sem tautaði og raulaði. Þá myndu gulltöfl finnast í túnum.

Spencer var upphafsmaður hins svonefnda félagsdarwinisma, samfélagið lyti sömu lögmálum og dýraríkið, hinir sterku og hæfu sigruðu í samkeppninni. Rangt væri að púkka upp á þurfamenn, meira að segja góðgerðastarfsemi væri af hinu illa því hún héldi lífi í undirmálsfólki. Markaðurinn hefði m.a. það sér til ágætis að hann sæi til þess að undirmálshyskið træðist undir.

Spencer  segir orðrétt  á blaðsíðu 264 í bók sinni Social Statistics: „The poverty of the incapable, the distress that come upon the imprudent, the starvation of the idle, and those shoulderings aside of the weak by the strong, which leave so many in´shallows and in miseries’, are the degrees of a large, far-seeing benevolance“. Kristilega kærleiksblómin spretta, kringum hitt og þetta.

Adolf Hitler var á sömu  skoðun eins og fram kemur  í ræðu sem hann flutti í þýska ríkisþinginu árið 1935. Í þeirri ræðu lofsöng Leiðtoginn hin frjálsa markað en mun vera sagður „sósíalisti“ í Svörtu bókinni um kommúnismann. „Sósíalistinn“ Hitler sagði að nasistar líti á markaðskerfið sem æðri gerð efnahagsskipunar. En vegna ytri aðstæðna væri því miður ekki hægt að ganga mjög langt í markaðsfrelsisátt. Markaðurinn væri nefnilega fínt tæki til að hreinsa undirmálshyskið út.

Talandi um kristilegheit, fyrrum guðfræðinemi að nafni Josef Djugasvili varð alls ráðandi í Sovétríkjunum undir nafninu Stalín. Hann sá til þess að milljónir Úkraínubúa féllu úr hor á árunum upp úr 1930, rétt eins og á Írlandi var gnægð korns í hlöðum en vopnaðir dátar stóðu sem kerúbar með logandi sverð og meinuðu sveltandi bændum aðgang.

Stalín trúði kannski helst á mátt sinn og megin en hafi hann trúað á eitthvað þá var það söguleg nauðsyn. Sagan lyti járnhörðum lögmálum og fyrr eða síðar myndi kommúnisminn sigra. Þá myndu gulltöfl finnast í túni, ríkisvaldið hverfa og allir yrðu agalega frjálsir en um leið ættu þeir allt í sameiningu.

Ekki mun Stalín hafa verið undir áhrifum frá Spencer heldur þeim Marx og Engels eins og þeir voru túlkaðir af Lenín. Hvort Lenín  hafi skilið þá félagana rétt skal látið liggja milli hluta. Einnig skal látið liggja á milli hluta hvort þeir Spencer og Hitler hafi verið alvöru frjálshyggjumenn eða kannski bara dólga-frjálshyggjumenn. Var ekki Stalín dólgamarxisti?

PS Bók Spencers er að finna á Netinu, ræðu Hitlers á ég í danskri þýðingu.

Auk þess legg ég til að hið kreppuvaldandi íslenska frjálshyggjuhyski verði kaghýtt á Austurvelli, eigur útrásarskrílsins djúpfrystar og réttað í máli hans eins fljótt og auðið er.

Fyrir skömmu barst mér sú ánægjufrétt að sjálfur Joseph Stiglitz yrði gestur í Silfri Egils. Hann er einn þeirra fáu hagfræðinga sem ég tek alvarlega en sama verður ekki sagt um ráðamenn Íslands fyrr og nú. Núverandi stjórn afþakkaði boð hans um ráðgjöf, stjórn Davíðs hunsaði tillögur sem hann setti fram í skýrslu um íslenskt efnahagslíf. Þar varaði hann m.a. við hættum á ofvexti banka og mælti með að ráðstafanir yrðu gerðar til að koma í veg fyrir bankahrun.

Það sem hér fylgir er að mestu samstofna fyrri skrifum mínum um nóbelshagfræðinginn.  Hann er einn þeirra fjölmörgu fræðimanna sem gagnrýna frjálshyggjuna af talsverðri hind. Það sé  engin  tilviljun að hönd markaðarins sé ósýnileg, hún sé nefnilega ekki til!

Frjáls markaður hafi að forsendu að allir hafi jafnmikla þekkingu, jafn góða yfirsýn yfir alla kosti. En því sé ekki að heilsa í hinum í hinum napra veruleika handan frjálshyggjukenninganna hátimbruðu. Þekking markaðsgerenda sé einatt ósamhverf (asymmetrýsk), allir eru jafnir en sumir eru jafnari en aðrir þegar markaðsþekking er annars vegar. Yfirleitt eigi „the usual suspects“, þ.e. hinir ríku og voldugu, greiðari aðgang að markaðsþekkingu en sauðsvartur almúginn, það er munur á Jóni og séra Jóni á markaðnum helga (það er m.a. þess  vegna sem meint atvinnufrelsi stendur ekki að öllu leyti undir nafni, Jón gerir skítverkin, séra Jón ræður).

Þetta er einn meginþátturinn í upplýsingahagfræði Stiglitz en kjarni hennar er nákvæm greining á upplýsingum sem gerendur í efnahagslífi hafi. Þær séu enda burðarás hvers kyns efnahagsstarfsemi.
Stiglitz telur að hagfræðikreddur frjálshyggjunnar eigi sök á ýmsu sem miður fer í hnattvæðingu samtímans. Hann er ómyrkur í máli um markaðs-strangtrúarstefnu AGS. Sjóðurinn gefi sér fyrirfram að frjáls markaður sé ævinlega lausnin á öllum efnahagsvanda. Starfsmenn hans skilji ekki að frjáls markaður virkar ekki almennilega við skilyrði þar sem upplýsingar manna eru takmarkaðar, það er aldrei því útilokað má telja að menn verði alfróðir.

Til að gera illt verra nenni sjóðsmenn ekki að kynna sér sérstakar aðstæður í einstökum ríkjum. Þess séu dæmi að þeir hafi ljósritað skýrslur um land X og yfirfært yfir á land Y án þess að vita neitt um Y. Þessi kreddutrú leiddi til þess að sjóðurinn þvingaði Austur-Asíuríkin til opinbers sparnaðar sem lausn á kreppu áranna rétt fyrir aldamót. En sjóðsmönnum yfirsást sú staðreynd að gróði var á fjárlögum í þessum löndum og að rætur kreppunnar voru ekki hjá ríkinu heldur einkafyrirtækjum. Ábyrgðarlaus einkafyrirtæki höfðu ástundað fjárglæfrastefnu og spekúlasjónir, ekki síst í fasteignum, að sögn Stiglitz. Segir orðasambandið „ábyrgðalaus einkafyrirtæki“ Íslendingum eitthvað?

Ekki fær stefna sjóðsins í málefnum Rússlands hærri einkunn hjá nóbelshafanum. Hann segir að ráðgjafar sjóðsins hafi skipst í tvær fylkingar, markaðsdýrkendurnir  (“frjáls“-hyggjumenn) vildu “sjokkterapíu”, það er “einkavæðingu strax í gær”. Þeir skynsömu (Krugman og Stiglitz) vildu fara hægar í sakirnar, leggja grundvöll að réttaríki og skapa skattakerfi, án almennilegra réttar- og skattakerfa virka rmarkaðuirnn ekki.
Markaðsdýrkendur telja líka að þróunaraðstoð sé af hinu illa en því andæfir Stiglitz kröftuglega. Sumar þjóðir búa við svo veikburða efnahagskerfi að þær geta ekki tekið þátt í alþjóðaviðskiptum. Til að gera þeim kleyft að verða alvörumarkaðsgerendur verður að veita þeim aðstoð, Stiglitz kallar eina af greinum sínum um efnið “Aid for Trade”.
Hann segir ennfremur að molakenning (trickle down theory) frjálshyggjunnar standist ekki. Molakenningarsinnar halda því fram að hinir ríku spari meira en hinir fátæku, sparnaðnanum sé fjárfest og allir hagnist á fjárfestingunum. En í Austur-Asíuríkjunum er mikill sparnaður þótt tekjum sé frekar jafnt dreift. Þessi ríki hafi reynt að koma í veg fyrir mikinn ójöfnuð og jafnframt auka hagvöxt. Þeim tókst það, falsspámönnum molakenningarinnar til mikillar hrellingar.

Ekki eigi falsspámennirnir auðveldar með að skýra þá staðreynd að lífskjör almennings versnuðu á blómaskeiði frjálshyggjunnar í Bretlandi Viktóríutímans. Eða geta molakenningarsinnar skýrt hvers vegna kjör hinna verst stæðu vestanhafs versnuðu á níunda áratug síðustu aldar, áratug mikillar markaðsvæðingar? Eftir þrjátíu ára markaðsvæðingu ber meðalkani minna úr býtum á unna klukkustund en hann gerði fyrir daga Reagans um leið og hinir ríku hafa grætt á tá og fingri. Aukin ójöfnuður síðustu áratuga hafi hreinlega ekki leitt til þess að molar falli af borðum hinna ríku og bæti kjör hinna fátækustu, hvað þá (kven)mannsins með meðaltekjurnar.

Á kjörtímabili Bush keyrði um þverbak, velflestir Bandaríkjamenn bjuggu við lakari kjör eftir sjö ára Bushstjórn, á fyrstu þremur valdaárum Bush minnkuðu meðaltekjur meðalfjölskyldu að meðaltali um 1500 dali.
Ekki bæti úr skák fyrir frjálshyggjumönnum að í ýmsum geirum efnahagslífsins er náttúruleg einokun á gæðum. Þetta gildi m.a. um flugvelli og sé því illmögulegt að koma á raunverulegri samkeppni í flugvallargeiranum. Þetta er að sögn Stiglitz skýringin á því hve illa hefur tekist til með einkvæðingu í þessum geira. Íslendingar mættu íhuga hvort hægt er að keppa við Keflavíkurflugvöll, væri annar alþjóðaflugvöllur á Íslandi raunhæfur kostur? Ég held ekki.
Stiglitz er enginn aðdáandi frjálshyggjupostulans Milton Friedman og segir í  Fréttablaðspistli að peningamagnskenning Friedmans sé einfeldningsleg. Að sögn Stiglitz misheppnaðist hin friedmanska efnahagstilraun í Chíle. Þar í landi hrundi efnahagurinn árið 1982 eftir sjö til níu ára Friedmans-stefnu. Það árið dróst þjóðarframleiðslan saman um 13.7% og missti fimmti hver verkamaður vinnuna. Þá söðlaði Chíle-stjórn um og jók ríkisumsvif á efnahagsviðinu með prýðilegum árangri.

Ríkis-“afskipti” eru nefnilega ekki altaf af hinu illa. Bandaríkin og Bretland hafi iðnvæðst bak við tollmúra og hafi það verið hin eina rétta leið til iðnvæðingar eins og ástandið var á þeim árum. Á síðustu áratugum lék Suður-Kórea sama leik og iðnvæddist fyrir vikið hraðar en nokkuð annnað land í veraldarsögunni. Þar í landi má finna einhverjar skilvirkustu stálverksmiðjur heimsins en þær eru allar í ríkiseign. Einu stálverksmiðjurnar sem geti keppt við þær suðurkóresku er að finna í Tævan og eru að sjálfsögðu ríkisreknar.

En þetta eru undantekningar sem sanni regluna, yfirleitt eru verksmiðjur betur komnar í höndum einkaaðilja, segir nóbelshagfræðingurinn. Enda er hann enginn sósíalisti heldur frjálslyndur jafnaðarmaður í orðsins eiginlegu merkingu, ekki frjálshyggjumaður „light“ eins hægriarmsmennirnir í Samfylkingunni.
Ég er að miklu leyti sammála Stiglitz en velti því fyrir mér hvort hann geri ekki helst til miklar kröfur til frjálss markaðar, mér sýnast hagfræðingar vera haldnir fullkomnunaráráttu og er Stiglitz enginn undantekning. Annað hvort er markaðurinn fullkomlega frjáls eða þá er hann ófrjáls. En eru ekki til millistig? En hvað sem því líður þá sýnir greining Stiglitz að svonefndur frjáls markaður verður aldrei eins skilvirkur og aðdáenendur hans halda, ennfremur að frelsi hans eru þröngar skorður settar, sumir eru frjálsari en aðrir á markaðnum væna.

Annar galli Stiglitz er líka einn atvinnusjúkdóma hagfræðinga, sú trú að hans eigin kenningar séu vísindalegar, kenningar andstæðingana hugmyndafræði. Svona tala frjálshyggjuhagfræðingar einatt og svona töluðu marxistar á velmektardögum sínum. En eins og lesendum mun kunnugt efast ég um að hagfræði séu vísindi í hefðbundnum skilningi þess orðs og tel greinarmun vísinda og hugmyndafræði óljósan. Meira að segja hinn ginnhelga eðlisfræði kann að vera gegnsósa af hugmyndafræði.
David Harvey er sammála Stiglitz um margt en snuprar hann fyrir að sjá ekki að nýfrjálshyggjan eigi sér rætur í stéttarhagsmunum auðkýfinga. Áttundi áratugurinn var tími kreppu í auðmagnsupphleðslu og þá kreppu vildi auðstéttin leysa og endurreisa jafnframt auðvaldið. Eða hvernig má vera að peningamenn dældu peningum í allra handa þankaveitur (thinktanks) hvers hlutverk er að reka frjálshyggjuáróður? Harvey nefnir Heritage Foundation en í hana hefur mikið verið vitnað á Íslandi. Aðalsönnun Harveys fyrir þessari kenningu er sú að markaðsvæðing síðustu áratuga hafa aðallega þjónað hagsmunum henna ríku, þeir hafa þénað ótæpilega en lífskjör miðstétta og fátæklinga hafi annað hvort lítið batnað eða beinlínis versnað.

Frjálshyggjumenn hafa sjálfssagt eitt og annað við staðhæfingar Stiglitz, þeir hafa t.d. löngum sagt að lífskjör alþýðu manna hafi batnað á Viktoríutímanum. Ég eftirlæt hagsagnfræðingum að kýta um þetta enda munu þeir stunda hjaðningarvíg, þeir hafa rifist um þetta í rúm hundrað ár.
Ekki skal heldur lagður dómur á þessa gagnrýni Harvey, satt best að segja finnst mér óþarflega sterkur kommafnykur af henn. Hvað sem því líður þá styrkist Stiglitz meðan varnir frjálshyggjunnar veikjast.

Frjálshyggjuhagfræðingarnir Friðrik Miskunn og Arthur Laffer lágu flatir fyrir útrásinni, Stiglitz hinn sterki varaði við bankaofvexti. Hvorum eigum við að treysta?

Velkominn til Íslands, prófessor Stiglitz!

Auk þess legg ég til að eigur hinna ósamhverfu útrásarherra verði djúpfrystar og réttað verði í málum þeirra á nóinu.

Ég var að horfa á merkan sjónvarpsþátt í gær um samninga þeirra Hitlers og Stalíns. Þátturinn fjallaði ekki að óverulegu leyti um skelfilegan yfirgang Sovétmanna í þeim hluta Póllands sem þeir hernámu. Sagt var m.a. frá fjöldamorðunum í Katynskóginum en um þá voðaatburði gerði pólski kvikmyndaleikstjórinn Andrej Wajda mynd nýlega (var að kaupa mynddiskinn, hef ekki horft á hann enn).

Ekki hefur vinstrimönnum þótt mikil ástæða fyrir að ræða þessa atburði enda eru þeir ekki minni hræsnarar en hægrimenn, nú eða miðjumenn. Gott dæmi um hægrihræsni er tilraun náhirðarinnar til að leika andstæðinga ICESAVE-samkomulagsins, nasistar máttu eiga að þeir mættu aldrei á mótmælafundi gegn Gyðingahatri.

En víkjum að vinstrihræsni. Ég hef orðið áþreifanlega var við hana í hinum vinstrisinnaða Noregi þar sem vinstrimenntamenn ganga með rauðann geislabaug og fordæma Ísrael og Bandaríkin sýknt og heilagt. Þegar Gazastríðið varð gekk þetta lið af göflunum. En þegar herinn í Sri Lanka brytjaði óbreytta borgara niður streinþagði kommahyskið.

Ekki er nóg með að það þegi þunnu hljóði yfir fjöldamorðum Rússa á Tséténum heldur blótar þetta lið á laun. Margir norskir vinstrimenn höfðu illa dulda samúð með Serbum því þeir voru óvinir Vesturveldanna. Þess vegna dýrka þeir Palestínumenn en anda ekki á Íransstjórn.

Í Noregi er talsverður hópur múslima og eru brögð að því að stúlkur séu limlestar kynferðislega, neyddar til að giftast mönnum sem fjölskyldan velur að þeim fornspurðum eða eru hreinlega drepnar af „heiðurs“-ástæðum. En þegar norskir feminístar halda upp á kvenréttindadaginn áttunda mars með mótmælagöngum þá er ekki sjáanlegur einn einasti borði með vígorðum gegn þessum ósóma.

Í þessari færslu kem ég úr felum sem andkommúnisti af gömlu gerðinni, eiginlega er ég haldinn kratahatri á kommúnismanum. En ég hef ekki séð ástæðu til að sýna þessa hlið á mér því ég hef talið brýnna að berjast gegn hægrimönnum á Íslandi.

Kjörorð mitt hefur löngum verið „hvorki Marx né Hayek, hvorki hægri né vinstri, heldur miðjan harða, mjúka!“

Auk þess legg ég til að saksóknari rannsaki framferði einakvinavæðenda, láti frysta eigur útrásarherranna og rétti í málum þeirra eins fljótt og auðið er.

Á fyrstu árunum eftir stríð  var exístensíalisminn eða tilvistarspekin mikilsráðandi í vestrænu menningarlífi. Existensíalistar með franska heimspekinginn Jean-Paul Sartre í broddi fylkingar sögðu að maðurinn hefði ekkert gefið eðli gagnstætt öðrum fyrirbærum veraldarinnar.

Steinninn hefur gefið eðli, það er hægur leikur að ákvarða hvaða skilyrðum hlutur þarf að fullnægja til að vera steinn. En maðurinn er það sem hann gerir, vilji hans er frjáls. Þess vegna ber hann ábyrgð á gerðum sínum. Honum ber því að biðjast afsökunar á misgjörðum sínum. Þannig mælti  Sartre og aðrir exístensíalistar.

Á Íslandi hefur á síðustu misserum orðið til ný heimspekistefna sem við skulum kalla EXISTA-ensíalisma í höfðuðið á einu best rekna fyrirtæki landsins. Samkvæmt þessari stefnu eiga þeir sem komið hafa heilu landi á hausinn ekki að biðjast afsökunar á nokkrum sköpuðum hlut, það er allt öðrum að kenna.

Eins og Steinn Steinarr orti:

„Og þótt þú tapir, það gerir ekkert til

því það er nefnilega vitlaust gefið.“

Auk þess legg ég til að þeir sem stóðu fyrir einkavinavæðingunni verði kaghýddir á Austurvelli, eigur vina þeirra frystar og allt heila klammaríið dregið fyrir lög og dóm eins skjótt og auðið er.

„Nomen est omen“, „nafn er fyrirboði“, sögðu Rómverjar hinir fornu. Nú fer Lýður Guðmundsson mikinn í fjölmiðlum, það eru sko bloggarnir sem eru skríll, segir hinn umsvifamikli athafnamaðurinn. Það fylgir sögunni að  í vor  sem leið kallaði meðlimur í óaldaflokki íhaldsins mótmælendur á Austurvelli „skríl“.

„Magnús“ er latína og þýðir „mikill“. Eyjaathafnamaðurinn Magnús Kristinsson er alla vega mikill þyrluaðdáandi og mikill skuldari.

Björgólfur þýðir náttúrulega „úlfur í björgum“, til forna þegar menn  voru dæmdir skóggangsmenn fyrir afbort var þulið yfir þeim „þú skalt úlfur vera“, kannski hugmynd að dæma Bjargvargana með þeim hætti.

Geta málfróðir menn sagt mér hvað „Árni Johnsen“ þýðir?

PS Mér varð á í messunni þegar ég kallaði Lýð „Eyjamann“. Ég bið Vestmanneyinga innilega forláts á þessum leiðu mistökum.

Auk þess legg ég til að eigur auðkýfingalýðsins verði frystar og þeir dregnir fyrir lög og dóm eins fljótt og auðið er.

Í nýjasta pistli sínum segir Paul Krugman undir rós að margir þingmenn Demókrata þori ekki að styðja heilsugæslufrumvarp Obama af ótta við að missa fjárstuðning í kosningum. Enda eru fyrirtæki í heilbrigðisgeiranum feikirík og ófeiminn við að dæla peningum í „rétta“ frambjóðendur.

Ég segi hvorki undir rós né blómi að ein af ástæðunum fyrir sleðahætti margra þingmanna í útrásaruppgjörinu sé óttinn við að missa fjárstuðning auðkýfinga í prófkjörum. Enda prófkjör löngu orðinn auðkjör, sagt er að öruggt sæti á framboðslista kosti tíu, fimmtán milljónir. Fæstir eiga svo mikið fé, auðveldasta leiðin til að krækja í öruggt sæti er að gera hosur sínar grænar fyrir auðjöfrum og stórfyrirtækjum.

Prófkjörin hafa átt mikinn þátt í að gera Ísland að auðvaldsríki enda er prófkjarakerfið ein þeirra „gjafa“ sem FLokkurinn gaf þjóðinni og fékk reyndar sjálfur frá Könunum (ég held að FLokksmenn hafi tekið upp prófkjör til að geta farið í Kanaleik). VG má eiga að sá flokkur stundar ekki eiginleg prófkjör, geri Samfylkingin slíkt hið sama.

Með því að afnema prófkjörakerfið strax fyrir borgarstjórnarkosningar getur Samfylkingin rekið af sér það slyðruorð að hún sé auðvaldssleikja (betur má ef duga skal). Mér er ekki launung í því að ég mun segja mig úr þessum flokki ef ekki dregur stórlega úr auðvaldssleikingum og frjálshyggjuvæli.

Hvað um það, ekki má skilja orð mín svo að ég haldi að ný jörð muni rísa úr Ægi þegar prófkjörin hverfa. Öðru nær, þá mun flokksbroddaveldið aukast, finna verður aðferðir til að draga úr því valdi.

Auk þess legg ég til að auðvaldssponsaðir prófkjaraþátttakendur verði rassskelltir á Lækjatorgi, eigur auðkýfingana frystar og þeir leiddir fyrir lög og dóm strax í gær.

Hannes Giss sagði í útvarpi nýverið að öll þjóðin hafi stutt útrásina nema Davíð Oddsson. Ekki getur Hannes hafa átt við Davíð Oddsson, fyrrverandi forsætis- og utanríkisráðherra, því hann söng útrásinni lof og prís í ræðu sem hann hélt árið 2005. Eins og alþjóð veit var sú ræða tekin upp og leikur lausum hala á youtube.

Þetta hlýtur Hannes að vita, þess vegna tel ég líklegt að hann haldi að ég og tugþúsundir annarra Íslendinga, sem voru skeptísk á útrásina allann tímann,  heitum Davíð Oddsson.  En því er ekki að heilsa.

Til að firra misskiling skal tekið fram að hægriarmsmenn Samfylkingarinnar heita af einhverjum undarlegum ástæðum ekki Hannes Hólmsteinn.

Auk þess legg ég til að náhirðin verði rassskelld, eigur útrásarmanna frystar og réttað í málum þeirra hið snarasta.

Eiríkur Bergmann Einarsson svarar færslu minni um frelsisskilning hans með langri og mjög forvitnilegri rollu um sjálfsstæðisbaráttu Íslendinga. Þökk sé honum fyrir fræðandi færslu!

En hann lætur ekki  svo lítið sem að svara spurningum mínum um hvaða skilgreiningu á frelsi hann leggi til grundvallar. Þó skín í gegn að hann skilgreinir frelsi að hætti frjálshyggjumanna en svarar ekki gagnrýni minni á þá skilgreiningu.

Hann talar um baráttu fyrir atvinnufrelsi (frasi úr forðabúri frjálshyggjunnar) en nefnir ekki að ýmsir fræðimenn  telja að þetta frelsi eigi sér víða rætur í ofbeldi.  Til dæmis varð atvinnu-“frelsi“ til  Skotlandi og víðar með þeim hætti að beitt var ofbeldi til að markaðsvæða almenningana, fátækum bændum var meinað að nota almenningana með þeim  afleiðingum að þeir flosnuðu upp. „Vond var þín fyrsta ganga“, þetta atvinnufrelsi stóð því ekki undir nafni.

Ekki er nóg með að hinn vondi Karl Marx hafi haldið þessu fram heldur segir yfirlýstur íhaldsmaður, heimspekingurinn John Gray slíkt hið sama. En um þetta deila hinir lærðu.

Sumir fræðimenn, þ.á.m. áðurnefndur Karl Marx og nóbelshagfræðingurinn Joseph Stiglitz, halda því fram að lífskjör almennings hafi hreint ekki batnað á dögum hins Viktoríanska atvinnufrelsis, alla vega hafi þau fremur versnað en hitt hlutfallslega. Þetta frelsi hafi sem sagt ekki staðið undir nafni heldur leitt til stéttkúgunar. En um þetta  eru missætti meðal  lærðra manna, Friedrich von Hayek og fleiri frjálshyggjumenn andæfðu þessu.

Sjálfur tel ég að flest bendi til þess að óheft markaðs-“frelsi“ geti hverfst í auð-helsi, sé haft taumhald á þessu „frelsi“ getur það breyst úr ljótum andarunga í fallegann svan. En það er hreint ekki auðvelt, taumhaldið getur breyst í fjötra, skrifræðiskúgun. Það er vandlifað, því miður.

Ég spyr aftur: Er Eiríkur Fried…úps Bergmann, sannfærður um að frelsi frjálshyggjunnar standi undir nafni? telur hann  frelsi vera fremur fjarvera þvingana (neikvætt frelsi) eða máttur til gjörða (jákvætt frelsi)? Fylgir hann kannski fremur þeirri kenningu írska heimspekingsins Philip Pettits að frelsi rétt skilið sé frelsi „forræðuleysi“ (liberty as non -dominition)?

Eiríkur virðist halda að meint verslunarfrelsi hljóti að leiða til efnahagslegrar velsældar. En svo einfalt er málið ekki. Ýmsir fræðimenn, þ.á.m. Stiglitz, segja að oft sé nauðsynlegt að vernda ungann iðnað gegn samkeppni, það gerði Suður-Kórea með glæsilegum árangri, landið iðnvæddist hraðar en nokkuð annað land í veraldarsögunni.

Haldið ykkur fast, Bandaríkin gerðu slíkt hið sama, ég hefði kannski átt að nefna að hvað innflutning varðar var BNA ekki sérstaklega „frjálslynt“ á nítjándu öldinni, hin  ungi bandaríski iðnaður var verndaður með tollmúrum. Árangurinn lét ekki á sér standa, um 1900 var landið orðið mesta iðnveldi heims.

Sagt er að Bretar hafi fyrst farið að berjast fyrir verslunarfrelsi  (um 1850) þegar iðnaður þeirra var orðinn svo máttugur að engin gat keppt við þá. Þeir heimtuðu verslunarfrelsi fyrir ópíum í Kína og fóru í stríð til að vernda það, sigruðu og beittu allra bragða til að „húkka“ landslýð á ópíum, gera þá að aumum þrælum.

Verlsunar-“frelsið“ var líka  notað til að ganga frá vefnaði Indverja dauðum. Þeir munu hafa verið við það að iðnvæðast þegar á átjándu öld en hin ungi vefnaðariðnaður Indlands þoldi ekki samkeppnina við þroskaðan iðnað Breta. Hver veit, ef Indverjar hefðu fengið að vera í friði fyrir bresku „frelsi“  þá hefðu þeir kannski orðið mesta iðnríki heimsins þegar um 1900.

Bæta má við að Harvard-prófessorinn Dani Rodrik segir að rannsóknir sínar á högum þriðjaheimsþjóða bendi ekki til þess að meint viðskiptafrelsi bæti kjör þeirra. Athugið að frá svona rannsóknum er nánast aldrei sagt á Íslandi,  þess lands sem varð að Hólmsteinshólma fyrir hartnær þrjátíu árum,  eina land heimsins þar sem frjálshyggjan er ríkjandi hugmyndafræði.

Ég álasa Eiríki ekki, hann tilheyrir þeirri kynslóð Íslendinga sem fékk (Hólm)steina í staðinn fyrir brauð, þekkir ekkert annað en frjálshyggjuna hans Hannesar míns og attaníossa hans meðal hægrikrata.

PS Eiríkur segir að ég hafi ekki hirt um að geta þess hvar hann hafi komið með þessi frelsisummæli sem ég gagnrýndi. Þau hef ég úr þeim kafla doktorsritgerðarinnar sem birtist á Netinu og viðtalinu við hann á Vefritinu (kaflinn var í tengli í viðtalinu). Í kaflayfirliti ritgerðarinnar er ekkert sem bendir til þess að frelsishugtakið sé rætt í henni.

Auk þess legg ég til að snúið verði hressilega upp á hægriarm Samfylkingarinnar, eigur útrásarfurstanna verði frystar og réttað í þeirra málum hið allra snarasta.

Ég hef stundum á tilfinningunni að Eiríkur Bergman Einarsson sé tveir menn, annars vegar fræðimaðurinn Dr Eiríkur Bergman, hins vegar frjálshyggjuáróðursmaðurinn hr. Eiríkur Friedman. Sá fyrrnefndi skrifaði ágæta bók um Ísland og Evrópusamrunann, sá síðarnefndi átelur íslenska þjóðernissinna á nítjándu öld fyrir að leggja ekki áherslu á  (meint) frelsi einstaklingsins.

Takið eftir að hann notar orðasamband (“frelsi einstaklingsins“) sem ættað er beint úr frasasafni Sjálfsstæðisflokksins enda er hann í hægriarmi Samfylkingarinnar og sá armur vill helst að Samfó framkvæmi stefnumið FLokksins, mínus spillingu og sóðaskap.

Eiríkur gerir mér vitanlega hvergi grein fyrir hvað hann eigi við með „frelsi“. Þess er þörf því hinir lærðu deila um hvernig skilgreina eigi frelsi, sumir fylgja því sem kallast „neikvætt frelsi“, aðrir því sem nefnist „jákvætt frelsi“.

Ef maður telur frelsi einvörðunga vera neikvætt þá er maður þeirrar hyggju að frelsi sé fjarvera hindrana af mannavöldum. Maður er frjáls þá og þvi aðeins að aðrir menn hindri mann ekki í að gera það sem maður vill.

Til eru ýmsar útgáfur af neikvæðu frelsi. Sú þekktasta er sú sem  kveður á um að þær hindranir sem um sé að ræða séu ytri hindranir. Samkvæmt öðrum útgáfum getur hindrunin verið innri hindrun. Hafi einhver gert annan mann að ópíumsþræli þá hefur sá fyrrnefndi skapað innri hindrun, veikt vilja þess síðarnefnda. Hið sama gildir um Samfylkingarmann sem heilaþveginn hefur verið af frjálshyggjuáróðri, hann sé ekki fyllilega frjáls.

Fyrrnefnda útgáfan af hugmyndinni um neikvætt frelsi er sú útgáfa sem flestir frjálshyggjumenn aðhyllast. Ríkið á að banna sem fæst því boð og bönn skapa ytri hindranir. Til dæmis má ríkið ekki banna ópíumneyslu. Fylgjendur síðarnefndu útgáfunnar gætu sagt að slíkt bann geti aukið frelsi með þeim hætti að það dragi úr líkum þess að menn geti gert meðbræður sínar og -systur að ópíumsþrælum.

Það fylgir reyndar sögunni að til eru sósíalistar sem aðhyllast neikvæðu skilgreininguna á frelsi, til dæmis kanadíski heimspekingurinn Gerry Cohen. Hann telur að kapítalisminn skapi hindranir sem takmarki frelsi mannsins, sósíalískt samfélag sem banni kapítalískt athæfi auki frelsi manna með þeim hætti.

En yfirleitt hafa vinstrimenn fylgt hugmyndinni um jákvætt frelsi. Samkvæmt henni er maður þá og því aðeins frjáls að hann hafi mátt til framkvæmda en það þýðir að hann njóti innra frelsis, sé ekki bara frjáls frá ytri hömlum. Samfélag þar sem uppeldið gerir menn að hreinum undirlægjum geti ekki verið frjálst. Menn verði að hafa mátt til að hagnýta sér frelsið til að vera frjálsir og það eru undirlægjurnar ekki. Þær verða ekki frjálsar  þótt lítið sé um ytri hömlur.

Það skín  í gegn að Eiríkur trúir á hugmynd frjálshyggjumanna um frelsið, frelsi sé neikvætt frelsi og fjarvera ytri hindrana. En jafnvel þótt allt væri í himnalagi með þessa skilgreiningu á frelsi er ekki þar með sagt að svonefnt frjálst markaðskerfi sé besta trygging fyrir frelsi (ég efast ekki eina sekúndu um að Eiríkur telji að svo sé).

Lítum nú á kenningu mína um markaðsfrelsisbogann. Markaðsfrelsi stendur bara undir nafni að vissu leyti. Auki maður markaðsfrelsi í Norður-Kóreu þá eykur maður raunfrelsi og þarf ekki mikið til. En auki maður þetta meinta frelsi mjög mikið í venjulegu kapítalísku samfélagi  er hætta á að farið verði yfir hátind bogans, að frelsið hverfist í auð-helsi.

Markaðsfrelsið hefur þá leiðu áráttu að stuðla að misdreifingu auðs, sumir verða vellauðugir í markaðsfrjálsu kerfi og geta notað auðinn til að tryggja sér völd. Þeir geta t.d. séð til þess að markaðfrelsið verði skert þeim í hag.

Þannig var ástand mála í BNA á gylltu öldinni frá 1875-1910. Hvergi í heiminum var meira markaðsfrelsi en óvíða voru auðmenn eins voldugir. Þeir höfðu stjórnmálamenn, dómara og embættiskerfi í rassvasanum. og sátu yfir hlut alþýðu manna.  Því var engin furða þótt Matthías Jochumsson kallaði Bandaríkin „Mammonsríki Ameríku“ í þekktu kvæði. Landið fór yfir hátind bogans, markaðsfrelsið varð að auðhelsi.

Svipað hefur gerst í BNA og víðar á síðustu áratugum aukins markaðsfrelsis, hagfræðingurinn Simon Johnson talar um hið hljóðláta valdarán (the quiet coup) auðkýfinga og stórfyrirtækja. Bæði í BNA og Bretlandi hefur dregið úr félagslegum hreyfanleika á síðustu áratugum en ekki í þeim ríkjum sem farið hafa sér hægar í markaðsvæðingu. Minni félagslegur hreyfanleiki þýðir einfaldlega „minni möguleikar alþýðu manna á að „meika það“, og það  þýðir „aukin stéttskipting“ og „meira auðvald“.

Það er enginn vafi á að svipuð þróun hefur átt sér stað á Íslandi á síðustu áratugum. Aukið frelsi í fjármálageiranum var einn þeirra þátta sem sköpuðu ofurveldi útrásarfurstanna, vald þeirra yfir stjórnmálaflokkum, fjölmiðlum, já öllu samfélaginu. Jafnvel þótt markaðsöfl hefðu verið látin ráða einkavæðingu bankanna er ekki víst að þetta ofurveldi hefði orðið minna.

Mikilvægt er nú að brjóta hið íslenska auðvald á bak aftur, með því t.d. að frysta eigur útrásarhyskisins, rétta í málum þeirra, afnema kvótaósómann og leggja prófkjör niður (þau urðu að auðkjörum á útrásaröld, útrásarherrarnir hreinlega keyptu frambjóðendur).

Spurt er: Vill Eiríkur Bergman vera með í þeirri baráttu eða vill hann láta Eirík Friedman halda áfram að stjórna sínum  pólitíska vilja, hefta sitt innra frelsi?

Auk þess legg ég til að eigur útrásarhyskisins verði frystar, samfélagið bólusett gegn frjálshyggjuauðvaldsmennsku og réttað verði í málum útrásarmanna sem fyrst.

Stephan Hermlin var þýskur rithöfundur af Gyðingaættum. Hann varð náttúrulega að flýja land þegar nasistar tóku völdin. Settist svo að í Austur-Þýskalandi eftir stríð enda gallharður kommúnisti.

Hann setti saman prýðilega endurminningarbók, einkar ljóðræna og ber hún heitið Aftanskin  (Abendlicht). Þar gefur hann dæmi um Þjóðverja sem þóttust eftir stríð ekkert hafa vitað um framferði nasista en höfðu sannanlega orðið vitni að óhæfuverkum þeirra.

Ýmsir sögðust hreint ekki hafa stutt nasistaflokkinn, svo sögðu sumir hér á landi „ég studdi aldrei þessa útrás“ (á dögum nasista voru ekki til myndbönd). Aðrir Þjóðverjar þrættu fyrir að nasistar hefðu framið myrkraverk, sumir hér á landi segja „bankinn minn braut engin lög“.

Í bók sinni Athugasemdir um Hitler (Anmerkungen zu Hitler) segir Sebastian Haffner að á velmektardögum nasista rétt fyrir stríð hafi flestir Þjóðverjar stutt þá, ekki vegna ástar á hugmynda-“fræði“ þeirra, heldur vegna þess að þeir hefðu bætt kjör manna. Viðkvæði Þjóðverja hafi verið „en sjáið hverju þeir hafa áorkað“.

Ég varð áþreifanlega var við að Íslendingar studdu útrásina á svipuðum forsendum. Þegar ég hreyfði máls á því að þetta útrásarhyski hefði altof mikil völd og virtist stunda vafasöm viðskipti þá var mér gjarnan svarað „jú, jú, það er heilmikið til í þessu en sjáðu hverju þeir hafa áorkað, kjör manna hafa batnað verulega“.

Auk þess legg ég til að eigur útrásarhyskisins verði frystar eins fljótt og auðið er og réttað verði í málum þeirra hið snarasta.