Andstreymis

Jón Steinsson hagfræðingur skrifaði nýlega grein í Mogga sem ber heitið „Ráðleggingar til vinstristjórnar“. Svo hratt sé farið yfir sögu þá er ég sammála mörgu í greininni. En megingallinn er hin sígilda íslenska hagfræðinga-ofurtrú á markaðinn helga. Jón kennir sig við frjálslynda jafnaðarstefnu og vill að ný vinstristjórn stuðli að kjarajöfnun. En hvernig er hægt að samþýða slíka kjarajöfnun með þeirri stefnu að „leyfa hagkerfinu að vaxa og dafna af sjálfu sér“? Reynslan bendir ekki til þess að markaðs-“frelsi“ stuðli að kjarajöfnun, öðru nær. Á miklum markaðs-“frelsis“-skeiðum eins og því ameríska 1918-1933 og 1980-2008 dró mjög úr jöfnuði. Það sama gerðist á Íslandi, eins og hvert mannsbarn veit fór auðsöfnun þar aðallega fram í fjármálageiranum sem var að heita „frjáls“. Það var stjórn Davíðs Oddssonar sem stuðlaði að því „frelsi“ og því er sú staðhæfing Jóns að sú stjórn hafi ekki treyst hagkerfinu til að sjá um sig sjálft beinlínis röng. Það skýtur líka skökku við að Jón skuli annars vegar væna samstjórn Íhalds og Framsóknar um markaðsfjandskap og um leið skamma þá fyrir að skeyta engu um hringamyndun í athafnalífinu. En skeytingarleysi á þessu sviði er ekkert annað en skortur á ríkisafskiptum. Frammarar og Íhald hegðuðu sér sem sannir frjálshyggjumenn í þessu sem mörgu öðru. Svo má velta fyrir sér bestu leiðunum til að hindra einokun, sú skattaleið sem Jón mælir með er athyglisverð. En hann gefur sér að markaðurinn hafi einhvern töframátt til að fá hagkerfið til að „vaxa og dafna“ svo fremi hann sé „frjáls“. Hann á að vita að þær kenningar sem kveða á um að markaðurinn hafi slíkan töframátt eru vart prófanlegar. Þær byggja á því að markaðs-“frelsi“ sé hagkvæmast þegar til lengdar lætur en engin leið er að ákvarða hvenær hinum langa tíma lýkur. Hugtakið um hinn langa tíma er þokulkennt og öldungis ónothæft í alvöru vísindum. Að svo miklu leyti sem frjáls-markaður-skapar-ávallt-kjörstöðu-kenningin er prófanleg bendir margt til þess að hún sé röng. Alþjóðleg fjármagnsviðskipti voru að miklu leyti frjáls á síðustu 10-15 árum en drógu heimshagkerfið með sér í fallinu, hugsanlega vegna markaðsfrelsins.

„Ráðumk þér Loddfáfnir“ segir ljóðmælandinn í Hávamálum, sjálfur Óðinn viskuguðinn. Ekki keppi ég við Dörruð hvað visku varðar en leyfi mér samt að gefa Jóni Steinssyni ráð og ábendingar. Ég ráðlegg honum að finna sér mótteitur gegn trú á töframátt markaðarins, réttara sagt læra að skilja að markaðurinn býr bæði yfir hvítum og svörtum galdri. Ég mæli líka með því að hann og aðrir úr hægriarmi Samfylkingarinnar hætti að rugla saman frjálslyndri jafnaðarstefnu og frjálshyggju „light“. Leiðin kann að vera sú að lesa bók Anthony Giddens The Third Way. Þar sést klárlega að frjálslynd jafnaðarstefna er hvorki gamaldags forsjárhyggjukratismi né undanrennu-frjálshyggja að hætti Jóns Steinssonar.

The Economist lýgur aldrei, spyrjiði bara hina ábúðamiklu íslensku álitshafa sem vitna í það innfjálgir eins og trúboðar Biblíuna. Í byrjun janúar birti véfrétt þessi lista yfir bílaeign á þúsund íbúa í hinum ýmsu löndum jarðarinnar. Íslenskir Kanadýrkendur halda sjálfssagt að BNA hafi flesta bíla á þúsund íbúa en svo er ekki. Efst trónar Lúxemborg með 647 bíla á þúsundið þá Ísland með litlu færri bíla og Nýja Sjáland í þriðja sæti. Svo fylgja ýmis af stærri ríkjum ESB eins og Þýskaland og Ítalía, Bandaríkin eru ekki nema í sextánda sæti með skitnar 470 blikkbeljur á hverja þúsund íbúa. Athugið að flest þeirra fimmtán ríkja þar sem er meiri hlutfallsleg bílaeign en í BNA eru svaka vond velferðarríki, mörg hver í ESB, kommabandalaginu ljóta.

Það fylgir sögunni að á sjötta áratugnum komst ekkert land í hálfkvist við BNA hvað þjóðarframleiðslu á mann varðaði, hún var tvöfalt meiri þar vestra en í þeim ríkjum sem næst stóðu. Athugið að sum þessara ríkja voru lönd sem ekki fóru illa út úr stríðinu, græddu jafnvel á því,  t.d. Sviss, Svíþjóð og Kanada. Nú er svo komið að þau lönd sem næst standa BNA hvað framleiðslu á nef varðar hafa um 80% VFL á kjaft af því sem Bandaríkin framleiða og hafa því nálgast þau mjög. Mikilvægt er að hafa í huga að Bandaríkjamenn vinna mun meira en íbúar þessara landa, framleiðslan á unna klukkustund er hreint ekki meiri í BNA en í þessum ríkjum. Athugið að á velsældarskeiðinu mikla, sjötta áratugnum, ríkti tiltölulega mikil jöfnuður í Bandaríkjunum, verkalýðshreyfingin var máttug og ríkið þáttökusamt í efnahagslífinu. Samt eða þess vegna voru Bandaríkjamenn á þeim árum tvöfalt ríkari en nokkur önnur þjóð. Ekki hefur markaðsvæðingin mikla sem hófst þar vestra á dögum Reagans styrkt efnahagsstöðu þjóðarinnar miðað við aðrar þjóðir, öðru nær. En auðvitað má ekki gefa sér að markaðsvæðingin hafi orsakað þessa hlutfallslegu hnignun hinnar voldugu Ameríku. Fleira gæti komið til, Bandaríkjamenn hafa notað mun meira af þjóðarframleiðslu sinni til hermála en keppinautarnir. Hugsanlega kunna mikil hernaðarútgjöld að vera efnahagslífinu skaðvænleg. Svo má ekki gleyma því að statis-tík er viðsjárverð skepna, henni er ekki altaf treystandi. Þaðan af síður má gleyma þeirri staðreynd að ekkert varir að eilífu, það sem skýst upp fellur niður fyrr eða síðar.

Í þessu má pæla.

Um daginn sá ég þriðju myndina um Tortímandann, Terminator 3. The Rise of the Machines. Þar segir frá því þegar Netkerfið illa, Skynet, tekst næstum að leggja undir sig hnöttinn og útrýma mannkyninu. Ég fór að hugsa um nýlega ferð mína gegnum Keflavík. Þar sást ekki hræða á ferð, bara bílar sem óku með hraði um vegina og var ekki séð að menn sætu í þeim. Bærinn virtist mannlaus með öllu, bílarnir eins og vélmenni með hjól. Þannig hefði heimurinn orðið ef Skynet hefði sigrað. Er furða þótt ég saki Íslendinga um að hafa týnt sjálfum sér, mennsku sinni?

PS Keflavík er enn ljótari en Reykjavík og þá er mikið sagt.

Eftir kosningarnar 2007 skrifaði ég í yahoo-bloggið mitt sáluga að Sjálfsstæðisflokkurinn væri eins og kvennagullið sem gæti valið hvaða dömu hann svæfi hjá, t.d. Framsókn eða Samfó. „Allar vildu meyjarnar eiga hann“. Nú er Samfylkingin orðið beibið sem allir vilja „deita“, hún getur valið hvort hún fer á stefnumót með VG, ESB-flokkunum tveimur eða jafnvel Íhaldinu. Allir vildu gæjarnir deita hana. Einn þeirra, Framsókn sjálfur, gerði betur en búist var við, reyndar gleymdust Frammarar í umræðu um kosningarnar, þær snerust einvörðungu stóru flokkana þrjá. Líklega hefur eitthvað af D-listafylginu farið yfir á Framsóknarflokkinn. Búið er spá þeim flokki dauða frá því ég man eftir mér en hann er eins og kötturinn, lendir altaf á fótunum þegar hann fellur, hefur níu líf. Hvað um það, nú er lag fyrir Samfylkinguna en beibið verður að velja deitið að vel yfirlögðu ráði.

PS Meðan ég man þá eru hvorki meira né minna en þrír nýkjörnir þingmenn VG sem bera nafnið „Lilja“. „Allir vildu Lilju kveðið hafa“.

 Ég sit hérna í Lillehammer, les og hlusta á Albinoni en hugurinn leitar stöðugt heim og ég minnist þess að enn er tækifæri til að kjósa, tíu mínútur þar til kjörfundi lýkur. Áróðursmeistarar Íhaldsins reyna í örvæntingu að telja kjósendum hughvarf með allra handa hræðsluáróðri og aðvörunum. En ég segi eins og uppreisnarforinginn í söngleiknum um Vesalingana „damn their warnings, damn their lies, they will see the people rise!“ Við sjáum friðasama uppreisn fólksins.

Dagurinn í dag er dagur reiði, reiði í garð þeirra sem eyðilagt hafa íslenskt efnhagslífi og selt það í hendur stórkapítalistum. Nú geta kjósendur veitt þeim ærlega ráðningu.

Dagurinn í dag er dagur vonar. Vonar um að FLokkurinn missi loksins hreðjartök sín á íslensku samfélagi.

Fram, fram Samfylking, áfram Vinstri græn! Fram til sigurs yfir Íhaldinu og attaníossum þess!

Ekki hefur mikið verið rætt um tvær nýlegar rannsóknir á þróun tekjudreifingar hérlendis síðustu árin. Samkvæmt þeim hefur ójöfnuður aukist all verulega á þessum árum. Eina athugasemdin sem ég hef séð var frá mannvitsbrekku sem sagði að þetta væri í besta lagi því ójöfnuður ykist á velsældarskeiðum. Þetta er beinlínis ósatt, bandarískt efnahagslíf hefur aldrei verið blómlegra en á tímum hinnar miklu tekjujöfnunar á fyrstu áratugunum eftir stríð. Þessi tekjujöfnun hefur verið kölluð „hin mikla samþjöppun“ (“the great compression“) og geta menn fræðst um hana í bók Paul Krugmans The Conscience of a Liberal. Starfsbróðir hans Joseph Stiglitz andæfir kröftuglega þeirri staðhæfingu að jöfnuður skaði efnahagslífið, tiltölulega mikil jöfnuður er í Austur-Asíu enda stuðli ríkisstjórnir þar austur að því, án þess að hið blómlega efnahagslíf álfunnar bíði tjón af. En aðalvandinn sem mikill ójöfnuður skapar er sá að hinir ríku verða altof voldugir. Þetta ættu Íslendingar að þekkja manna best, auðmennirnir réðu hér lögum og lofum á útrásarskeiðinu, ójöfnuðurinn olli ófrelsi,  frelsi almennings skertist. Hið sama gerðist vestan hafs, hagfræðingurinn Simon Johnson segir í grein sinni „The Quiet Coup“ að hið stóraukna „frelsi“  í fjármálageiranum hafi gert suma svo ríka að þeir hafi öðlast mátt til að sitja yfir hlut manna, taka völdin. Sem sagt „frelsi“ fjármálageirans leiddi til auðhelsis jafnt á Íslandi sem í BNA. Þetta þýðir ekki að auka beri jöfnuð hvað sem það kostar, ofurjöfnuður getur skaðað efnahagslífið og jafnvel stuðlað að ofurvaldi ríkisins. Feta ber hinn gullna meðalveg í jafnaðarmálum sem öðrum.

Hvað sem því líður þá er aðeins leið fær vilji menn forðast ófrelsi auðsins. Sú leið liggur beint í kjörklefann, þar ber að kjósa rétt, kjósa gegn FLokki auðvaldsins.

Ég hef  áður borið Sjálfsstæðisflokkinn saman við gamla Íhaldsflokkinn kanadíska og er það sennilega móðgun við minningu hins síðarnefnda. Mér vitanlega var sá flokkur ekkert sérstaklega spilltur. Mun nærtækara er að bera Sjálfsstæðisflokkinn saman við Kristilega demokrataflokkinn ítalska enda margt líkt með Íslandi og Ítalíu. Sá flokkur var stærsti flokkur landsins um áratugaraðir, hafði einatt forystu í ríkisstjórnum og var gjörspilltur (kannast einhver við lýsinguna?). En upp úr 1990 fékk ítalskur almenningur nóg, eftir endalausar uppljóstranir um spillingu og djöfuldóm þar sem hinn hákristilegi flokkur kom mjög við sögu. Lauk þessu svo að flokkurinn lognaðist út af en á  rústum hans risu hægriflokkar engu betri, flokkar sem Silvio Berlusconi rak eins og sitt einkafyrirtæki. Mér er spurn, kann það sama að henda Sjálfsstæðisflokkinn?  Hann verði  lagður niður en  svo spretti upp nýr flokkur, engu skárri. Flokkur í boði kvótagreifanna?

Einhver tímann söng John Lennon um Írland „if you had the luck of the Irish, you’d be sorry and wish you were dead“. Nokkrum árum eftir að Lennon kyrjaði þennan brag tók ástandið mjög að skána í Erin en svo nefnist eyjan iðjagræna á gelísku. ESB dældi peningum inn í landið, ráðamenn þess efldu menntun mjög og gerðu allt til að laða erlent fjármagn til landsins og lífskjör bötnuðu mjög. Efnahagslífið var markaðsvætt, svo mjög að Heritage Foundation taldi það þriðja markaðsfrjálsasta land í heimi árið 2008. En hvað gerist? Efnahagurinn hrundi eins og spilaborg í kreppunni, fá lönd hafa farið eins illa út úr henni og hið markaðsfrjálsa Írland. Írska stjórnin telur að þjóðarframleiðslan muni minnka um tíu prósent á yfirstandandi ári. Paul Krugman segir að það versta sem gæti komið fyrir Bandaríkin væri að þau færu sömu leið og Írland. Hann telur meginástæðuna fyrir hruni Írlands vera þá  að Írar  hafi gert bankabransann alfrjálsan. Bankarnir hafi notað  frelsið til að fjármagna risastór íbúðalánablöðru sem svo sprakk með látum og írska hagkerfið um leið. Íbúðaeigendur sitji eftir með sárt ennið, skuldandi margir hverjir meir en sem nemur verðmæti íbúðanna. Írska ríkisstjórnin hafði gengið í ábyrgð fyrir bankana og veltir nú byrðinni yfir á skattgreiðendur, byrði sem nemur tvöfaldri þjóðarframleiðslu landsins. „Margt er líkt með skyldum“ segir máltækið, Írar eru efalaust skyldir Íslendingum. Kreppan leikur báðar þjóðir jafngrátt og með líkum hætti.

Hvað  þriðja markaðsfrjálsasta land í heimi varðar þýðir lítið fyrir frjálshyggjumenn að syngja sinn venjulega söng um að markaðurinn-hafi-eiginlega-ekki-verið-nógu-frjáls-og-því-fór-sem-fór. Alla vega hvílir sönnunarbyrðin á þeim. Þeir mættu íhuga þá staðreynd að hin vondu kratísku Norðurlönd fara mun skár út úr kreppunni en hið ofurmarkaðsvædda Írland. Þeir ættu líka að velta því fyrir sér hvers vegna heimshagkerfið dregst nú saman í fyrsta sinn á eftirstríðsárunum og það eftir  mestu markaðsvæðingu allra tíma. Auðvitað sannar þetta ekki að aukið markaðsfrelsi á heimsvísu hafi orsakað samdráttinn, vel má vera að óþekktur þáttur sé orsakavaldurinn. En freistandi er að trúa því að markaðsfrelsið sé sökudólgurinn, alla vega stóraukið markaðsfrelsi í fjármálageiranum. Ég kýs að trúa  því þar til annað sannara reynist. Í milltíðinni tek ég undir með Lennon „If you had the luck of the Irish then you’d wished were English instead“.

PS Að gefnu tilefni skal upplýst að þótt hið opinbera heiti Írlands á gelísku (réttar: írsku) sé Éire þá Erin vinsælt, ljóðrænt nafn á eyjunni.

Hannes hinn eini sanni hélt því fram sællra minninga að Sjálfstæðismenn græddu á daginn, grilluðu á kvöldin. Þeir hefðu neflilega lítinn áhuga á hugmyndafræði og „outsourcuðu“ því stefnumörkun til manna á borð við Davíð Oddsson. Hannes gerir ansi lítið úr flokkssystkinum sínum, talar eins og þau hugsjóna- og hugsanasnauð. En staðreyndin er sú að margir Sjálfsstæðismenn hafa brennandi áhuga á pólitískum hugmyndum og eru miklir hugsjónamenn. Vandinn er sá að þessir hugsjónamenn eru einatt grillufangarar, ofstækisfullir bókstafstrúarmenn eins og kommúnistar forðum. En  kommúnistar trúðu bókstaflega öllu sem Karl Marx og hans nótar sögðu, grillufangarar Sjálfsstæðisflokksins trúa öllu sem fræðimenn á borð við Milton Friedman og Björn Lomborg segja. Hannes sjálfur hefur haft forgang um að éta frasana upp úr þessum mönnum. Til dæmis hefur hann bergmálað staðhæfingu Lomborgs um að vistkerfi heimsins hefðu aldrei verið betur á sig komin en nú. Baugsvinurinn Illugi hefur tekið í sama streng. Hvað Friedman varðar þá hefur hann verið helsta skurðgoð FLokksins á síðustu árum, tillögur Viðskipta(ó)ráðs eru ekkert annað en bergmál frá bók Friedmanshjónanna Free to Choose, til dæmis tillagan um að skólakerfið yrði einkavætt með þeim hætti að tekið yrði upp ávísanakerfi. Ég hlustaði á fyrirlestur Friedmans á Hótel Sögu og var einkar sérkennileg stemning í salnum, minnti helst á stemningu í trúarsöfnuði eða kommúnistaklíku. FLokksmenn hlógu að lúðalegum bröndurum Friedmans í þessum við-erum-í-þessu-saman-og-vitum-betur-hyskið-stílnum sem ég þekkti svo vel frá kommafundum í eldgamla daga.

Áður fyrr á árunum bergmáluðu hugsjónamenn flokksins þá Karl Popper og Friedrich von Hayek en hljóðar er um þá nú en var. Á þeim árum hélt ég fyrirlestur um Popper þar sem ég leyfði mér að reifa staðalgagnrýni á vísindaheimspeki hans og taka undir margt, reyna að bæta við af veikum mætti. Viðstaddir FLokksmenn froðufelldu af vonsku og „svöruðu“ gagnrýninni með því að gefa Popper sjálfdæmi, „annar eins maður og Olivier Lodge er ekki að ljúga á prenti“.

Grillufangarar FLokksins grilla sjálfsagt á kvöldin, reyna að grilla þá sem leyfa sér að gagnrýna kenningarnar sem þeir dýrka og dá. En þeim verður ekki kápan úr því klæðinu.