Andstreymis

Gríski heimspekingurinn Platon sagði að góðmenni væru einföld og því leiðinleg, illmennin samsett og því skemmtileg. Þess vegna bæri að banna sjónleiki, á sviðinu væru fremur sýnd ill- en góðmenni og áhorfendur samsömuðu sig þeim fyrrnefndu, yrðu vont fólk fyrir vikið. Hið illa heillar, illu heilli. Alla vega má vera ljóst að  þeir sem telja hasamyndir og tölvuleiki hættulega ungviðinu eru sporgenglar spekingsins mikla.

Þrátt fyrir áratuga vist í Noregi nenni ég varla að fylgjast með pólitík hér, hún er svo „næs“ og því leiðinleg. Íslensk stjórnmál eru aftur á móti andstyggileg og því skemmtileg. En seint mun ég samsama mig leikendum í skopharmleik íslenskra stjórnmála.

Messías Oddsson messaði yfir lýðnum og líkti sér við Jesús. Frelsarinn hlýtur að vera stoltur yfir þeim samanburði. Grínlaust, oft ratast kjöftugum satt orð á munn. Ég er alveg sammála Davíð um að það sé undarlegur andskoti að aldrei var mótmælastaða fyrir utan höfuðstöðvar Baugs, hvað þá greni Björgólfsfeðga (Davíð nefnir þá náttúrulega ekki). Í gamla vísisblogginu mínu skoraði ég á menn að fara í mótmælagöngu sem hæfist við Landsbankann, gengið yrði svo að Baugshreiðrinu og þaðan til halla Bjargvarganna. Þessir menn og aðrir útrásarherrar veðsettu fjöregg þjóðarinnar, köstuðu svo á milli sín eins og skessurnar í þjóðsögunum. Það var enginn að biðja þá um að stunda fjárglæfrastarfsemi, það er ekkert náttúrulögmál að peningamenn hljóti að hegða sér með slíkum hætti. Ekki fóru norskir og þýskir auðjöfrar í svona útrásar-fimbulfamb. Nefna má að hagfræðingurinn John Kay segir í bók sinni The Truth about Markets að farsælustu fyrirtækin séu þau sem ekki séu ofurgráðug og fari gætilega í sakirnar. Hann vitnar í ýmsar rannsóknir máli sínu til stuðnings og gagnrýnir kenningu Miltons Friedmans um að ofurgræðgi sé fyrirtækjum til góðs þegar til lengdar lætur. Meðal siðaðra þjóða þykir ekki sjálfsagt að hagfræðingar gapi upp í Friedman.
Hvað um það, þeir sem veðsettu fjöreggið ættu með réttu lagi að borga veðið, því er sjálfsagt að frysta „eigur“ þeirra. En við þurfum ekki messandi náhirðstjóra.

Hannes Gissurarson mun hafa viðurkennt í viðtali við The New Yorker að hann sé ekki alsaklaus af hruninu mikla. En hann ku hafa bætt við að eiginlega væru vinstrimenn sekir því þeir hafi verið of slappir í gagnrýni sinni á frjálshyggju. „Ekki benda á mig, segir varðstjórinn…“ söng Bubbi forðum. Reyndar er þetta hárrétt hjá Hannesi, mið- og vinstrimenn hafa látið frjálshyggjumenn vaða yfir sig síðustu þrjátíu árin. Ég sagði í blaðagrein árið 1982 (!!!) að íslenskir vinstrimenn  þjáðust af andlegri uppdráttarsýki eins og sæist í því að þeir gætu ekki spornað við frjálshyggjunni. Ég hef margoft bent á að íslenskir vinstrimenn væru draumlyndir listunnendur sem nenntu ekki að kynna sér stjórnmálahagfræði og stjórnspeki. Þekkt íslensk vinstrikona sagði eitt sinn að hún hefði orðið sósíalisti við að lesa skáldssögur Halldórs Laxness. Það versta er að konan meinti þetta. Skoðanabróðir hennar, Hjalti Kristgeirsson, rökræddi einu sinni frjálshyggju í sjónvarpssal við Jónas Haralz, þáverandi bankastjóri. Gullmolar hrutu af munni Hjalta, hann talaði eins og innblásið skáld og vitnaði í ljóðspekinginn Ernst Bloch. Jónas talaði eins hann væri að þylja ársskýrslu bankans og vitnaði grimmt  í Friedman og félaga. Hann gerði lítið annað en að romsa upp úr  meira eða minna óprófanlega frjálshyggjufrösum en Hjalti hopaði stöðugt, hafði greinilega ekki kynnt sér málin enda láðist Friedman víst að setja mál sitt fram með skáldlegum hætti. Hjalti varð að gjalti, Jónas stóð með pálmann i höndum þótt rökfærsla hans hafi ekki verið ýkja merkileg.

Ekki má gleyma garminum honum Katli, Alþýðuflokksmanninum og arftökum hans í Samfó. Þeir skiptust/skiptast í tvennt, þá sem hafa asklok fyrir himinn og þá sem ætla sér að framkvæma frjálshyggjuna betur en Sjálfsstæðisflokkurinn. Þeir síðastnefndu hafa reyndar lika asklok fyrir himinn en það er (eða var) gullhúðað.

Hafa íslenskri vinstrimenn eitthvað lært? Mér sýnist ekki, í stað þess að gagnrýna frjálshyggjuna með skipulegum, fræðilegum rökum beita þeir enn listrænum brellibrögðum. Þeir standa fyrir kúlum upplestri úr verkum HHG þar sem molakenningin (the trickle dowm theory) er „gagnrýnd“ með því að brauðmolum er dreift um salinn. Hér er beitt listrænu bellibragði gjörningsins í stað þess að ræða hina eiturskörpu gagnrýni Joseph Stiglitz á þessa kenningu. Í bókum á borð við Globalization and its Discontents bendir hann á að kjör hinna lakar settu hafi hreint ekki batnað á markaðsvæðingarskeiðum þegar hinir ríku hafa rakað saman fé. Við höfum enga ástæðu til að trúa því að molar hljóti að falla af borði hinna ríku sé markaðurinn sæmilega frjáls, segir nóbelshagfræðingurinn.

En lengi má (vinstri)manninn reyna, kannski Stiglitz skrifi skáldssögu um málið og þá munu vinsriíslendingar loksins kynnast hugmyndum hans.

PS Ekki má skilja orð mín þannig að ég telji að úthýsa eigi tilfinningum og listum úr stjórnmálaumræðu. Þvert á móti, það er vit í tilfinningum og viska í listum. Fátt er ömurlegra en vélræn rökfærsla hægri-hagfræðinörda sem halda að leysa megi öll pólitísk vandamál með útreikiningum einum saman. En listir og tilfinningar geta orðið einhliða kostur í hugmyndafræðilegum pælingum, fræðilegar greiningar má ekki vanta. Bæði gjörninga og greiningar, takk!

Mig dreymdi einkennilegan draum í nótt. Mér þótti sem nú væri árið 2010 eða 2011 og Geir Haarde enn forsætisráðherra. Hann ákveður að færa landhelgina út í 250 mílur til að bjarga efnahagnum. Í ofan á lag stendur hann í illdeilum við Norðmenn vegna fiskveiðiréttinda og taldi drauma-ég að það væri til að leiða athygli manna frá bágri stöðu efnahagslífsins.

Ég hafi aldrei þótt berdreyminn en hver veit. Alla vega væri gaman ef draumspakir menn gætu hjálpað mér að ráða drauminn.

Fá viðskiptafræðinemar (hólm)steina í stað brauðs, einhliða frjálshyggjuáróður í stað þjálfunar í gagnrýnni hugsun? Getur verið að þeir Björgólfur Thór og Hannes Smárason hafi þegið slíkar trakteringar í viðskiptafræðnáminu vestanhafs og það sé ein af ástæðunum fyrir óförum þeirra? Kannski lærðu þeir að trúa á eina ákveðna formúlu um hvernig stunda skuli viðskipti í stað þess að beita brjóstviti og gagnrýnni hugsun, kannski varð það þeim að falli.

Er ástandið í hagfræðideildum miklu skárra? Naomi Klein segir í bók sinni The Shock Doctrine að í hagfræðideild Háskólans í Chicago sé ekki boðið upp á annan viðurgerning en frjálshyggjuhagfræði að hætti hússins, Chicagoskólans. Ekki sel ég þetta dýrara en ég keypti það en mér kæmi ekki á óvart þótt sannleikskjarni væri í fullyrðingu Kleins. Vilji menn skemmta sér á kostnað nóbelhagfræðings ættu þeir að lesa nóbelsræðu Chicago-skólamannsins George Stigler. Þar segir hann án nokkurra raka að ekkert sé að marka þá sem efist um að hagfræði sé réttnefnd vísindi (hafði hann kynnt sér þessa gagnrýni?). Alltént eru frjálshyggjumenn sjaldnast frjálslyndir í merkingunni „víðsýnir, umburðarlyndir, vilja láta þúsund (skoðana)blóm blómstra“. Nefna má að frjálshyggju-trúboðinn Ayn Rand skrifaði á dögum McCarthy-ofsóknanna grein  þar sem hún krafðist þess að kommúnistar yrðu reknir frá Hollywood. Greinin var skrifuð í kommúnískum (!!) og hólmsteinskum ofstækisstíl. Var það hvorki í fyrsta né síðasta skipti sem frjálshyggjumaður skrifar í þeim leiðindastíl.

Í fyrra stóð frjálshyggju-“rannsókna“-apparat nokkuð fyrir samkeppni um tillögur um hvernig hagfræðinámi í framhaldsskólum skuli hagað. Svona rétt til að stríða apparati þessu sendi ég tillögu, náttúrulega í anda fjölhyggju. Ég mælti með því að nemendum yrði kennt að ýmsar stefnur og straumar væru til í hagfræði og að margir hagfræðingar og heimspekingar efuðust um að hagfræði væri mikil vísindi. Reifa yrði einnig rök þeirra sem skjóta skildi fyrir hagfræðina. Þessi tillaga er í anda frjálslyndisstefnu, ekki frjálshyggju. Frjálslyndi gefur „lífsanda loft“, frjálshyggja kæfir hann eins og kommúnisminn forðum.

Góði náhirðirinn gætir   lambsins alsaklausa sem kallast Davíð. Hann ver það gegn norsku úlfunum og úlfynjunni Jóhönnu. Svo skæð er sú síðastnefnda að hún er líklega varúlfynja.

Menn segja að viðtengingarháttur sé að hverfa úr íslensku máli. Kannski er orsökin sú að „hýpótetísk“ hugsun sé á undanhaldi, ef til vill velta menn ekki lengur vöngum yfir málefnum heldur lifa í anda Nikeslagorðsins „just do it“. En mér er viðtengingarháttur kærari en framsöguháttur, sá fúli háttur staðhæfingarseminnar.

Maður sem kallar sig Brynjar skrifar stórgóða ádrepu á Betra Íslandi um viðskiptafræðikennslu við HÍ. Hann segir farir sínar ekki sléttar í viðskiptafræðinámi, þar hafi frjálshyggjukennisetningar verið kenndar sem heilagur sannleikur og það án nokkurs eiginlegs rökstuðnings. Chicagoskólinn ríki einn.

Svo virðist sem viðskiptafræðinemar fái ekki einu sinna að heyra um nóbelshagfræðinga á borð við Paul Krugman, Joseph Stiglitz og Amyarta Sen en þeir hafa allir gagnrýnt frjálshyggjuna af talsverðri hind. Sjálfur hef ég vitnað grimmt í þá í bloggum og greinum, t.d. í stuttum pistli um Stiglitz í Markaðnum og í ritdómi um eina af bókum Krugmans í Herðubreið. Krugman segir m.a. að peningamagnskenning Friedmans hafi ekki reynst vel en Friedman þessi var höfuðpaur Chicagoskólans.

Viðskiptafræðinemagreyjunum er sennilega heldur ekki sagt að margir hagfræðingar og heimspekingar telja fræðilegan grundvöll hagfræðinnar mjög veikan. Til dæmis segir þýski heimspekingurinn og hagfræðingurinn Hans Albert að hagfræðikenningar séu vart prófanlegar og hagfræðingar trúi einatt á sértæk líkön sem hafi lítið eða ekkert jarðsamband. Breski hagfræðingurinn Marc Blaug segir að ofurstærðfræðivæðing hafi stórskaddað hagfræði og gert hana að veruleikafirrtum leik með stærðfræðilíkön (greinar hans má finna á Netinu). Og heimspekingurinn John Dupre segir að kenningar Friedmans hafi lítið forspárgildi og svífi meira eða minna í lausu lofti (grein Dupres, „Could there be a science of economics?“ er að finna á netinu):

Brynjar segir að viðskiptafræðingar séu fjölmennasta stétt háskólamenntaðs fólks á Íslandi (ó vei!). Er furða þótt 51. ríkið sé eina landið í veröldinni að hinum fimmtíu ríkjunum meðtöldum þar sem frjálshyggja er ríkjandi hugmyndafræði? Ein af afleiðingum útrásarinnar var að fjöldi hæfileikafólks fór að læra þessi gervifræði sem kennd eru við viðskipti. Fólk sem hefði getað lært eitthvað nytsamlegt, t.d. verkfræði eða fiskifræði. Er furða þótt landið sé á hausnum?

PS Í bók minni Ástarspekt má finna grein sem heitir „Ætti hagfræði að vera til?“. Ég hegg í sama knérunn í greininni „Hagtextinn“ í tímaritinu „Hugur“.

Upp úr 1990 hófst geigvænleg ameríkanisering á Íslandi, á dögum hins sæla Davíðs varð Ísland 51. ríki Bandaríkjanna. Reyndar líkist „Ísland“ nútímans ekki svo mjög hinum bláu ríkjum BNA, þeim sem byggð eru skokkandi Demókrötum er fara í strætó í vinnuna. Ég kynntist því þegar ég var gistifræðimaður í Philadelphiu sem er í bláríkinu Pennsylvaníu. Í rauðríkjunum afturámóti búa akfeitir plebbar með upphleypta, föla húð og klepra í hárs stað, ætla mætti að íbúarnir væru af íslenskum ættum. Þeir fara ekki spönn frá rassi öðru vísi en bílandi, rétt eins og íbúar 51. ríkisins. Því er villandi að segja „Ísland“ „ameríkaníserað, það er rauðríkjavætt. Svei þeirri vondu væðingu!

Eftir fyrri heimsstyrjöldina hófust miklar nornaveiðar í Þýskalandi, Gyðingum og kommúnistum var alsaklausum kennt um ósigur landsins. Hinar sönnu nornir sluppu flestar hverjar.
Eftir bankahrunið mikla urðu nornaveiðar þjóðaríþrótt Íslendinga. Ólíklegasta fólk er borið þeim sökum að hafa átt óviðurkvæmileg samskipti við útrásarherrana.
Hinar sönnu nornir flugu á kústsköftum til Cayman-eyja, gulli hlaðnar. Og hlægja dátt.