Ég hef löngum verið andvíg veru Íslands í Nató en jafnframt haft mikinn sagnfræðilegan áhuga á veru okkar í því árásarbandalagi sem og mótmælunum 30. mars 1949 þar sem fjöldinn krafðist kosninga.
Snær Jóhannesson, afabróðir minn, skrifaði tvö bréf um málið annað til föður síns Jóhannesar Friðlaugssonar sem dagsett er 5. apríl 1949 og hitt til bróður síns, Hrings Jóhannessonar, sem dagsett er 10. apríl sama ár. Af einskærri áhugasemi og til gamans birti ég hér brot úr báðum bréfum hans, fyrra bréfið og jafnframt það styttra er í einkaeigu fjölskyldunnar en seinna bréfið var birt í Iðnnemanum og hefur því verið gert opinbert fyrir löngu síðan. Njótið.
5. apríl 1949 -
„Að undanförnu hafa gerst hér miklir atburðir og sorglegir, sem þér er að einhverju leyti kunnugt um. Gamla hlutlausa Ísland er nú orðið styrjaldaraðili í komandi stríði. Atburðir þeir er gerðust á Austurvelli 30. mars voru táknrænt dæmi um það sem koma skal. Ég á enga ósk heitari en þá, að öll þjóðin hefði verið áhorfandi að því sem gerðist þar. Til að geta séð það sem þar fór fram með eigin augum, í stað þess að fá fréttir af því í áróðri dagblaðanna.“
10. apríl 1949 -
„Kæri bróðir
Þökk fyrir bréfið og fréttirnar heiman úr sveitinni… heldur latur að skrifa, en til þess liggja nú ýmsar ástæður, sem oflangt yrði upp að telja. … Til stórra atburða hefur dregið hér í höfuðstaðnum.
Hérna um daginn, eða 30. marz, var ég sem oftar að vinnu minni í N… . Koma þá boð frá Eyrasteini ráðherra um það að gefa öllum í N… frí frá störfum, ef þeir vilji mæta niður á Austurvelli. Enginn í N… þáði boðið nema ég. Ég sló því föstu, að á Austurvelli yrðu langborð mikil með veizluföngum góðum. Allskyns krásir og vínföng, sem veita ætti í tilefni af því, að Bjarni feiti og Co. höfðu ráðgert að leigja eða selja Sam frænda (U.S.A) eyland nokkurt eða útsker, er Ísland er nefnt, til afnota þegar Sam færi að stríða í austurveg, við Mongóla, Tatara, Eskimóa, Svertingja og aðra villimenn, sem verið höfðu að hæðast að Sam gamla í röndóttu buxunum með ljóta snjáða pípuhattinn.
Í staðinn fyrir útsker þetta ætlaði Sam að gefa eyjarskeggjum 3×16,5 miljónir króna, er kallaðar skyldu Marshall-“hjálp“.
Gerði ég því fastlega ráð fyrir því að margskonar hátíðahöld færu fram þennan merka dag, þegar búið væri að gera sker þetta að atomsstöð Sams. Það hefði nú heldur ekki verið nema sanngjarnt, þar sem Sam hafði látið halda veizlu mikla fyrir kónginn á Bikiniey, áður en hún var gerð að atomstöð og kóngurinn og allir eyjaskeggjar fluttir á brott. Ég leitaði lengi að góðri serviettu til að nota í veizlunni, því ekki dugði að þurrka sér um kjaftinn með handarbakinu, eða snýta sér með fingrunum eins og gert var heima í sveitinni upp á gamla og góða Framsóknarvísu. Ekki fékk ég neina serviettu, og keypti ég mér því stóran og góðan tóbaksklút. (Enda reyndist hann betur þegar í hófið kom). Þegar ég kom niðureftir, sé ég engin veizluföng, heldur heilan aragrúa af fólki, sem mun vera boðið líka. Ég skil ekkert í því að fólkið hrópar af öllum kröftum eins og raddböndin leyfa. Ég fór nú að hlusta eftir hvað allur þessi hópur væri að kalla. Og nú heyrði ég að það kallaði: „Þjóð-ar-at-kvæð-i“, og svo rétti allur fjöldinn, að fáum undanskildum, (eins og mér, sem ekkert skildi upp né niður í þessu) upp hendurnar. Hvað voru þessi 8-10000 að gera með að pata út í loftið. Ég hristi höfuðið yfir þessum látum. Síðan fór ég að skoða þetta betur og spyrja hverju þetta sætti. Mér var þá sagt að fólkið vildi ekki láta Sam gera sig að tilraunadýrum (eins og mýsnar á skipunum hjá Bikiniey) í næsta atomstríði. Ég varð nú alveg bit. Fannst fólkinu það virkilega ekki vera dásamlegt að fá að sinna þessu göfuga hlutskipti að vera þátttakendur í þessari merkilegu tilraun Sams frænda og vísindanna. Mikil var heimska og vanþakklæti fólksins. Ég þarf ekki að taka það fram, að ég sem kristilega sinnaður maður, með ákafri þrá að komast á sælustaðinn og litla peninga fyrir jarðarför, (Eins og jarðarfarir eru nú líka dýrar hér í borginni) tók þessu tilboði Sams með miklum fögnuði. Þarna fengi ég fría ferð inn um „gullna hliðið“. En fólk er vanþakklátt og skilur ekki það góða sem því er gert. „Laun heimsins er vanþakklæti“, stendur í hinni heilögu ritningu.
Nokkrir strákar, sem alltaf hafa gaman af því að gera hasar í löggunni, (sérstaklega á gamlárskvöld) fóru að henda mold og fúleggjum í þinghúsið. (Þetta þinghús er svolítið stærra en þinghúsið heima). Löggan fór þá allt í einu að berja fólkið sem stendur og horfir á, með stórum kylfum. Ég sé fjóra detta. Skyldu þeir (löggan) vera að prófa hvort hægt sé að brjóta kylfurnar? hugsa ég undrandi. Einn skólabróðir minn stendur rétt hjá mér, með hendur í vösum. (Hann hefur, mér vitanlega, aldrei gert flugu mein). Allt í einu ber einn lögginn hann í hausinn. Kylfan brotnar ekki. Mikið er hún sterk, hugsa ég með mér. Strákurinn dettur niður og blóðið rennur úr stórum skurði á hausnum á honum. Líklega hefur lögginn haldið að þetta væri „kommi“ því hann var með rautt bindi. Bróðir stráksins ber hann í burtu, því hann getur ekki labbað. Ég fer nú að veita þessu betri athygli. Á stéttinni fyrir framan þinghúsið standa nokkrir „menn“, ferlegir ásýndum, með eggjahvítu í hárinu og málaðir með mold, eggjarauðu og allavega klíning í framan, eins og villimenn í Afríku. Þessir „menn“ eru úr 1000 manna lífverði Óla fígúru og Bjarna feita. Þeir hrista sig alla og gretta, reka upp org og láta ófriðlega. Ég þekki bara tvo þeirra, gamlan fjósamann úr K… og Begga „vin“. (Þú kannast við hann að heiman). Hann er þarna, að mér sýnist einskonar liðsforingi, þó hann sé ekki í jarðarfararúniforminu, sem hann er í daglega, þegar hann gætir varðstöðu sinnar við landamæri Holsteins.
Strákarnir halda áfram að æsa lögguna og stríðsmennina. Allt í einu belgist „Beggi vinur“ út, skrumskælir sig í framan í sólina og rekur upp ámátlegt öskur. Þetta er víst eitthvað merki sem þeir gera sín á milli í lífverðinum. Mér duttu í hug orðin, sem þú raulaðir stundum þegar þú sást „Begga vin“: „Beggi vinur, sá er ekki linur núna“. Merkið hefur víst hrifið, því allt í einu kemur hópur af stríðsmönnum út úr þinghúsinu. Þeir eru mun dýrslegri heldur en hinir, með stríðhúfur úr stáli og lurka eða kylfur í hendi. Í framan eru þeir eins og Oparbúarnir í Tarzansögunni, í Vísi. Þeir æða fram á völlinn og mér heyrist þeir orga: „Blóð! Blóð“. Nú á víst að fara að fórna einhverjum til dýrðar Óla fígúru. Þeir berja á báða bóga og skeyta hvorki lífi né limum þeirra sem næst til. En fólkið verður hrætt, eins og rollurnar heima, þegar Týra er sigað á þær. Fólkið vill ekki láta slátra sér. Nokkrir snúast til varnar og rífa lurkana af stríðsmönnunum og slá pottana af hausunum á þeim. Brestur þá flótti í lið þeirra. Þeir henda stálpottum sínum og lurkum og stefna til landamæra Holsteins. Þá kemur löggan hlaupandi þeim til hjálpar, með stórskotaliðið á undan, sem skýtur bombum, með sinneps- og brennisteinsfýlu og allskyns óþefjan, sem springa hingað og þangað í mannsþrönginni. Þetta er víst kallað táragas. Fólkið flýr sem fætur toga, hálfblindað, hóstandi og hágrátandi. Og nú kemur klúturinn mér í góðar þarfir. Einn „þingmaður“ ungra framsóknarmanna stendur kyrr, en hann fær bombu í augað og dettur. (Ja, það var svei mér gott að ég var farinn úr framsóknarflokknum). Það er sama hvert maður hleypur til að fá gott loft. Löggan kemur á harða spani á eftir, jafnvel Jobbi er farinn að hlaupa (þú kannast við hann Jobba og manst hvernig hann er í laginu). Löggan gefur engan grið heldur dælir gasinu á fólkið, rétt eins og það sé lífsnauðsynlegt fyrir það, til þess að það geti þrifist.
Eftir að ég er búinn að ná andanum, uppi hjá Landakotskirkju, fer ég að hugsa til brottfarar úr þessu öllu. Ég er búinn að fá nóg af hátíðahöldunum. Gasið heldur áfram að gjósa upp í miðbænum. Ég lötraði upp í N… og fór að vinna og hét því að fara ekki fyrst um sinn í veizlu til hans Eyrasteins litla. Ég er nú ekki enn farinn að skilja þetta allt saman, en einn vinur minn úr K.F.U.M. sagði mér, að þessar trakteringar hefðu verið mátulegar á fólkið fyrir að kunna ekki að meta velgerningar Sams og Óla, en ekki veit ég með vissu hvort það er alveg rétt. Mér finnst þó einhvernveginn, að ég hafi ekki átt þessar trakteringar skilið, þar sem ég var boðinn í hátíðahöldin, sem friðsamur borgari.
Nú eru þeir að ræða um það niðri í þinghúsi, hvort eigi að bæta kostnaðinum við þvottinn á þinghúsinu, eftir eggjamálninguna, inn á fjárlögin fyrir árið sem leið, eða þetta ár. Stríðsmennirnir frá Holstein-landi eru stríðaldir dag eftir dag og þamba stríðsöl. (Eins og þeir gerðu hjá Mússa, þegar hann var að stríða við blámenn í Abessiníu). Þarna dansa þeir stríðsdansa á hverju kvöldi, reiðubúnir í nýjan bardaga.
Ekki veit ég ennþá hvort við fáum aðra eyju til að flytja á, eins og kóngurinn á Bikiniey og hans fólk fékk. Ég vona, að ef við verðum að fara, að sú eyja verði með stórum skóg, því stríðsmönnunum leiðist að vera alltaf innan dyra.
Ég skal athuga þetta með… fyrir þig, núna eftir páskana… Skilaðu kærri kveðju til allra heima.
Þinn bróðir S. „