Tryggvi Þór Herbertsson skrifar mærðarvellu um markaðskerfið hér á eyjunni. Hann segir að miklar efnahagslegar framfarir hafi átt sér stað á síðustu sjötíu árum og virðist hann telja það markaðskerfinu að þakka. Svo biður hann markaðskerfinu vægðar og gagnrýnir þá sem telja kreppuna áfellsdóm yfir því. Hann segir þrjár sögur um kreppur fyrri tíma, þrátt fyrir þær gáfust menn góðu heilli ekki upp á kerfinu. Ég er út af fyrir sig ekki ósammála þessu, einhvers konar markaðskerfi er það illskásta sem við höfum.
En ýmsar staðhæfingar Tryggva Þórs eru villandi, jafnvel rangar. Hvernig ætlar hann að skýra þá staðreynd að á þessu ári mun heimsframleiðslan dragast saman í fyrsta sinn síðan eftir stríð? Á ríkisafskiptaskeiðinu vonda 1945-1980 jókst þjóðarframleiðsla á Vesturlöndum á hverju ári.
Tryggva Þór láist líka að nefna þá staðreynd að þjóðarframleiðslan í BNA og hugsanlega heimsins alls jókst meira á ári á ríkisafskiptaskeiðinu á fyrstu áratugunum eftir stríð en á markaðsvæðingaskeiðinu mikla 1980-2007. Í ofan á lag þénar meðalkaninn minna nú á unna klukkustund en fyrir þrjátíu árum þrátt fyrir um 3% hagvöxt á ári að meðaltali. Hinir ríku eru orðnir miklu ríkari, þeir fátæku jafnvel fátækari og millistéttin stendur í stað, verður að puða myrkranna á milli og taka stór lán til að geta aukið kaupgetu sína. Um þetta geta menn fræðst í bókum á borð við The Conscience of a Liberal eftir Paul Krugman og America: Who stole the Dream? eftir þá Steele og Bartlett. Auk þess er fjöldinn alllur af stuttum pistlum á Netinu þar sem þetta er staðhæft, t.d. í nýlegum pistli hagfræðingsins Robert Reich sem sat í stjórn Bill Clintons.
Ýmsar rannsóknir benda til þess að þessi þróun valdi því að erfiðara sé að komast áfram (“meika það“) vestanhafs en á ríkisþátttökuskeiðinu. Þess utan benda rannsóknirnar til þess að nú sé auðveldar komast áfram í hinum illu velferðarríkjum Vestur-Evrópu og Kanada en í hinum flottu frjálshyggjuríkjum BNA, Bretlandi og Nýja Sjálandi. Lysthafendur geta fundið sumar þessara rannsóknaskýrslna á Netinu, t.d. rannsóknarskýrslu Cawhills og Mortons Economic Mobility. Is the American Dream Alive and Well?, www.economicmobility.com Ég vitna í fleiri skýrslur í grein minni „Frjálshyggjan, sjöunda plága ísalands“ en hún birtist á dögunum í Skírni.
Séu niðurstöður rannsóknanna réttar þá hefur stéttskipting aukist í þessum löndum en það þýðir að aukið markaðsfrelsi grafið undan sjálfu sér, leitt til minnkandi frelsis meðalmannsins og þeirra fátæku, aukins valds hinna ríku. Simon Johnson fyrrum hagfræðingur AGS, segir í grein sinni „The Quite Coup“ í Atlantic Online að aukið frelsi í fjármagnsgeiranum ameríska hafi gert ákveðna aðilja svo ofboðslega að þeir gátu notað auð sinn til að ná valdi yfir ameríska samfélaginu með hljóðlátum hætti. Þetta heitir á góðri íslensku „auðvald“, þannig var ástandið líka vestra á gylltu öldinni 1875-1910, þá keyptu auðmenn dómara og stjórnmálamenn. Skömmu síðar gerðist svipað í Svíþjóð og á íslandi á þessari öld.
Þetta gæti bent til þess að markaðsfrelsi væri álíka illframkvæmanlegt og hið víðfeðma lýðræði sem kommúnista dreymdi um. Frjálshyggjumenn vilja sjálfssagt vel en miklar líkur eru á að tilraunir til að auka markaðsfrelsi leiði til auðhelsis, Kommarnir voru líka velmeinandi en tilraunirnar til að koma á víðfeðmu lýðræði endaði í alræði.
En ég er mjög efins um að samfélagið lúti lögmálum, kannski er hægt að framkvæma lýðræðislegan sósíalisma eða frjálst markaðskerfi undir einhverjum mér óþekktum kringumstæður. Viðurkennt skal þó að kenningar kommúnista er enn vitlausari en kenningar frjálshyggjumanna, það er þrátt fyrir allt vit í sumu sem þeir síðarnefndu segja, fremur fátt vitlegt í boðskap kommúnista. Og þó, á síðustu áratugum hefur hlutur launa í þjóðartekjum Vesturlanda minnkað, það gæti hugsanleg staðfest forspá Marx. Einnig virðist hafa orðið samþjöppun auðmagns eins og Marx spáði. Microsoft hefur t.d. tryggt sér e.k. einokun, að því er virðist án atfylgis ríkisins. Noreena Hertz segir að af 100 stærstu efnahagseiningum heimsins séu 51 alþjóðafyrirtæki, þetta hefði glatt Marx gamla. En ekki eru allir sammála Hertz um þetta.
Víkjum aftur að efnahagsmálum. Nýja Sjáland framkvæmdi einhverja róttækustu frjálshyggjutilraun allra tíma, ráðamenn þar syðra hefðu einkavætt á sér löngutöng ef einhver hefði viljað kaupa. En eftirtekjan var harla rýr, engu meiri hagvöxtur en í velferðarríkjum Norð-Vestur-Evrópu, jafnvel minni. Alger einkavæðing allra þátta orkveitna var jafn misheppnuð og sú ameríska, samanber rafmagnsleysið mikla í New York og Kaliforníu eftir einkavæðingu. Miðborg Aucklands var rafmagnslaus að heita í fimm vikur og varð herinn að grípa inn. Reikningurinn náttúrulega sendur skattgreiðendum.
Þetta kann að staðfest þá tilgátu heimspekingsins John Gray um að tilraunir til að auka markaðsfrelsi til muna séu dæmdar til að misheppnast. Þær valdi allra handa vandræðum sem ríkið þurfi á endanum að leysa og skattgreiðendur borga brúsann. Þess vegna hafi skattar aukist í tíð Thathcer, ríkið varð að borga fyrir mistök markaðarins. Gray teldi örugglega að núverandi ástand sannaði kenningar sínar, ríkið verður að borga fyrir afleiðingar frjálsari markaðshátta í fjármagnsviðskiptum.
Auðvitað er ekki sjálfgefið að frjálsari markaðshættir hafi orskað kreppuna, eitt sinn héldu læknar að streita yllir magasári því fylgni var milli streitu og tíðni magasára. En svo kom á daginn að baktería nokkur var sökudólgurinn. Samt held ég (þangað til annað sannara reynist) að frjálsari markaðshættir hafi átt mikla sök á kreppunni þótt heimskuleg ríkisafskipti hafi sjálfsagt gert illt verra.
Víkjum nú að því sem Tryggvi Þór segir um kenningar Schumpeters og Hayeks um kreppur. Þeir hafi sagt réttilega að ekki væri komist hjá sveiflum í efnahagslífinu. Einhvers staðar las ég að stabíl hagkerfi gætu staðnað, þau sveiflugjarnari geti verið meira skapandi.
Þetta eru athyglisverðar kennningar en einhvern finnst mér að Tryggvi dragi þessar kenningar fram í örvæntingu til að afsaka núverandi kreppu. Refurinn sagði „berin eru öruglega súr“ þegar hann gat ekki náð þeim, Tryggvi talar eins og súru berin hljóti að vera góð þar eð þau séu markaðskyns.
Hvað um það, kenningarnar verða hvorki betri né verri hverjar sem hvatir Tryggva kunni að vera. Tilgáta Schumpeters um nauðsyn kreppna er athyglisverð. Kreppur hreinsa hagkerfið, losa það við illa rekin fyrirtæki og vonda viðskiptahætti, opnar leið fyrir ný fyrirtæki, nýjan hugsunarhátt og nýja tækni. Þetta er liður í hinni margfrægu kenningu Schumpeters um skapandi eyðileggingu.
Ekki man ég hvort Schumpeter notar skógarelda sem viðlíkingu. Vistfræðingar segja að skógur sem sleppur við elda rotni smám saman og deyi á endanum. En skógur þar sem verða skógareldar við og við (þó ekki of oft) dafni því þegar gömlu trén falla og kulna opnast nýjum jurtum leið. Skógurinn endurnýjar sig stöðugt.
En ekki eru allir hrifnir af kennismíðum Schumpeters, norskur hagfræðingur líkir honum víst við töfralækni! Alla vega er mikill kostnaður af kreppum og niðursveiflum, kannski hefur aukin niðursveiflutíðni vestan hafs á síðustu þrjátíu árum valdið því að meðalhagvöxturinn hefur verið minni en á ríkisafskiptaskeiðinu þegar efnahagur Vesturlanda var mjög stöðugur. Best er að hafa vaðið fyrir neðan sig og reyna að dreifa sveiflunum og draga úr þeim þótt engin ástæða sé til að trúa á sveifluvana hagkerfi. Steindautt hagkerfi sveiflast ekki!
Alla vega hefur John Gray lög að mæla er hann segir að tómt mál sé að tala um markaðskerfið með stórum staf, til eru alls konar markaðskerfi misvel aðlöguð aðstæðum eins og frjálshyggjuritið The Economist er komið góða leið með að viðurkenna. Í Kína er blanda áætlunarbúskapar og markaðskerfis, samt (eða þess vegna) eykst hagvöxturinn kínverski nú um 6-7% á meðan hrikalegur samdráttur á sér stað í frjálshyggjuparadísinni írsku. Írland var árið 2007 sagt þriðja markaðsfrjálsasta land heimsins af einhverju frjálshyggjurannsóknarbattarí.
Aftur á móti stendur hið illa sósíalíska Frakkland sig glettilega vel í kreppunni eins og Economist játaði nýskeð (ég mun leiðrétta misskiling Gísla Marteins á grein tímaritsins innan tíðar). Nú kann að vera stund hins franska kerfis hvað sem verða muni á morgun.
Að svo miklu leyti sem frjótt er að alhæfa um efnahagsmál þá er blandað markaðskerfi „the only game in town“, ekki hið „frjálsa“ markaðskerfi Tryggva Þórs sem er aðallega til í draumaheimi hagfræðinga. Málið er ekki hvort blanda eigi hagkerfið heldur hvernig. „Blandaðu meira“ sungu menn í eina tíð, ég vil syngja „blandaðu betur“. Efni og aðstæður ráða því hvort rétt sé að auka markaðs-“frelsis“ eða auka ríkisþáttöku, fyrir þvi eru engar formúlur, ekki einu sinn formúlur þeirra Keynes og Krugmans.
„Öllu er afmörkuð stund“ segir hinn vísi Salómon í helgri bók. Það fer vel á því að ljúka þessum pistli með guðsorði því hann er skrifaður á Drottins degi.
Stefán Snævarr
Ummæli (26)
Tryggvi Þór // 21.5 2009 kl. 11:58
Þið bræður eru iðnir við kolann þegar kemur að skrifum um mig. Það er gaman.
Þessi færsla þín fjallar ekki um það sem ég var að skrifa um. Ég var ekki að fjalla um misskiptingu auðs, stéttskiptingu eða frelsi meðalmannsins.
Ég var að skrifa um að fjármálakreppur eru ekki nýjar af nálinni og eru ekki einskorðaðar við markaðshagkerfið. Punkturinn hjá mér var að markaðshagkerfið væri minnst versta hagskipulag sem við þekkjum. Á því eru gallar, ég nefndi óstöðugleika þú fjallar um annan sem er misskipting.
Það er ekki rökfræðilega rétt að gera fólki upp skoðanir og fara svo gagnrýnið á móti þeim tilbúnu skoðunum. Það er miklu nær að gagnrýna beint það sem fjallað er um af mótaðilanum. Þannig verðurðu mælskusnillingur Stefán. Hitt eru bara útúrsnúningar
.
Stefán Snævarr // 21.5 2009 kl. 12:29
Ertu búinn að lesa alla færsluna? Fyrir handvömm og rugl í tölvunni lenti hálköruð útgáfa á eyjunni.
Að minni hyggju er blandaður markaðsbúskapur síst versta kerfi sem við höfum en eins og kemur fram í þessum pislti þá tel ég að efni og aðstæður ráði hvort menn sveigi hagkerfið meira í markaðs eða ríkisátt.
Ég skal viðurkenna að þú ert öllu hógværari en venjulegir frjálshyggjumenn, kannski flýtti ég mér aðeins of mikið, gleymdi að þú viðurkennir að kerfið hafi vissa galla eins og öll önnur kerfi.
Gott ég skal pistilinn aftur og sjá hvort ég geri þér upp skoðanir. Mér fannst þú verja óstöðugleikann en kannski ruglaði ég þér saman við Schumpeter. Sértu þeirrar hyggju að markaðsfrelsi leiði til ofmikillar misskiptingar þá erum við meira sammála en ég helt.
Hörður Halldórsson // 21.5 2009 kl. 12:55
Hann er þó að reyna að halda uppi málefnalegri umræðu öfugt við ónefndan stjórnmálafræðiprófessor sem telur að hrunið sé aðallega Ólafi Ragnari og baugsmiðlun að kenna.
Tryggvi Þór // 21.5 2009 kl. 12:58
Stefán. Þetta er orðið miklu betra núna. Ég held að allir pragamtískir hagfræðingar séu sammála um að blandað hagkerfi er það sem reynist best. Algjörlega óheft kerfi leiðir til lakrar niðurstöðu fyrir þorra manna og kvenna. Hugsanlega jafn lakrar og þar sem ríkið vomir yfir öllu.
Hafandi sagt það þá er reynsla okkar Íslendinga af „of“ blönduðu hagkefi skelfileg. Og af því að þú vísar í ljóðið: „…það blanda allir landa…“ þá er ríkisforsjá jafn vond og landi í kók.
Spilling, óstjórn og sóun voru afleiðingar ríkisforsjárinnar sem hér var rekinn um áratuga skeið og við megum ekki hverfa til þess tíma. Við verðum að geta boðið ungu fólki upp á bjartari framtíð annars fer það bara. Við viljum ekki að fólk þurfi að vera með rétt flokkskírtein til að fá vinnu eða lán í banka.
Til gamans þá getum við minnt á að fyrsti „stóri“ hagfræðingur Íslendinga, Benjamín Eiríksson, var nemand Schumpeter við Harvard. Sennilega var hagstjórn eftirstíðsáranna nokkuð mörkuð af því.
Kristján G. Kristjánsson // 21.5 2009 kl. 13:07
Orðið „mærðarvella“ í titlinum setti mig í ákveðnar andsnúnar stellingar fyrir lesturinn, en svo varð ég afskaplega hrifinn af pistlinum sjálfum við lesturinn – og svörum ykkar Tryggva eftir lagfæringar.
Sum sagt, takk fyrir góðan pistil.
arri // 21.5 2009 kl. 13:22
Ef það væri nú hægt að ræða ESB á svipuðum nótum !!!
Þórir Hrafn // 21.5 2009 kl. 13:41
Heill og sæll,
Vildi bara benda á að greinin The Quiet Coup birtist í The Atlantic, en ekki Vanity fair.
Hér er tengill á hana.
http://www.theatlantic.com/doc/200905/imf-advice
Rómverji // 21.5 2009 kl. 13:47
„Viðurkennt skal þó að kenningar kommúnista er enn vitlausari en kenningar frjálshyggjumanna, það er þrátt fyrir allt vit í sumu sem þeir síðarnefndu segja.“
Fljótt á litið finnst mér ekki mikið vit í þessari fullyrðingu. Heyrt hef eg margt vitlegt frá kommúnistum – marxistum – en fátt frá drengjum Friedmans.
Sigríður Bára // 21.5 2009 kl. 14:23
Góð grein og góð svör hér frá Tryggva.
Stefán Snævarr // 21.5 2009 kl. 14:41
Þórir Hrafn, rétt ég ruglaði henni saman við aðra grein í Vanity Fair. Rómverji, jú ég er svolítið ósanngjarn í garð komma, hef faktískt verið að dusta rykið að sumu sem ég namí fræðum marxismans í gamla daga. Merkilegur fjári að hlutur launa í þjóðarauð Vesturlanda hefur minnkað síðustu 30 árin, gæti staðfest kenningar Marx, en þarf ekki að gera það.
Tryggvi Þór fín líking með bland í kók, douze points!
Stefán Snævarr // 21.5 2009 kl. 14:48
Rómverji, breytti bloggfærslunni og bendi á ýmsilegt vitlegt hjá kommum, réttara sagt Marx gamla. Þótt sumt sé vitlegt í gagnrýni þeirra og greiningu á samfélaginu þá eru lausnirnar heldur vondar.
Kristján Torfi // 21.5 2009 kl. 16:08
Þetta eru fínar greinar, báðar málefnalegar og lausar við öfga.
Eitt fer framhjá ykkur báðum sem skiptir miklu máli – ef ekki öllu. Tryggvi gleymir í boom-bust sögunum sem hann segir frá í upphafi greinar sinnar að tala um hlutverk skulda í herlegheitunum. Allar fjármálakreppur hafa í grunninn verið afleiðing ósjálfbærrar skuldasöfnunar sem aftur er afleiðing þess hvernig bankakerfið er byggt upp með tilliti til skulda og peninga. Þ.e. að bankakerfið getur einfaldlega búið til peninga með því að lána þá út án þess að nokkur (eða mjög takmörkuð) verðmæti liggi útláninu til grundvallar. Ef hið opinbera þarf lán þá geta seðlabankar t.d. einfaldlega prentað peninga (high power money) og keypt skuldabréf ríksins.
Það er þetta atriði sem Austurríski skólinn hefur gagnrýnt alla tíð og þess vegna berst Ron Paul fyrir fullri bindiskyldu fjármálastofnanna. Svokallaðir Post-Keynesistar (og Keynes sjálfur nota bene; það er ekki rétt hjá þér að hann hafi verið vísindalegur lögmálssinni) sem aðhyllast kenningar Minsky eru líka á svipaðir skoðun.
Bæði einkageirinn og ríkið hafa í sögunni ítrekað sýnt að hvorugum er treystandi til að fara með þetta vald. Fjármálakerfi sem byggir á skuldasköpun (credit creation) hefur innbyggða tilhneiginu til óstöðugleika, þ.e. fjármagnsmarkaðir leita ekki jafnvægis, eins og kenningin um skilvirkni markaða kveður á um. Flestar fjármálakreppur eru ekki afleiðing „ytri áfalla“ eins og kenning Schumpeters segir heldur er orsökin innbyggð í kerfið.
Þetta skiptir líka miklu máli í minnkandi hlutdeild launa í landsframleiðslu USA sem þú talar um með vísun til Krugmans. Á meðan laun millistéttarinnar hafa staðið í stað (lægstu launin hafa hækkað lítillega) þá hefur hlutdeild fjármálakerfisins í landsframleiðslunni margfaldast (fjórfaldast á 25 árum ef ég man rétt). Þessi staðreynd begs the question.
Murray Rothbar, einn helsti talsmaður Austurríska skólans á síðari hluta 20. aldarinnar, reyndi á sínum tíma að fá róttæklinga 68 kynslóðarinnar með sér í lið í baráttunni gegn þessu fyrirkomulagi án þess að hafa erindi sem erfiði; róttæklingarnir voru á móti eignarréttinum og höfðu engan áhuga á peningamálum.
Kannski er kominn tími til að andstæðingar eftirspurnarhagfræðinnar, sem Tryggvi talar um, bæði til hægri og vinstri, snú bökum saman og losi okkur undan þessu stórhættulega og óréttláta kerfi.
María Kristjánsdóttir // 21.5 2009 kl. 16:25
Ég hélt að þetta hefði bara verið þróunarkenning hjá Marx ekki að hann hefði þeim gefið uppskriftir í Moskvu. Mig minnir að hann hefði alls ekki ætlað að alræði öreigann ætti sér stað í vanþróuðu bændasamfélagi.
Forvitinn // 21.5 2009 kl. 17:23
Lenskipulagid hefur aldrei verid afnumid a Islandi……
Stefán Snævarr // 21.5 2009 kl. 18:42
Rétt María, Marx segir að hann ætli sér ekki að búa til matseðilinn handa eldhúsi framtíðarinnar. Samt er ljóst að hann taldi að að yrði mögulegt með tíð og tíma að skapa samfélag þar sem markaðurinn og einkaeignin hyrfi og alþýða manna stjórnaði samfélaginu í sameiningu. Svo myndi ríkið visna og hverfa, frjáls samtök framleiðendanna tæki við. Hef litla trú á þessu.
Þurfti að endurskoða bloggfærsluna, misskildi eitt atriði gróflega hjá Tryggva, dæmin þrjú.
Kristján Torfi, þarf að lesa ummæli þín betur, geysi forvitnilegt eins flest þín ummæli.
Þakka ykkur fyrir frábærlega málefnalegar rökræður en þú Tryggvi Þór hefðir að ósekju mátt svara ýmsu af því sem ég sagði.
tryggvi þór // 21.5 2009 kl. 20:45
Stefán. Ég nenni ekki að fara að rökræða efnahagslegan ójöfnuð. Hann fylgir hagsveiflunni og eiginlega ekkert mikið meira um það að segja. Stundum er ójöfnuður mikill (þegar fjármagnseigendur fá mikið fyrir sinn snúð) og stundum minni (þegar arðsemi er lítil). Stjórnvöld geta ekki haft nema tímabundin áhrif á tekjuskiptinguna. Kreppur munu alltaf riðla henni fyrr eða síðar (eins og nú er að gerast).
Það er merkilegt sem Solow benti á að hlutur fjármagns í landsframleiðslunni er um 1/3 (kallað ein af stílfærðu staðreyndunum fimm um hagvöxt) og það breytist lítið milli tímabila og landa. Tekjuskiptingin sveiflast hins vegar ótt og títt.
Ég legg ekki pólitíska dóm á hagskipulag. Vel bara fyrir mig að fylgja því sem reynst hefur best. Eins og ég hef bent nokkrum sinnum á að þá er markaðsskipulagið minnst versta hagskipulagið fyrir þorra mann og því vel ég að verja það.
En segi þetta gott áður en við hefjum aðra útreikningsdeilu um hvot sósíalismi eða markaðir séu betra hagskipulag. Oscar Lange og austurríku hagfræðingarnir kláruðu þá umræðu á millistríðsárunum
.
Rómverji // 21.5 2009 kl. 21:01
Umræðan um hagskipulag/þjóðskipulag er ekki úti. Allt er á fleygiferð. Endalok sögunnar eru óskhyggja.
María Kristjánsdóttir // 21.5 2009 kl. 22:21
Mér finnst Tryggvi á hálum ís þegar hann talar um að markaðsskipulagið sé minnst versta hagskipulagið. Fyrir hvern? Okkur? Allt hrunið?Mér finnst vanta meira hugmyndaflug í umræðuna um hagfræði af hverju dettur fólki ekki eitthvað fleira og betra í hug?
Sigurður Antonsson // 21.5 2009 kl. 23:32
Bankahrunið er ein tegund af hömluleysi og einstefnu. Meðal annars blind trú á hagfræðikenningar sem ganga ekki upp. Bindiskylda hefði átt að vera hér 10 – 15%. Hún var 6 % á Spáni, en kom ekki í veg fyrir ofþenslu þótt hún drægi úr útlánum til innlendra. Margt fleira mátti gera hér til að minnka fjárfestingar og kaupgleði, en hagfræðin náði ekki lengra í Seðlabankanum.
Heimurinn er að sjálfsögðu miklu flóknari en svo að þúsund hagfræðingar ráði eða breyti miklu. Þeir eru ein ofmetnaðasta stétt landsins. Trúarritin með hagfræðiívafi koma aðallega frá Bretum og Bandaríkjamönnum. Viðurkenning Greenspan um að hann hafði ofmetið kenningar og dælt peningum inn á markaðinn með lágum vöxtum breyta engu. Bandaríkin velja þá þætti sem halda ofneysluvélinni gangandi, alveg eins og ofur kaupmangari sem ekki vill að neytendur hugsi.
Norðmenn komast ekki hjá því að hugsa um þjóðarskáld sitt í ár. Afglöp öldungsins og ferðalag hans til Þýskalands á stríðstímum eiga eftir að sitja í þeim og velta upp spurningum. Aftur og aftur rekumst við á öfl sem eru að koma í veg fyrir að við veltum upp spurningum. Hafi uppi efasemdir eða langi í bíó til að átta sig á t.d. stórskáldinu Hamsun. Hvenær skyldi ríkisháskólinn átta sig á þessu og færa aftur kvikmyndahúsið til eigenda sinna til að efla og sinna hlutverki háskólans. Þakka þér fyrir áhugaverða pistla.
Stefán Snævarr // 22.5 2009 kl. 08:34
Tryggvi Þór, eins og þú sérð gjörbreytti ég byrjun færslunnar, var hálfsyfjaður þegar ég las greinina þína og misskildi dæmin þín þrjú. En þú lætur enn hjá líða að svara staðhæfingunum um að hagvöxtur hafi verið minni í BNA á markaðsvæðingarskeiðinu mikla en á ríkisafskiptaskeiðinu, að kjör almennings hafi hreint ekki batnað á markaðsvæðingarskeiðinu, að engin kreppa hafi orðið á ríkisafskiptaskeiðinu, að það sé oðrið erfiðara að komast áfram í hinum enskumælandi markaðsvæddu samfélögum en í vestur-evrópsku velferðaríkjunum og Kanada.
Þú talar um hversu léleg lífskjör hafi verið á Íslandi á ríkisafskiptaárum. Þetta er ekki rétt, lífskjör hafa verið góð á Íslandi öll eftirstríðsárin, á sjöunda áratugnum er Ísland meðal þriggja ríkustua landa Evrópu, á áttunda áratugnum er bílaeign og símaeign sú næst mesta í heimi (ég styðst við tölur úr bók Guðmundar Magnússonar Nýja Ísland). Á verðbólguárunum var hagkerfið að miklu leyti undir jörðinni, í orði dróst Ísland aftur úr nágrannaþjóðunum hvað þjóðarframleiðslu varðar en tölur um neyslu sína annað. Sem sagt lífskjör voru talsvert mjög góð á ríkisafskiptaskeiðinu þótt grundvöllurinn hafi sjálfssagt verið veikur(rányrkja á fisk etc), tekjur á unna klukkustund litlar etc.) En ekki var grundvöllurinn öfliugri á markaðsvæðingarskeiði útrásinnar, hreint svindl og lántökur sem gerði að verkum að þjóðarframleiðslan virtist meiri en hún var. Statis-tík er skrítin skepna.
Hvað Solow varðar á hann engan einkarétt á sannleikanum. Hvað tekjuskipitngu varðar þá telja bæði Anhtony Giddens og Paul Krugman að þau geti haft talsverð áhrif á tekjuskipitngu og leggja fram alls konar töluleg sönnunargögn, en stati-tík er eins og við vitum viðsjárvert kvikindi
Eins og fram hefur komið í pistlum mínum þá hef ég enga trú á sósíalisma en það er fleira milli himins og jarðar en hagspeki frjálshyggju dreymir um, margar gerðir markaðskerfa, sumar með sósíalískum þáttum án þess að það virðist skaða þau mjög. Hvorki eitt né neitt er klárað í fræðimennsku hvorki markaðssósíalsmi né annað. Eðlisfræðikenningin um að ljósið væri öreindakyns var talin afsönnuð en kom aftur með látum. Hugmyndin um markaðssósíalisma er til nú í nýjum búningi hjá fræðimanni sem heitir John Roemer. Kannski þar sem komið hið nýja kerfi sem María virðist þrá.
Ég notaði orðið „gervivísindi“ á ummælasíðu þinni Tryggvi Þór, eiginlega vil ég forðast það orð því það tengist um of vísindaheimspeki manna á borð við Karl Popper sem ég er í ýmsu óssammála. Vildi kannski heldur segja að hagfræðin virðist vera vísindi á villigötum, ekki síst vegna eðlisfræðiöfundar (physics envy) margra hagfræðinga. Eiginlega vil ég helst ekki nota orðið vísindi heldur. Vel má vera að djúp sé staðfest milli þess sem við köllum mannvísindi og náttúrvísind að þau séu ekki sambærileg og annað því ekkert verra en hitt. Vandinn komi upp þegar einhver vísindagrein í þessum flokkum fer að stæla vísindi hins flokksins.
Ég útiloka samt ekki hið gagnstæða að mannvísindi séu vanþroska vísindi, for-vísindim hallast þó að fyrri kenningunni.
Annars bendi ég lysthafendum á grein mína „Vísindi sem amaba“ í bók minni Ástarspekt.
Rómverji rétt að allt sé á fleygiferð og sögunni hreint ekki lokið. Sigurður þakka góða ádrepu.
María Kristjánsdóttir // 22.5 2009 kl. 09:46
Þetta er ekki spurning um að þrá Stefán, þetta snýst um raunsæi. Nema að það sé svo að stærsta hvöt mannsins sé að kaupa og selja og að ungabarninu detti það fyrst í hug þegar það kemst til vitundar: hvernig það komist í viðskipti.
Íslenskir hagfræðingar hafa ekkert hugmyndaflug,ég stend við það.
Stefán Snævarr // 22.5 2009 kl. 10:56
Sammála þér um að íslenskir hagfræðingar séu upp til hópa hugmydaflugslausir, ótrúleg dýrkun á markaðnum hjá flestum, ekki síst þeim í Samfó. Þó þora Gunnar Tómasson og Lilja Móses að fara eigin leiðir, Gunnar er rótfrumlegur.
Gaman að fá ummæli frá sósialista eins og þér, mun blogga um sósíalisma innan tíðar. En seint verðum við sammála um raunsæi.
Kristján Torfi // 22.5 2009 kl. 12:21
Þótt hagfræðingar dýrki markaðinn þá starfa þeir ekki á markaði þar sem fólk þarf að gjalda fyrir mistök sín og vitleysur. Það má segja ýmislegt um háskólasamfélagið en ekki er það dýnamískt markaðsumhverfi.
Varðandi vísindin og hagfræðina þá eru bækur Philip Mirowski grundvallarlesning. Mæli með More Heat than Light og Machine Dreams. Hann er svolítið tormeltur og róttækur (það er pómó strengur í honum) en hann er alvöru hagfræðingur og sagfræðingur sem nýtur fullrar viðurkenningar í bransanum (honum bregður fyrir heimildarmynd Adam Curtis „The Trap“, sjá google videos).
Þá vil ég minna á greinaröð sem Hayek skrifaði á fimmta áratuginum þar sem hann gagnrýnir scientism í hagfræði: „Slavish imitation of the method and langauge of science.“
Vandamálið við hagfræði er ekki að þau eru gervivísindi heldur trúin á að fræðunum megi beita til þess að spá og stjórna. Venjulega kemur mér ekkert við hvað vísindamenn eru að bauka í sínum hornum, en þegar hagfræðingar eru annars vegar þá liggur framtíð mín og fjölskyldu minnar undir.
Fleiri fræðigreinar eru þessu marki brenndar til dæmis er nágranni Seðlabankans HAFRÓ undir sömu sökina sett. Þar rétt eins og í SÍ er veruleikinn teygður og beygður til þess að fella hann að líkönum stofnunarinnar (grófasta dæmið er náttúrulegi dánarstuðullinn). Eru þetta vísindi? Ég veit ekki lengur hvað orðið vísindi merkir í dag, en af því þú nefnir prófanleika og möguleika á afsönnun þá virðist engu máli skipta hversu oft þessar stofnanir hafa rangt fyrir sér. Áfram starfa þær á sömu forsendunum í nafni vísindanna.
Varðandi hugmyndasnauða hagfræðinga þá spáði Schumpeter því að fyrir rest myndi nýsköpun og lýðræðið lúta í lægra haldi fyrir kreddum hagfræðinnar. Er sá tími kominn?
María Kristjánsdóttir // 22.5 2009 kl. 19:24
Ekki ég mér nú, Stefán út í umræður við heimspeking um raunsæi! En ég hef nú lesið lengi bæði greinar og blogg eftir þig og oft verið sammála þér. Svo kannski þú sért bara sósíalisti inn við beinið!
María Kristjánsdóttir // 22.5 2009 kl. 19:25
vantar eitt hætti sem annað orð í blogginu. Svo ætlaði ég reyndar að þakka Kristjáni Torfa fyrir ábendingarnar.
Stefán Snævarr // 22.5 2009 kl. 22:37
Ég er, María, aðallega efahyggjumaður um stjórnmál en sum part miðjumoðari.
Rita ummæli