Andstreymis

Margir lesenda kannast við Niall Ferguson, skoska sagnfræðinginn og stjörnu-menntamanninn. Hann er einn þessara öfundsverðu manna sem fengið hefur allt í vöggugjöf, skarpa hugsun, ritfærni, persónutöfra og úlitsfegurð (afsakið  meðan ég grenja ögn af öfund!). Ég las lungann úr bók eftir hann um fyrri heimsstyrjöld, læsileg og ögrandi. Þar andæfir hann því að menn séu hræddir í stríði, flestir botnfíla mannvíg! Það er gaman að stúta fólki, eða hvað?

 Einnig hef ég lesið eftir hann  forvitnilega grein um hnattvæðingu sem skrifuð var hennar mektardögum. Hann líkir ástandinu við árin rétt fyrir fyrra stríð, heimurinn hafði aldrei verið jafn hnattvæddur, friðsamt var víða og menn almennt bjartsýnir en hryðjaverkamenn af húsi stjórnleysingja gerðu þeim lífið leitt.

Undanfarið hef ég fylgst með sjónvarpsþáttaröð hans um The Ascent of Money og voru fyrstu tveir þættirnir prýðilegir. En harðna tók heldur á dalnum í þeim þriðja þar sem Ferguson kom úr pólitískum felum, sýndi sitt rétta frjálshyggjuandlit.

Hann byrjaði þáttinn reyndar vel, segir skemmtilegar sögur um upphaf tryggingarfyrirtækja. Svo benti hann á vandkvæði þess að tryggja sig gegn áföllum, eftir Katrínufellibylinn gerðu vátryggingarfélög allt sem þau gátu til að komast hjá þvi að borga og tókst með lögfræðinga-klækjum. Svo vék sögunni til landkskjálftanna miklu í Tókío upp úr 1920. Þar gátu tryggingarfélögin ekki borgað vegna þess að þau voru sjálf fórnarlömb skjálftans.

Nefna má að Paul Krugman segir það einn helsta gallann við einkareknar heilbrigðistryggingar að fyrirtækin geri allt sem þau geti til að forðast að borga fyrir læknaþjónustu.

Víkum aftur að skoska fræðimanninum og Japan. Hann segir að lausn Japana hafi verið ríkistryggingar, velferðarkerfi. Ferguson staðhæfði mér til undrunar að Japan hefði verið fyrsta velferðaríkið, ég hélt að Þýskaland ætti þann heiður skilið. Ég hef altaf haldið að stórfyrirtækin japönsku sæju um að veita starsfólki öryggi, ekki ríkið. Þar til nýlega voru menn ekki reknir þótt enga vinnu væri að fá, þáðu einhver lágmarkslaun hjá þessum fyrirtækjum. Mig minnir að ég hafi heyrt að það væru litlar eða engar atvinnuleysistryggingar í Japan.

Ekki mylur ríkið heldur undir barnafólk, lítið er um opinber dagheimili o.s.frv. Fyrir vikið eru mæður heima með börnin, þ.e. ef fólk á annað borð leggur á sig að eignast börn. Japönum fækkar vegna skorts á velferðarþjónustu við börn, sama er upp á teningnum á Ítalíu og Spáni. Þessar þjóðir eru að deyja út, m.a. vegna skorts á ríkisafskptum!

Nefna má að Milton Friedman, sem Ferguson hefur mikla helgi á, hélt þvi fram á dögum japanska efnahagsundursins að það væri frjálsum markaði að þakka. Japanir væru ekki að burðast með velferðarkerfi, enda hirti ríkið ekki nema 15% þjóðartekna, miklu lægra hlutfall en á Vesturlöndum. En Ferguson segir fullum fetum að stöðnun Japans sé velferðaríkinu að kenna.

Ekki geta báðir þessi fræðimenn  haft á réttu að standa. Lítill vafi er á að Friedman blekkti sjálfan sig og aðra hvað varðaði meintan frjálsan markað í Japan. Ekki vegna þess að velferðin gíndi yfir öllu þar eystra heldur vegna þess að japönsk stórfyrirtæki lifðu í nánu samlífi við ríkið og hvert annað. Í reynd var lítil samkeppni milli þeirra og ríkið sá um að skipuleggja fyrir þau.

Sá grunur læðist að manna að hér sá ferðinni þessi venjulega kommúnistakennda frjálshyggju-óskhyggja hjá báðum. Friedman vissi að japanski efnahagurinn óx með miklum hraða, þá gaf hann sér að markaðurinn þar austur frá hlyti að vera ógnarfrjáls. Ferguson vissi að japanski efnahagslífið hafði staðnað, þá gaf hann sér að það væri ríkinu að kenna.

Ekki eitt orð um hvers vegna erkivelferðaríki Norðurlanda blómstra, ekki eitt orð um  bágt efnahagsgengi  Nýsjálendinga eftir að þeir afnumu velferðarkerfið. Ferguson setti upp augnblöðkur sem hann hefur örugglega fengið fyrir lítið hjá sínum  ofstækisfullu vinum í Mont Pelerin hópnum. Hannes H.G. er í hópnum og hefur örugglega gefið Ferguson spari-augnblöðkusettið sitt.

En Nialls saga verður fyrst lygasaga þegar Ferguson tekur að ræða um Chile. Hann „upplýsir“ saklausa áhorfendur um að Salvador Allende hafi ætlað að koma á kommúnisma. Staðhæfingin er ekki rökstudd en Fegruson passar sig á að nefna að Allende hafi  verið vopnaður vélbyssu sem komminn  Castro gaf honum (undirskilið: Sá sem þiggur byssu af komma er sjálfur kommi). Byssuna bar forsetinn daginn sem frjálshyggju-herinn góði tók völdin. Þingið hafi sko hvatt herinn til að fremja valdarán (undirskilið: það var eiginlega lýðræðislegt). Ekki eitt orð um að flokkasamsteypa Allendes jók fylgi sitt frá 36% í 44% í þingkosningunum vorið 1973.  Telja margir að herforingjarnir hafi ákveðið að taka völdin vegna þessarar fylgisaukningar, þeir voru farnir að óttast að Allende yrði endurkosinn.

Hið rétta í málinu er að Allende var vinstrikrati, því miður altof trúaður á ríkisþáttöku í efnahagslífinu og helst til vinveittur kommúnistum. Ferguson talar um bágt ástand efnahagslífsins á dögum Allendes en „gleymir“ að það var ekki bara honum að kenna heldur líka niðurrifsstarfsemi atvinnurekenda og CIA (sendiherra BNA í Chile viðurkenndi í bók sem hann skrifaði að CIA hafi tekið þátt í þessu niðurrifi).

Íslenskir blaðalesendur ættu að vera vanir halelúja um efnahagsstefnu Pinochets, t.d. skrifaði „jafnaðarmaðurinn“ Þorvaldur Gylfason mikla lofgerðarullu um þessa stefnu í Fréttablaðið fyrir fáeinum árum. Fegruson vegsamar náttúrulega ósköpin, ekki síst aðför Pinochets og Jose Pinera, Friedmanshagfræðings, að velferðarkerfinu. Ferguson leyfir Pinera að láta í ljós sitt skína, ekkert viðtal við þá sem gagnrýna stefnu hans. Svona vinna áróðursmenn, ekki fræðimenn.

Það fylgir sögunni að ég las eitt sinn grein eftir Pínuherra (Pinera), einkavin pyntingameistarans Pinochets. Vinurinn vegsamaði þar efnahagsstefnu sína í Chile en án nokkurra raka, hagfræðisnillingurinn notaði ekki einu sinni statistík til að styðja mál sitt. Var sú tík kannski ögn óþægileg fyrir hann? Naomi Klein hæðist að honum í Shock Doctrine, segir hann „trúboðslegastan“ (most evangelic) af ráðherrum Pinochets.

Ferguson heldur því fram að mikill hagvöxtur hafi verið  á Pinochetárunum en norski hagfræðiprófessorinn Kalle Moene segir að sá hagvöxtur hafi ekki verið nema skitin 2% á ári. Ferguson „gleymir“ líka að geta þess að árið 1982, eftir sjö ára skipulega frjálshyggjutilraun, hrundi efnahagurinn Chileski, hagkerfið dróst saman um 13.7% og fimmti hver maður varð atvinnulaus (menn geta litið í bækur eins og Not so free to chose eftir Elton Rayack og Globalization and its discontents eftir Joseph Stiglitz þessu til staðfestingar, auk Shock Doctrine). Stiglitz segir að þá hafi Pinochet aukið ríkisþátttöku í efnahagslífinu mikið  og losað sig við Friedmanskreddurnar. Afleiðingin hafi verið  að efnahagurinn hafi eflst til muna, síðustu sjö valdaár hans hafi verið tími hins eiginlega efnahagsundurs í Chile, en það var tími blandaðs hagkerfis!

Til að bæta gráu ofan á svart talar Feruson eins og peningamagnskenning Friedmans sé flott og hlutlæg vísindakenning, krotar líkingu hennar á tölfu því til staðfestingar (undirskilið: Kenningin er jafn pottþétt og eðlisfræði, tjáð í stærðfræðiformúlum eins og hennar kenningar). Ekki eitt orð um að fræðimenn á borð við Paul Krugman og Elton Rayack segja að kenningin hafi reynst afar illa sem leiðarhnoða fyrir  praktíska pólitík.

Svo endar þátturinn á lofsöng um vogunarsjóði og það þótt hann sé gerður eftir hrunið. Ferguson tekur viðtal við vogunarsjóðshetjuna Ken Griffin, en ekki við neinn af gagnrýnendum slíkra sjóða.

Ferguson má eiga að hann segir réttilega að hvorki einkatryggingar né velferðarkerfi séu pottþétt en gengur altof langt í að gagnrýna hið síðarnefnda.

Enginn veit hver eða hverjir  (hverjar) sömdu Njáls sögu, ekki er heldur vitað hvort hún hafi verið kostuð af auðugum höfðingjum. Kostaði einhver auðherra Nialls (lyga)sögu?

Á dögunum sóttu þeir Michael Hardt og Antonio Negri Ísland heim og héldu þar fyrirlestur. Ég var löglega afsakaður, bý út í löndum.

En hverjir skyldu nú þessir herramenn vera? Í sem stystu máli má segja að þeir eru hluti af e.k. kommúnískri nýbylgju og má flokka þá með mönnum á borð við Slavoj Zizek. Áhrifavaldarnir eru franskir, ekki síst Gils Delluhaus (Gilles Deleuze). Enda eru þessir herramenn býsna franskir í ritstíl, ég hef reynt að lesa hina frægu bók Hardt og Negris Empire, en gafst upp. Kannski er ég of heimskur eða óþolinmóður til að skilja þá en kannski skrifa þeir óljóst af því þeir hugsa óljóst.

Alla vega held ég að íslenskir vinstrimenntamenn hefðu gott af að hlusta á skoðanasystkin  sem skrifa með ögn alþýðlegri, jafnvel analýtískari hætti. Hart er í heimi ef Hardt og kó einoka alla vinstriumræðu.

 Ekki væri nein goðgá að bjóða mönnum eins og Michael Sandel og Michael Walzer til Íslands en þeir hafa gagnrýnt frjálshyggju og frjálslyndisstefnu af nokkurri hind. Þeir eru fulltrúar svonefndrar samfélagsstefnu (communitarianism) sem leggur áherslu á samfélagið, ekki meintan einstakling.

Ekki yrði heldur héraðsbrestur þótt boðið yrði heim fulltrúum hins analýtíska marxisma, mönnum á borð við G.A. Cohen og Jón Rum (John Roemer). Slíkur marxismi reynir að efla marxismann rökum greiningarspeki (analytical philosophy). Það sést best í bók Cohens Karl Marx’s Theory of History. A Defence.  Þar „þýðir“ hann  sögukenningar Marx  á mál greiningarspekinnar og ver þær um leið. Mín vegna hefði mátt láta Marx hvíla í friði. Hvað sem því líður hefur Cohen  gagnrýnt réttlætiskenningar frjálshyggjumannsins Robert Nozicks með sannfærandi rökum.

Rumurinn hefur skrifað bók sem ber hið merka heiti Free to Lose, samanber bók þeirra Friedmanshjóna Free to Chose. Roemer beitir þar svonefndri leikjafræði (theory of games) til að sýna fram á að í kapítalismanum sé alþýða manna frjáls til að tapa. Á síðustu árum hefur Roemer reynt að renna stoðum undir nýja gerð markaðssósíalisma. Hann þorir að leggja fram tilögur um slíka skipan en Hardt og Negri fara í fótspor Marx og vilja ekki gera uppskriftir fyrir eldhús framtíðarinnar.

En ég skil alla vega uppskriftina hans Roemers. Hvort maturinn verði ætur skal ósagt látið, meira um kokkabækur Rumsins síðar.

Þau velskæddu stóðu keik á þilfari snekkjunnar. Dýrlegur fagnaður, frumleg og glæsileg skemmtiatriði, kampavínið flóði, eðalmatur. Svo lauk þessari veislu sem öðrum og þau velskæddu, velklæddu fóru niður í sína flennistóru, ríkmannlega búnu „káetu“. „Vá, bara teppi úr skíragulli! “ sagði sú velskædda uppnumin af hrifningu. „Hef séð það flottara“ tautaði sá velskæddi meðan hann burstaði í sér tennurnar. „Heyrðu annars elskan, ég á bara enga almennilega skó til að dansa í á ballinu í Pétursborg“ segir sá  velskæddi, sú velskædda  svarar “ætli þú hafir ekki ráð á einum pörum af handsaumuðum skóm til viðbótar“.  

En nú gerist það að Guðað er á káetugluggann. „Whose there?“ hrópar sá velskæddi ögn titrandi rómi, óttaðist að rússnesku vinirnir hefðu fundið upp einhverju leiðinlegu.  Sá eða það sem utan glugga var ansar þessu ekki en tekur að kveða óhugnanlega vísu enda var hér á ferðinni útburður nokkur sem hét Útrás. Útburðir eru svolítið fyrir „feelbad“  ljóð og er þessi engin undantekning eins og sjá má hér:

„Faðir minn í kví kví, kvíddu ekki því því ég skal gefa þér skuldavafning að dansa í, ég skal gefa þér fallinn víxil sem kúl og frumlegt bindi, ég skal gefa þér gjaldþrotaboð sem nýjan eyrnalokk“.

Þetta rappaði náttúrulega útburðurinn, þeir eru fyrir rappið þessir ungu útburðir.

„Kræst“ sagði sá velskæddi, „djísus“ sagði sú velskædda. „Þetta er örugglega eitthvað gimmikk sem gestgjafarnir hafa fundið uppá. Ágætt þannig séð en 50 cents rular!“ „Veistu, ég held þetta gæti verið útburður“ hrópaði sú velskædda í dauðans angist. „Hmm útburður“, tautaði sá velskæddi hugsi, „ætli ekki sé hægt að meika bigg monní með því fjárfesta í þeim. Outbird.group! Heyrðu annars útburður, viltu ekki tala svoldið við mig, ég býð þér góðan díl…“

En Útrás útburður forðaði sér skelkuð, vönust að hræða aðra. Hún blakaði í ofboði útfrymisvængjum (voru þeir ekki sponsaðir af VG?) og flaug heim til Íslands eins hratt og hún mögulega gat.

Köttur út í mýri setti upp á sig stýri, úti er ævintýri.

Eins og mönnum mun fullkunnugt var Bob Dylan ein helsta hetja sextíuogáttakynslóðarinna, í dag  verður kappinn sextíuogátta ára gamall. Því er tilhlýðilegt að spyrja þeirrar spurningar hvort Dylan hafi verið sannur sextíuogátta maður. Svar mitt er „nei“ af tveimur samtengdum ástæðum.

Í fyrsta lagi söng Dylan varla  um pólitísk efni á síðari helming sjöunda tugarins, mótmælasöngvar hans frá því um 1962-3 voru for-68 söngvar, inntakið var ekki sérlega róttækt. En eins og gefið er í skyn með orðasambandinu „for-68 söngvar“ þá undirbjó Dylan jarðveginn fyrir 68-fólkið. Hann var eins konar Jóhannes skírari þeirra, sá sem gerði breiðan veg Drottins (hálfmislukkaður Drottinn það).

 Í sjálfsæfisögu sinni segir hann frá því hve þreyttur hann hafi verið á fólki sem stöðugt krafðist þess að hann veitti mótmælum gegn Víetnamstríðinu forystu. Það umkringdi heimili hans organdi slagorð. Í viðtali frá þessum tímum var hann spurður hvers vegna hann semdi ekki mótmælasöngva gegn stríðinu. Hann svaraði „ertu viss um að ég sé á móti því?“

Í öðru lagi hefur Dylan löngum verið mikill efahyggjumaður eins og fram kemur í ljóðabálki hans „Some other kinds of songs“ en þar segir hann „i know no answer an’ no truth“ og „there are no politics“. Efahyggjumaðurinn efar tilveru stjórnmála! Þessi efahyggja gegnsýrir líka það sem hann segir um pólitíska hugmyndafræði, t.d. þegar hann skrifar í  kvæðabálkinum „11 Outlined Epitaphs“ „There is no right wing or left wing..there is only upwing an’ downwing“.

En þótt Dylan sé efahyggjumaður um pólitíska hugmyndafræðikerfi þá er hann ekki efasemdarmaður um allt sem varðar stórnmál. Hann hefur oft tekið einarða afstöðu til einstakra mál,  reynir að vera „upwing“ með þeim hætti. Þetta kemur ekki síst fram í baráttusöngvum hans gegn kynþáttamisrétti og í vörn hans fyrir Ísrael í laginu „Neigborhood Bully“.

Mér er ekki launung í því að mér finnst efahyggja Dylans til fyrirmyndar, ekki síst vegna þess að hún er hvorki niðurrifshyggja né altæk efahyggja. Til dæmis efast hann ekki um nauðsyn þess að berjast gegn rasisma. Efahyggja hans beinist aðallega gegn formúluhyggju þeirra sem fylgja hátimbruðum hugmyndafræðikerfum.

Gefum afmælisbarninu síðasta orðið í þessari færslu „don’t follow leaders, watch parking meters“.

Ég var að enda við að lesa sjálfsævisögu Günthers Grass Að skræla lauk. Hann notar laukinn og þá athöfn að skræla lauk sem myndhverfingu fyrir líf sitt og virðist vísa til hinnar svonefndu laukkenningar um sjálfið. Samkvæmt henni hefur sjálfið engann kjarna fremur en laukurinn, ekkert gefið eðli. Einnig virðist mér sem hann líki því að skera lag eftir lag af lauk við það að rifja upp endurminningar. Og hann segir beinum orðum að menn gráti við laukskurð enda rifjar hann upp eitt og annað sem sársaukafullt má þykja.

Hann játar að hafa verið með í Waffen-SS sem unglingur en sú sveit var reyndar líkari venjulegum hersveitum en morðsveitir SS. En hann dylur ekki þá staðreynd að hann hafi hreint ekki séð í  gegnum nasistaáróðurinn. Þetta er sem sagt hans Skáldatími, hann játar eins og Laxness að hafa þjónað alræðisvaldi.

Sjálfsævisagan er frábærlega vel skrifuð og heldur lesanda föngnum, hvort sem höfundur segir frá svaðilförum sínum á stríðsárunum eða margháttuðu kvennafari sínu (bévað karlagrobb kannski, þeir kríta liðugt þessir andskotar!!). Líkingarnar hitta einatt í mark,  ekki síst lauklíkingin. Önnur líking er engu lakarai,  hann notar raf sem líkingu við minnið. Rafið er eins og gull á litinn en gætt þeirri náttúru að í því festast alls konar kvikindi og steingervast. Steingervingana má sjá í rafinu löngu eftir að dýrin drápust, eins er um minningarnar, ekki síst þær sem eru jafn ógeðslegar og skorkvikindi.

Rétt eins og Laxness hefur Grass mikla frásagnargáfu og sérstakt skopskyn. Rétt eins og Laxness skapar hann sitt eigið tungumál sem ég kalla „Grass-Deutsch“. Slík hafa áhrif Grass verið á þýskan hugsunarhátt að kalla má hið sjálfsgagnrýna Þýskaland nútímans „Grass-Deutschland“ , landinu  sem tók við af Gross-Deutschland, hinu sjálfumglaða Stórþýskalandi.´

Í dag eru Þjóðverjar orðnir einhver friðarsinnaðasta þjóð í heimi, Grass hefur átt mikinn þátt í því.

Tryggvi Þór Herbertsson skrifar mærðarvellu um markaðskerfið hér á eyjunni. Hann segir að miklar efnahagslegar framfarir hafi átt sér stað á síðustu sjötíu árum og virðist hann telja það markaðskerfinu að þakka. Svo biður hann markaðskerfinu vægðar og gagnrýnir þá sem telja kreppuna áfellsdóm yfir því. Hann segir þrjár sögur um kreppur fyrri tíma, þrátt fyrir þær gáfust menn góðu heilli ekki upp á kerfinu. Ég er út af fyrir sig ekki ósammála þessu, einhvers konar markaðskerfi er það illskásta sem við höfum.

En ýmsar  staðhæfingar Tryggva Þórs eru villandi, jafnvel rangar. Hvernig ætlar hann að skýra þá staðreynd að á þessu ári mun heimsframleiðslan dragast saman í fyrsta sinn síðan eftir stríð? Á ríkisafskiptaskeiðinu vonda 1945-1980 jókst þjóðarframleiðsla á Vesturlöndum á hverju ári.

 Tryggva Þór láist líka að nefna þá staðreynd að þjóðarframleiðslan í BNA og hugsanlega heimsins alls jókst meira á ári á ríkisafskiptaskeiðinu á fyrstu áratugunum eftir stríð en á markaðsvæðingaskeiðinu mikla 1980-2007. Í ofan á lag þénar meðalkaninn minna nú á unna klukkustund en fyrir þrjátíu árum þrátt fyrir um 3% hagvöxt á ári að meðaltali. Hinir ríku eru orðnir miklu ríkari, þeir fátæku jafnvel fátækari og millistéttin stendur í stað, verður að puða myrkranna á milli og taka stór lán til að geta aukið kaupgetu sína. Um þetta geta menn fræðst í bókum á borð við The Conscience of a Liberal eftir Paul Krugman og America: Who stole the Dream? eftir þá Steele og Bartlett. Auk þess er fjöldinn alllur af stuttum pistlum á Netinu þar sem þetta er staðhæft, t.d. í nýlegum pistli hagfræðingsins Robert Reich sem sat í stjórn Bill Clintons.

Ýmsar rannsóknir benda til þess að þessi þróun valdi því að erfiðara sé að komast áfram (“meika það“) vestanhafs en á ríkisþátttökuskeiðinu. Þess utan benda rannsóknirnar til þess að nú sé auðveldar komast áfram í hinum illu velferðarríkjum Vestur-Evrópu og Kanada en í hinum flottu frjálshyggjuríkjum BNA, Bretlandi og Nýja Sjálandi. Lysthafendur geta fundið sumar þessara rannsóknaskýrslna á Netinu, t.d. rannsóknarskýrslu Cawhills og Mortons Economic Mobility. Is the American Dream Alive and Well?, www.economicmobility.com Ég vitna í fleiri skýrslur í grein minni „Frjálshyggjan, sjöunda plága ísalands“ en hún birtist á dögunum í Skírni.

Séu niðurstöður rannsóknanna réttar þá hefur stéttskipting aukist í þessum löndum en það þýðir að aukið markaðsfrelsi grafið undan sjálfu sér, leitt til minnkandi frelsis meðalmannsins og þeirra fátæku, aukins valds hinna ríku. Simon Johnson fyrrum hagfræðingur AGS, segir í grein sinni „The Quite Coup“ í Atlantic Online  að aukið frelsi í fjármagnsgeiranum ameríska hafi gert ákveðna aðilja svo ofboðslega að þeir gátu notað auð sinn til að ná valdi yfir ameríska samfélaginu með hljóðlátum hætti. Þetta heitir á góðri íslensku „auðvald“, þannig var ástandið líka vestra á gylltu öldinni 1875-1910, þá keyptu auðmenn dómara og stjórnmálamenn. Skömmu síðar gerðist svipað í Svíþjóð og á íslandi á þessari öld.

Þetta gæti bent til þess að markaðsfrelsi væri álíka illframkvæmanlegt og  hið víðfeðma lýðræði sem kommúnista dreymdi um. Frjálshyggjumenn vilja sjálfssagt vel en miklar líkur eru á að tilraunir til að auka markaðsfrelsi leiði til auðhelsis, Kommarnir voru líka velmeinandi en tilraunirnar til að koma á víðfeðmu lýðræði endaði í alræði.

En ég er mjög efins um að samfélagið lúti lögmálum, kannski er hægt að framkvæma lýðræðislegan sósíalisma eða frjálst markaðskerfi undir einhverjum mér óþekktum kringumstæður. Viðurkennt skal þó að kenningar kommúnista er enn vitlausari en kenningar frjálshyggjumanna, það er þrátt  fyrir allt vit í sumu sem þeir síðarnefndu segja, fremur fátt vitlegt í boðskap kommúnista. Og þó, á síðustu áratugum hefur hlutur launa í þjóðartekjum Vesturlanda minnkað, það gæti hugsanleg staðfest forspá Marx. Einnig virðist hafa orðið samþjöppun auðmagns eins og Marx spáði. Microsoft hefur t.d. tryggt sér e.k. einokun, að því er virðist án atfylgis ríkisins. Noreena Hertz segir að af 100 stærstu efnahagseiningum heimsins séu 51 alþjóðafyrirtæki, þetta hefði glatt Marx gamla. En ekki eru allir sammála Hertz um þetta.

Víkjum aftur að efnahagsmálum. Nýja Sjáland framkvæmdi einhverja róttækustu frjálshyggjutilraun allra tíma, ráðamenn þar syðra hefðu einkavætt á sér löngutöng ef einhver hefði viljað kaupa. En eftirtekjan var harla rýr, engu meiri hagvöxtur en í velferðarríkjum Norð-Vestur-Evrópu, jafnvel minni. Alger einkavæðing allra þátta orkveitna var jafn misheppnuð og sú ameríska, samanber rafmagnsleysið mikla í New York og Kaliforníu eftir einkavæðingu. Miðborg Aucklands var rafmagnslaus að heita í fimm vikur og varð herinn að grípa inn. Reikningurinn náttúrulega sendur skattgreiðendum.

Þetta kann að staðfest þá tilgátu heimspekingsins John Gray um að tilraunir til að auka markaðsfrelsi til muna séu dæmdar til að misheppnast. Þær valdi  allra handa vandræðum sem ríkið þurfi á endanum að leysa og skattgreiðendur borga brúsann. Þess vegna hafi skattar aukist í tíð Thathcer, ríkið varð að borga fyrir mistök markaðarins. Gray teldi örugglega að núverandi ástand sannaði kenningar sínar, ríkið verður að borga fyrir afleiðingar frjálsari markaðshátta í fjármagnsviðskiptum.

Auðvitað er ekki sjálfgefið að frjálsari markaðshættir hafi orskað kreppuna, eitt sinn héldu læknar að streita yllir magasári því fylgni var milli streitu og tíðni magasára. En svo kom á daginn að baktería nokkur var sökudólgurinn. Samt held ég (þangað til annað sannara reynist) að frjálsari markaðshættir hafi átt mikla sök á kreppunni þótt heimskuleg ríkisafskipti hafi sjálfsagt gert illt verra.

Víkjum nú að því sem Tryggvi Þór segir um kenningar Schumpeters og Hayeks um kreppur. Þeir hafi sagt réttilega að ekki væri komist hjá sveiflum í efnahagslífinu. Einhvers staðar las ég að stabíl hagkerfi gætu staðnað, þau sveiflugjarnari geti verið meira skapandi.

Þetta eru athyglisverðar kennningar en einhvern finnst mér að Tryggvi dragi þessar kenningar fram í örvæntingu til að afsaka núverandi kreppu. Refurinn sagði „berin eru öruglega súr“ þegar hann gat ekki náð þeim, Tryggvi talar eins og súru berin hljóti að vera góð þar eð þau séu markaðskyns.

Hvað um það, kenningarnar verða hvorki betri né verri hverjar sem hvatir Tryggva kunni að vera. Tilgáta Schumpeters um nauðsyn kreppna er athyglisverð. Kreppur hreinsa hagkerfið, losa það við illa rekin fyrirtæki og vonda viðskiptahætti, opnar leið fyrir ný fyrirtæki, nýjan hugsunarhátt og nýja tækni. Þetta er liður í hinni margfrægu kenningu Schumpeters um skapandi eyðileggingu.

Ekki man ég hvort Schumpeter notar skógarelda sem viðlíkingu. Vistfræðingar segja að skógur sem sleppur við elda rotni smám saman og deyi á endanum. En skógur þar sem verða skógareldar við og við (þó ekki of oft) dafni því þegar gömlu trén falla og kulna opnast nýjum jurtum leið. Skógurinn endurnýjar sig stöðugt.

En ekki eru allir hrifnir af kennismíðum Schumpeters, norskur hagfræðingur líkir honum víst við töfralækni! Alla vega er mikill kostnaður af kreppum og niðursveiflum, kannski hefur aukin niðursveiflutíðni vestan hafs á síðustu þrjátíu árum valdið því að meðalhagvöxturinn hefur verið minni en á ríkisafskiptaskeiðinu þegar efnahagur Vesturlanda var mjög stöðugur. Best er að hafa vaðið fyrir neðan sig og reyna að dreifa sveiflunum og draga úr þeim þótt engin ástæða sé til að trúa á sveifluvana hagkerfi. Steindautt hagkerfi sveiflast ekki!

Alla vega hefur John Gray lög að mæla er hann segir að tómt mál sé að tala um markaðskerfið með stórum staf, til eru alls konar markaðskerfi misvel aðlöguð aðstæðum eins og frjálshyggjuritið The Economist er komið góða leið með að viðurkenna. Í Kína er blanda áætlunarbúskapar og markaðskerfis, samt (eða þess vegna) eykst hagvöxturinn kínverski nú um 6-7% á meðan hrikalegur samdráttur á sér stað í frjálshyggjuparadísinni írsku. Írland var árið 2007 sagt þriðja markaðsfrjálsasta land heimsins af einhverju frjálshyggjurannsóknarbattarí.

Aftur á móti stendur hið illa sósíalíska Frakkland sig glettilega vel í kreppunni eins og Economist játaði nýskeð (ég mun leiðrétta misskiling Gísla Marteins á grein tímaritsins innan tíðar). Nú kann að vera stund hins franska kerfis hvað sem verða muni á morgun. 

Að svo miklu leyti sem frjótt er að alhæfa um efnahagsmál þá er blandað markaðskerfi „the only game in town“, ekki hið „frjálsa“ markaðskerfi Tryggva Þórs sem er aðallega til í draumaheimi hagfræðinga. Málið er ekki hvort blanda eigi hagkerfið heldur hvernig. „Blandaðu meira“ sungu menn í eina tíð, ég vil syngja „blandaðu betur“. Efni og aðstæður ráða því hvort rétt sé að auka markaðs-“frelsis“ eða auka ríkisþáttöku, fyrir þvi eru engar formúlur, ekki einu sinn formúlur þeirra Keynes og Krugmans.

„Öllu er afmörkuð stund“ segir hinn vísi Salómon í helgri bók. Það fer vel á því að ljúka þessum pistli með guðsorði því hann er skrifaður á Drottins degi.

Á íslandi er sem kunnugt er mest af öllu miðað við fólksfjölda. Alla vega þori ég að veðja að hvergi á byggðu bóli séu fleiri viðskipta- og hagfræðingar en á Fróni. Ég held að ástæðurnar fyrir þessu séu hinar endalausu upp- og niðursveiflur í efnahagslífinu. Þegar vel árar snarfjölgar viðskiptafræðingum því allir vilja „meika bigg monní“ í góðærinu. En í hallærum fjölgar hagfræðingunum því allir vilja finna skýringar á niðursveiflunni.

Glæsilegur sigur Norðmanna í söngvakeppninni enda mátti heyra fagnaðarlæti drukkinna ungmenna hér um miðnæturbil. Ekki sakaði að Alexander þessi Rybak er býsna dúllulegur, hefur líklega heillað jafnt ungpíur, ömmur sem homma en hinir síðastnefndu eru margir hverjir áhugamenn um þessa keppni.

Norska þulan sagði um Jóhönnu Guðrúnu að hún væri eðlilega falleg, ólíkt mörgum af þessum máluðu, andlitslyftu austur-evrópsku sili-konum. Og það er mergurinn málsins, bæði íslensku og norsku þátttakendurnir virkuðu eðlilegir, Evrópubúar eru greinilega orðnir hundleiðir á hinum yfirdrifnu eftir-sovésku sjóum. Úkraínu-sjóið var eins og skopstæling á ósköpunum, ég veit ekki hvort var hallærislegra silikonan sem skók sig eða gæjarnir í rómversku herklæðunum.

Það fylgir sögunni að úkraíska sili-söngkonan mun hafa orðið að veðsetja húsið sitt til að standa straum af kostnaðnum við sjóið. Líklega hefur hún líka orðið að veðsetja mestan part af fataleppum sínum, konan var ekki beinlínis dúðuð.

Hið látlausa við íslenska framlagið kann að vita á gott, að landinn sé orðinn leiður á skrumi og glingri útrásartímans. Annars er gott til þess að vita að sumt breytist ekki, Grikkir og Kýrpurbúar gefa hver öðrum enn „douze points“, fastir liðir eins og venjulega.

Þann dag sem þeir breyta út af þessari venju mun ég hætta að fylgjast með söngvakeppninni.

Þegar faðir minn kom til Oslóar í fyrsta sinn nokkru eftir heimsstyrjöldina varð honum gengið inn í fornbókaverslun. Þar spurði hann afgreiðslumanninn hvort hann ætti ekki bækur eftir nóbelsskáldið Knut Hamsun.  Föður mínum til mikillar undrunar hvítnaði maðurinn og blánaði rétt eins og pabbi hefði hótað honum lífláti. Afgreiðslumaðurinn sussar nú á hann, læsir búðinni og hvíslar að pabba að fylgja sér í bakherbergi. Þar dregur hann heildarverk Hamsuns fram og segir að bækurnar séu falar fyrir tíu krónur. Pabbi lét ekki segja sér tvisvar að kaupa þær og fór heim hæstánægður með fallega innbundna heildarútgáfu af Hamsun.

En hverju sættu viðbrögð afgreiðslumannsins? Þannig var mál með vexti að Hamsun hafði stutt þýska hernámið og verið í náðinni hjá Hitler, skrifaði um hann minningargrein sem er vægast sagt ógeðfelld aflestrar. Þetta kemur fram í myndinni um Hamsun sem sýnd var í Háskólabíói, áður en plebbasamsteypan tók það kvikmyndahús yfir eins og önnur og úthýsti öllum öðrum myndum en Hollywoodrusli. Ísland versnandi fer.

Hvað um það, á þessu ári eru hundrað og fimmtíu ár síðan Hamsun fæddist. Skáldsögur hans voru skynsamari en hann sjálfur, hið sama gildir um Laxness. Sjálfstætt fólk er í reynd andkreddubók þótt höfundurinn hafi sjálfur trúað á allra handa pólitískar kreddur. Bókin er reyndar andsvar við Gróðri jarðar eftir Hamsun.  Aðalsöguhetja Hamsuns, Isak Sellanrå, byrjar með tvær hendur tómar og meikar það, verður gildur bóndi. Mórallinn er kannski sá að hinn dugmikli og kjarkaði geti yfirunnið allar hindranir. Nei, segir Laxness, fátæki bóndinn er dæmdur til að tapa.

Satt að segja finnst mér Gróður jarðar betri skáldsaga en Sjálfsstætt fólk. Sú síðarnefnda er ögn sködduð af tilgerð og þeim vissa kulda sem oft má finna í verkum Laxness. Skáldssaga Hamsuns er aftur á móti gallasnautt meistaraverk, kannski besta epíska skáldssaga fyrri aldar.

Sultur er allt öðruvísi bók, vissi maður ekki betur gæti maður haldið að hún hefði verið skrifuð af öðrum höfundi. Hún vísar fram til módernisma, meinhæðin saga um alfirrtan einstakling. Og snilldarverk.

Pan er svo allt önnur ella, óþarflega rómantísk fyrir minn smekk. En enginn getur kvartað yfir óþarfa rómantík í sögunum um Ágúst, safaríkum sögum um landshornaflakkara.

Af þessu má sjá að Hamsun var geysi fjölhæfur höfundur. Bestu skáldsögur hans eru ótvírætt meistaraverk.

Tannskemmdir munu vera tvöfalt algengari meðal íslenskra barna en barna annar staðar á Norðurlöndum. Með þessu hafa Íslendingar sett enn eitt imbametið en þeir tóku að setja slík met á árunum upp úr 1990. Meðal imbameta má nefna þá staðreynd að íslensk börn eru þau feitustu í Evrópu (er það raunhæfur samanburður? Væri ekki betra að bera þau saman við börn í hinum fimmtíu ríkjunum?)

Fyrir 1990 áttu Íslendingar Evrópulestrar-met, íslenskir skákmenn voru þeir sterkustu í heimi  miðað við fólksfjölda o.s.frv. En nú er meira ólæsi meðal unglinga hér en á öðrum Norðurlöndum, skákgetan engin orðin.

Skáldið Rúnar Hafdal Halldórsson lést með sviplegum hætti fyrir tæpum fjörutíu árum aðeins tvítugur að aldri. Svo orti hann:

„Brotin er mín harpa

og brostnir strengir þeir

sem að fyrrum fyllti

fósturlandsins þeyr“