Skúli Helgason

Í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins segir svo í elleftu grein að forseti Íslands sé ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum.  Þessi orð fengu nýja merkingu í dag þegar Ólafur Ragnar Grímsson kynnti þá ákvörðun sína að synja Icesave lögunum staðfestingu með þeim afleiðingum að upp er komin fullkomin óvissa um efnahagshorfur þjóðarinnar og endurreisnaráætlun stjórnvalda.  Forsetinn sem á að vera sameiningartákn þjóðarinnar er nú valdur að atburðarás sem getur kallað á efnahagslegar refsiaðgerðir gagnvart Íslendingum og stórskaðað hagsmuni þjóðarinnar.  Enginn efast um formlegan stjórnskipulegan rétt forsetans til að beita málskotsréttinum en það er ekki tilviljun að enginn fyrri forseta lýðveldisins nýtti sér þennan rétt til að kippa þingræðinu úr sambandi.  Ólafur Ragnar Grímsson hefur hins vegar í tvígang beitt þessu tæki til að setja embættið í miðdepil pólitískrar deiglu, fyrstur íslenskra forseta.  Þessi sami einstaklingur skrifaði þó í bók sinni Íslenska þjóðfélagið á sínum tíma að þessi málskotsréttur væri í reynd dauður bókstafur.  Það var hárrétt mat hjá stjórnmálafræðingnum Ólafi Ragnari, en þegar hann fór sjálfur í forsetaframboð var komið annað hljóð í strokkinn.  Atburðarás dagsins endurspeglar hve vandasöm sú staða er að einstaklingur í embætti forseta lýðveldisins geti kollvarpað ákvörðunum lýðræðislega kjörins þingmeirihluta í málum sem varða grundvallarhagsmuni þjóðarinnar, án þess að fyrir liggi nokkur skýr valkostur, áætlun eða málsmeðferð um hvað taki þá við.  Því staðreyndin er sú að þjóðaratkvæðagreiðsla um Icesave lögin leysir engan vanda, ef þjóðin segir nei þá er málið óleyst með öllu, komið á byrjunarreit og við taka efalítið langar samningaviðræður á nýjan leik sem alls óvíst er að skili hagstæðari niðurstöðu.  Þvert á móti er ekki hægt að útiloka að Bretar og Hollendingar bregðist nú ókvæða við inngripi forsetans og beiti sér fyrir refsiaðgerðum á alþjóðavettvangi gegn Íslendingum.  Þá er nauðsynlegt að hafa í huga að Bretar og Hollendingar geta einhliða ákveðið að segja sig frá samningunum og þá verður engin þjóðaratkvæðagreiðsla haldin.

Ísland í ruslflokk

Því miður hafa viðbrögð umheimsins ekki látið á sér standa.  Lánshæfismatsfyrirtækið Fitch brá skjótt við í dag og færði Ísland niður í ruslflokk, S & P breytti horfum úr stöðugum í neikvæðar, evrópskir ráðamenn hótuðu uppsögn fríverslunarsamninga við Ísland og erlendir fjölmiðlar töluðu um efnahagslegt svarthol og útlagastöðu Íslands í hinu alþjóðlega hagkerfi. 

Misráðið þjóðaratkvæði

Nú er rétt að halda því til haga að þjóðaratkvæðagreiðslur eiga fullan rétt á sér í lýðræðisríkjum samtímans og er löngu tímabært að þær fái viðeigandi sess í stjórnskipan Íslands, til að tryggja milliliðalausa aðkomu almennings að ákvarðanatöku í afdrifaríkum málum sem varða þjóðarhag.  Ákvarðanir um aðild Ísland að alþjóðastofnunum eins og t.d. Evrópusambandinu og EES á sínum tíma eiga tvímælalaust að vera háðar beinu samþykki þjóðarinnar.  Sömu sögu er að segja um ákvarðanir eins og aðild Íslands að hernaðarátökum eins og Íraksstríðinu á sínum tíma.  Ákvarðanir um óafturkræfar breytingar á náttúru Íslands eins og byggingu Kárahnjúkavirkjunar hefði átt að bera undir þjóðina á sínum tíma.  Hins vegar hefur verið á það bent að önnur mál, s.s. um skattaleg málefni, fjárlög og milliríkjasamninga henti síður til þjóðaratkvæðagreiðslu þó reyndar megi finna dæmi þess t.d. frá Bandaríkjunum að kjósendur geti greitt atkvæði um skattabreytingar.  Þjóðaratkvæðagreiðsla um Icesave samningana er hins vegar augljósum vandkvæðum bundin því hér er ekki um ræða mál sem verður leitt til lykta innanlands, málið er í eðli sínu lánasamningur milli aðila með andstæða hagsmuni og niðurstaðan málamiðlun í því ljósi. 

Velferð í húfi

Ríkisstjórnin stendur engu að síður frammi fyrir þeim veruleika að framundan er þjóðaratkvæðagreiðsla um Icesave ríkisábyrgðina.  Mikilvægt er að hefja undirbúning hennar án tafar og huga jafnframt að því hvað tekur við ef svo fer sem nú horfir að meirihluti kjósenda greiðir atkvæði gegn lögunum.  Farsælast væri að leita án tafar eftir liðsinni alþjóðlegs sáttasemjara t.d. frá Norðurlöndunum, ESB eða Bandaríkjunum og setja saman nýja viðræðunefnd sem hefur víðtækt pólitískt bakland.  Nú þarf að leggja til hliðar pólitískar þrætur, staðan er grafalvarleg því efnahagsleg velferð þjóðarinnar er í húfi.  Markmiðið þarf að vera skýrt: að eyða sem fyrst þeirri óvissu sem upp er komin svo stjórnvöld geti haldið áfram uppbyggingarstarfinu.

Það hringdi í mig góður vinur minn í morgun og tjáði mér að það væri níðskrif um mig í Mogganum.  Mogganum hans Davíðs.  Jæja, það var og, hugsaði ég, ekki allskostar óvænt úr þeirri átt.  En greinin sjálf kom svolítið á óvart, því þar eru mér gerðar upp býsna rætnar skoðanir um félaga minn í baráttunni: Björgvin G. Sigurðsson.  Greinin fjallar um hrunið og eftirmála þess, þar á meðal blaðamannafundina sem settir voru á fót fyrir íslenska og erlenda pressu fyrstu dagana eftir hrun, þar sem forsætisráðherra og Björgvin viðskiptaráðherra upplýstu um gang mála við björgunarstörf í brunarústum hagkerfisins.  Í greininni er því haldið fram að ég hafi verið í hópi þeirra  sem hefði horn í síðu Björgvins fyrir það hve mikla athygli hann fengi fyrir sína framgöngu á blaðamannafundunum, því það skyggði á Ingibjörgu Sólrúnu formann flokksins!  Um þessa kremlarlógíu Moggans mætti hafa mörg orð en hún er eins víðfjarri sannleikanum og unnt er að komast.  Staðreyndin er sú að ég var sérstakur hvatamaður þess að efnt yrði til þessara blaðamannafunda og lagði hart að Björgvini að gefa kost á sér í þetta verkefni.  Ég styrktist enn frekar í þeirri skoðun þegar ljóst var hve vel honum tókst upp á þessum fundum, sem voru fjölsóttir af innlendum sem erlendum fréttamönnum.  Björgvin kom fram af mikilli yfirvegun og miðlaði ábyrgð og trúverðugleika til þjóðarinnar á þessum miklu óróatímum.  Ég  var því eindreginn talsmaður þess að hann kæmi jafnan fram með forsætisráðherra, sem fulltrúi Samfylkingarinnar á þessum fundum, ekki síst þar sem formaður okkar var forfallaður vegna skurðaðgerðar í Bandaríkjunum.   Þannig var nú það og þetta hefði ég sagt blaðamanni Moggans ef hann hefði haft vit á því að spyrja.   En það þjónaði líklega ekki málstað Davíðs og félaga. 

Arfur Milhous

Látum helvítin neita því, sagði Nixon, hugmyndafræðilegur vopnabróðir Davíðs (hvorir tveggja steingeitur fyrir þá sem trúa á stjörnumerkin)  í pólitíkinni fyrir margt löngu.  Þetta er sú „íþrótt“ sem Sjálfstæðismenn beita öðrum stjórnmálaflokkum fremur hér á landi, að dreifa lygasögum um pólitíska andstæðinga, í þeirri von að fréttin hafi tilætluð áhrif, þó hún sé byggð á staðlausum stöfum.  Oft fer þessi áróður fram undir radar fjölmiðlanna, í munnmælasögum og fluguritum, sem dreift er á elleftu stundu kosningabaráttu þegar andstæðingarnir hafa ekki tíma til að svara fyrir sig.  Á liðnum árum hefur minna farið fyrir slíkum áróðri á síðum Moggans, og fréttaflutningur hans oft verið með mestu ágætum.  En nú er Davíð sestur við stýrið og fyrstu merkin benda til þess að Mogginn verði nú pólitískt áróðursrit í meira mæli en við höfum átt að venjast á undanförnum árum.  Það er val eigenda blaðsins en afleiðingarnar virðast ætla að verða þær að Mogginn missi enn frekar útbreiðslu og glati jafnframt því trausti sem er lífæð faglegrar fréttamennsku.  Það er synd, því ekki er vanþörf á vönduðum fjölmiðlum hér í fámenninu.

Við Íslendingar stöndum frammi fyrir óvenjulegri stöðu í orkumálunum, sem kallar á nýjar lausnir.  Annars vegar eru allir sammála um að eitt helsta sóknarfæri okkar til framtíðar, felst í grænu orkunni sem við eigum nóg af, og er öfundarefni annarra þjóða.  Hins vegar er staða allra stóru orkufyrirtækjanna með þeim hætti að ekkert þeirra hefur aðgang að fjármagni til að ráðast í ný verkefni, til að nýta þessa eftirsóknarverðu auðlind.  Ríkisstjórnin hefur gefið grænt ljós á að hafist verði handa við Búðarhálsvirkjun en sú framkvæmd er hins vegar háð því að Landsvirkjun fái fjármagn úr einkageiranum og þá helst í gegnum svokallaða verkefnafjármögnun. Þar er nú helst horft til lífeyrissjóðanna en ekki er víst að þeir séu tilbúnir að axla einir ábyrgðina á fjármögnun þeirrar framkvæmdar.  Því hefur verið velt upp þeim möguleika að fleiri aðilar, innlendir eða erlendir leggi hönd á plóginn.  Vonandi verður hægt að fjármagna Búðarhálsvirkjun með innlendu fjármagni eingöngu, en við kunnum þó að standa frammi fyrir þeim veruleika að það verkefni sem og aðrar framkvæmdir í orkugeiranum á næstu árum komist ekki til framkvæmda nema um verði að ræða einhverja aðkomu erlendra aðila.

Varnaglar

Eðlilega hefur almenningur alla fyrirvara á því að erlendir aðilar eignist hlutdeild í orkufyrirtækjum landsmanna og nýlegt dæmi um sölu á hlut Orkuveitu Reykjavíkur í HS Orku til Magma sýnir að lagaramminn utan um auðlindanýtingu og erlenda fjárfestingu í orkugeiranum þarfnast endurskoðunar.  Forgangsverkefni stjórnvalda er að tryggja um aldur og ævi þjóðareign á orkuauðlindunum og að þjóðin fái sanngjarnan hlut af þeim arði sem verður til í orkuframleiðslunni.  Þetta var markmið laganna frá 2008 en vel má halda því fram að of langt hafi verið gengið þegar sett var inn ákvæði um að leigja mætti nýtingarrétt orkuauðlinda til allt að 65 ára.  Stefna Samfylkingarinnar var að miða ætti við 40 ár en niðurstaðan var málamiðlun við Sjálfstæðisflokkinn, þáverandi samstarfsflokk okkar í ríkisstjórn sem lagði upp með að litlar sem engar takmarkanir væru á lengd nýtingarréttarins, sem á mannamáli þýðir auðvitað að um ígildi eignarréttar væri að ræða, rétt eins og í hinu umdeilda kvótakerfi í sjávarútvegi.  Nýtingarréttur til 40 ára er hins vegar í góðu samræmi við lengd þeirra orkusölusamninga sem gerðir hafa verið á undanförnum árum og er að mínu mati eðlilegri viðmiðun.

Fordómafull löggjöf?

Í lögum um erlenda fjárfestingu er erlendum aðilum óheimilt að eignast hlut í íslenskum orkufyrirtækjum, nema þeir séu með heimilisfesti á Evrópska efnahagssvæðinu.  HS Orku/Magma málið sýndi hve lítið hald er í þessum lögum, ef menn vilja takmarka erlenda eignaraðild í orkugeiranum, því þar gat kanadískt fyrirtæki uppfyllt skilyrði laganna með því að stofna eignarhaldsfélag í Svíþjóð, með tilheyrandi skatttekjum fyrir sænska ríkiskassann.  Nú er eðlilegt að spurt sé, er ekki við þessar aðstæður eðlilegra að við hættum að draga erlent fjármagn í dilka eftir uppruna og bjóðum þá fjárfesta velkomna hingað til lands sem vilja hætta sínu fé til verkefna í íslensku atvinnulífi.  Ég fæ ekki séð að kanadískt eða bandarískt fjármagn sé eitthvað verra en búlgarskt eða pólskt fé.  Verkefni stjórnvalda er fyrst og fremst að tryggja að auðlindirnar sjálfar verði í þjóðareigu, umgengni um auðlindirnar styðji við sjálfbæra þróun og að almenningur fái sanngjarnt auðlindagjald fyrir leigu á nýtingarréttinum.  Við eigum að vera með gagnsæjar og skýrar reglur um erlenda fjárfestingu sem mismuna ekki fjárfestum eftir þjóðerni en undirstrika að við viljum taka vel á móti öllum þeim sem vilja aðstoða okkur við að byggja upp íslenskt atvinnulíf, sérstaklega þeim sem eru tilbúnir að verja arðinum í frekari fjárfestingar hér heima.

Orkugeirinn á Íslandi hefur um árabil verið vettvangur átaka, lengstum milli þeirra sem aðhyllast stóriðjuuppbyggingu annars vegar og hinna sem styðja aukna náttúruvernd hins vegar.  Þessi átök náðu hámarki með deilunum um Kárahnjúkavirkjun en uppbygging álvera hefur verið afar umdeild allan síðasta áratug og gott betur.  Það má vel halda því fram að stóriðjustefnan hafi verið alvarlegasti klofningsþáttur íslenskra stjórnmála undanfarin fimmtán ár.  Núverandi ríkisstjórn hefur gullið tækifæri til að finna eðlilegt jafnvægi milli orkuuppbyggingar og umhverfisverndar, sem lið í því að sætta hina andstæðu sjónarmið.  Rammaáætlunin um verndun og nýtingu vatnsafls og jarðvarma er mikilvægt tæki til þess, sem vonandi verður tilbúið í lok þessa árs.  Meira um það síðar.

Atburðir síðustu daga sýna svart á hvítu að íslenskur orkugeiri er í tilvistarkreppu og virðist augljóst að þörf er á faglegri vinnubrögðum og mun ábyrgari varðstöðu um almannahagsmuni í orkugeiranum.  Orkuveita Reykjavíkur liggur undir ámæli fyrir að selja einkaaðilum aðgang að dýrmætum orkuauðlindum á brunaútsölu, gjörningar HS Orku, ekki síst samningur fyrirtækisins við Reykjanesbæ um nýtingarrétt á orkuauðlindum á Reykjanesi sæta mikilli gagnrýni og virðast ganga gegn anda laganna frá 2008, að því leyti að þar er beinlínis gert ráð fyrir því að HS Orka fái ekki aðeins nýtingarrétt til 65 ára heldur eigi beinlínis „…rétt á framlengingu réttarins eftir lok þessa samnings í samræmi við gildandi lög.“  Þarna er gengið út á ystu nöf, því lögin veita enga heimild til þess að veita slíkt vilyrði um framlengingu, heldur kveða þau einungis á um að handhafi tímabundins afnotaréttar eigi rétt á viðræðum um framlengingu réttarins þegar helmingur umsamins afnotaréttar er liðinn.  Á þessu er grundvallarmunur því eins og ég hef áður bent á var það m.a. undirskilið í lagasetningunni frá 2008 að viðræður um framlengingu væru hreint ekki formsatriði, heldur gætu fullt eins leitt til endurskoðunar og jafnvel uppsagnar samnings af hálfu hins opinbera, eiganda auðlindarinnar.

Eftir stendur að hér er verið að veita HS Orku, óheftan aðgang að orkuauðlindum á Reykjanesi í allt að 130 ár án þess að fyrir því sé heimild í lögum.  Þetta er óásættanlegt og stjórnvöld hljóta hér að grípa inn í. 

Mér sýnist augljóst að löggjafinn þurfi að koma að endurskoðun orkulaga og laga um erlenda fjárfestingu til að tryggja í eitt skipti fyrir öll að ekki sé gengið gegn anda laganna frá 2008 um að auðlindirnar eigi að vera í opinberri eigu.  Það er gagnslaust að vera með slík ákvæði í lögum ef orkufyrirtæki geta veitt óheftan aðgang að auðlindinni til einstakra einkafyrirtækja í vel á annað hundrað ár, og í ofanálag séu engin skilyrði um þátttöku í innlendri atvinnuuppbyggingu, umgengni við náttúruna sem fellur að hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar og samfélagslega ábyrgð.

Fréttir dagsins um meintar „mútugreiðslur“ Landsvirkjunar til sveitarstjórnarmanna í Skeiða og Gnúpverjahreppi er enn eitt áfallið fyrir íslenskan orkugeira.   Oddviti hreppsins fullyrðir að fimm sveitarstjórnarmenn í hreppnum hafi fengið 200 þúsund krónur hver frá Landsvirkjun fyrir að sitja fundi um skipulagstillögur Landsvirkjunar varðandi virkjanir í neðri hluta Þjórsár og hreppurinn 11 milljónir króna að auki.  Ef fréttin er á rökum reist, þá er þetta mikill álitshnekkir fyrir Landsvirkjun sem kallar á tafarlausa rannsókn og viðeigandi viðbrögð stjórnvalda. 

Svona gera menn ekki – íslensku orkufyrirtækin þurfa að taka sig taki og sýna í verki að þau beri almannahag fyrir brjósti og komi fram með ábyrgum hætti en beiti ekki bolabrögðum til að þjóna innanhúss markmiðum stjórnenda.  Það er lágmarkskrafa, ekki síst nú í kjölfar bankahrunsins, þar sem viðskiptasiðferði var fótum troðið með skelfilegum afleiðingum fyrir almenning í landinu.

Alþingi samþykkti í morgun frumvarpið um ríkisábyrgð vegna Icesave samninganna, með mikilvægum fyrirvörum, sem er ætlað að tryggja að Íslendingar geti staðið undir greiðslubyrði lánasamninganna í fyllingu tímans auk þess að halda þeim dyrum opnum að aðstæður kunni að breytast á næstu árum, sem kalli á endurskoðun samninganna.

Það var beiskur kaleikur fyrir þingheim að þurfa að afgreiða þetta hörmungarmál því uppruni og örlög Icesave reikninganna var einhver hraklegasta birtingarmynd bankahrunsins, táknmynd þess blinda siðferðisbrests sem gróf undan íslenska fjármálakerfinu og steypti því að lokum í glötun.  Stofnun Icesave reikninganna var örvæntingarfull tilraun stjórnenda Landsbankans til að tryggja auðveldan aðgang að fjármagni, eftir að aðgangur að lánsfé á erlendum mörkuðum tók að þrengjast til muna.  Yfirmenn bankans drógu lappirnar við að breyta útstöðvum Icesave reikninganna úr útibúum í dótturfélög, sem hefði leyst Innstæðutryggingasjóð (og úr því sem komið er, íslenskan almenning) undan ábyrgð .  Græðgin byrgði þeim sýn, því sú aðgerð hefði takmarkað möguleika bankans til að flytja fjármuni Icesave reikninganna heim til Íslands.   Fyrrum stjórnendur Landsbankans ættu að skammast sín og einbeita sér að því að finna leiðir til að lágmarka tjón þjóðarinnar af Icesave hruninu.  Sigurjón Þ. Árnason einn af arkitektum Icesave bauð hins vegar þjóð sinni upp á stærilæti í kvöldfréttum Stöðvar 2.  Magnað.

Vönduð vinna fjárlaganefndar

Icesave frumvarpið tók jákvæðum og nauðsynlegum breytingum í meðförum Alþingis og eiga fulltrúar allra flokka í fjárlaganefnd þakkir skildar fyrir þrotlausa og góða vinnu undanfarnar vikur.  Guðbjartur Hannesson formaður nefndarinnar hefur stýrt vinnunni af einstöku þolgæði, ætíð með það fyrir augum að ná svo breiðri sátt um málið og niðurstöðuna og kostur væri.  Ég tel að Alþingi hafi styrkt stöðu sína á sumarþingi með framlagi sínu til Icesave málsins og vandaðri umfjöllun um ESB aðildarumsókn.

Villuráf Sjálfstæðisflokksins

SJálfstæðismenn studdu breytingartillögurnar við frumvarpið en síðan fóru þeir út af sporinu í morgun og skiluðu nær allir auðu í þessu afdrifaríka máli.  Ég get vel skilið þá þingmenn sem greiddu atkvæði gegn frumvarpinu, því auðvitað styður enginn í hjarta sínu að þjóðin þurfi að bera skaðann af vítaverðu gáleysi bankastjórnenda.  Það gera menn einungis í þeirri trú að það sé nauðsynleg forsenda þess að við getum komið endurreisnarstarfinu á fulla ferð.  Það að Sjálfstæðisflokkurinn, sem ber mesta ábyrgð á tilurð, uppbyggingu og menningu þess bankakerfis sem hrundi ofan á þjóðina síðastliðið haust, og stýrði ferðinni á fyrri hluta samningaviðræðna um Icesave þegar afdrifarík mistök voru gerð m.a. af hálfu fjármálaráðherra flokksins,hafi þvegið hendur sínar af Icesave málinu í morgun er hins vegar hraksmánarlegt og sýnir ábyrgðarleysi á ögurstund.

Umræðan um kauptilboð Magma Energy á hlut Orkuveitu Reykjavíkur í HS Orku sýnir enn einu sinni fram á mikilvægi þess að gulltryggja með varanlegum hætti þjóðareign á auðlindum með því að samþykkja ákvæði þess efnis í stjórnarskrá og móta eigendastefnu ríkis og sveitarfélaga í orkumálum, sem byggir á varðstöðu um almannahagsmuni, hvað varðar samninga um nýtingarrétt, sanngjarnt auðlindagjald fyrir afnotaréttinn og umgengni við auðlindirnar, í samræmi við sjónarmið um sjálfbæra þróun.  Sporin hræða frá einkavæðingarferli Hitaveitu Suðurnesjasem hófst  árið 2007, en hins vegar er mikilvægt að hafa í huga að með mikilvægum lagabreytingum vorið 2008 var lögfest að auðlindir sem voru eða komast í opinbera eigu skyldu vera í tryggri eigu hins opinbera um aldur og ævi en hins vegar gerður greinarmunur á eignarhaldi auðlinda, veitufyrirtækja sem skyldi vera að meirihluta í eigu hins opinbera en með mögulegri minnihlutaeign einkaaðila og loks orkuframleiðslufyrirtækja, þar sem ekki eru takmarkanir á því hve stór eignarhlutur einkaaðila getur orðið.  Með þessu vildi löggjafinn tryggja að vörður væri staðinn um auðlindir þjóðarinnar og veitustarfsemina en jafnframt sköpuð skilyrði fyrir aðkomu einkaaðila í þeim hluta orkugeirans sem fellur undir samkeppnisrekstur.

Mikilvæg erlend fjárfesting

Kauptilboð kanadíska fyrirtækisins Magma Energy í eignarhlut Orkuveitu Reykjavíkur er jákvætt í þeim skilningi að ef um semst myndi það fela í sér fyrstu umtalsverðu erlendu fjárfestinguna í íslensku atvinnulífi eftir bankahrunið.  Það er mikilvægt og felur í sér nauðsynleg skilaboð til umheimsins um að íslenskt atvinnulíf sé ekki „holdsveikt“ þrátt fyrir áföllin sem dunið hafa yfir.  Deilt hefur verið um það hversu gott kauptilboð Magma Energy á hlut Orkuveitu Reykjavíkur er, en stjórn Orkuveitunnar fór með söluna í opið útboðsferli og mat tilboð Magma Energy hagstæðast úr hópi 30 tilboða sem bárust, flest erlendis frá.  Hafa verður í huga að Samkeppniseftirlitið hafði kveðið upp þann úrskurð að Orkuveitunni væri ekki heimilt að eiga nema 10% hluta í HS Orku og henni var því nauðugur sá kostur að selja.  Hins vegar má spyrja sig hvort það myndi þjóna betur hagsmunum Orkuveitunnar að geta frestað söluferlinu þar til betur árar til á hlutabréfamörkuðum, með það fyrir augum að fá sem hæst verð fyrir hlutinn.

Samningur Reykjanesbæjar og HS Orku um nýtingarrétt ólögmætur?

Efasemdir hafa vaknað um lögmæti samnings Reykjanesbæjar og HS Orku um nýtingarrétt hins síðarnefnda á orkuauðlindum á Reykjanesi, en því hefur verið haldið fram opinberlega að í samningnum sé kveðið á um að nýtingarrétturinn sé til 65 ára með ákvæði um framlengingu til annarra 65 ára, eða samtals í 130 ár.

Nú er rétt að halda því til haga að samningurinn hefur ekki verið gerður opinber og því ekki staðfest hvort hér sé rétt eftir haft, en lögin frá 2008 taka af öll tvímæli um að ekki er heimilt að úthluta nýtingarrétti til lengri tíma en 65 ára í senn.  Þar segir að „…ríki, sveitarfélögum og félögum í þeirra eigu…(sé)…heimilt að veita tímabundið afnotarétt að réttindum…til allt að 65 ára í senn.“  Engin heimild er fyrir því í lögum að veita vilyrði fyrir framlengingu við undirritun samnings en handhafi afnotaréttarins á rétt á viðræðum um framlengingu „…þegar helmingur umsamins afnotatíma er liðinn.“  Samkvæmt því kemur möguleg framlenging í þessu tilviki fyrst til umræðu árið 2042.  Rétt er að hafa í huga að þetta ákvæði var af hálfu löggjafans ekki síður hugsað til að veita hinu opinbera færi á því að endurskoða samninginn eða jafnvel segja honum upp t.d. ef framkvæmd samningsins hefur ekki verið með þeim hætti sem samrýmist almannahagsmunum.

Almannahagur í forgrunni

Rétt er að halda til haga að ríkisvaldið hefur enga formlega aðkomu að málefnum HS Orku og sölu á eignarhlutum í því fyrirtæki.  En fjármálaráðherra hefur í samráði við iðnaðarráðherra tekið málið til skoðunar og það er eðlilegt að það sé skoðað sérstaklega hvort með þessum gjörningi sé almannahagsmunum stefnt í voða eða gengið á svig við ákvæði nýlegra laga um nýtingarrétt á auðlindunum.  

Hitt er að mínu mati óraunhæft að ríkið gangi inn í samningana og kaupi sjálft hlut í HS Orku til að koma í veg fyrir aðkomu Magma.  Það myndi kosta ríkið um 12 milljarða króna og slíkt fjármagn liggur sannarlega ekki á lausu og myndi eingöngu kalla á frekari niðurskurð í velferðarkerfinu, hærri álögur á almenning eða hvort tveggja. 

Aðkoma ríkisins á að felast í því að tryggja að almannahagsmunir verði varðir ef af kaupum Magma verður, nýtingarrétturinn verði í samræmi við lög og ekkert umfram það, og að tryggt verði að fyrirtækið skuldbundi sig til að taka hér fullan þátt í fjárfestingum í íslensku atvinnulifi til frambúðar, nýta arðinn til frekari atvinnuuppbyggingar á Íslandi en sé ekki hingað komið til að kaupa aðgang að náttúruauðlindum þjóðarinnar á gjafverði með það fyrir augum að flytja arðinn beint úr landi. 

Á morgun verður kosið um hvort sækja eigi um aðild að ESB.  Það hefur tekið tímann sinn að koma þessu máli í kring, það munu vera um 40 ár síðan jafnaðarmenn hreyfðu fyrst þeirri hugmynd að taka þátt í samrunaþróuninni í Evrópu, en þá var Efnahagsbandalag Evrópu að styrkjast sem stöðugleikaaflið í Evrópu eftirstríðsáranna.  Við ákváðum að ganga í EFTA árið 1970 og Evrópuumræðan lá að mestu niðri þar til Alþýðuflokkurinn reisti Evrópufánann á 9. áratugnum.  Við gengum í EES 1992 og nú 17 árum síðar erum við loksins komin á þann stað að geta greitt atkvæði um aðildarumsókn á Alþingi. 

Auðvitað eru skiptar skoðanir um hvort sækja eigi um aðild og það er nokkuð tvísýnt um niðurstöðuna en þingmenn allra flokka sýndu samstarfsvilja í utanríkismálanefnd og stigu þar mikilvægt skref til sátta í þessu afdrifaríka máli.  Við þurfum að byggja á þeirri vinnu og tryggja gott samráð allra flokka og helstu hagsmunaaðila á næstu stigum málsins, við endanlega útfærslu samningsmarkmiða og svo í aðildarviðræðunum ef svo fer að þingið samþykkir tillögu stjórnarflokkanna um aðildarumsókn á morgun.  Sjálfur er ég vongóður – sérstaklega ef þingmenn rifja upp með sjálfum sér að þeirra hlutverk á Alþingi er að gæta almannahagsmuna.  Umsókn um aðild að ESB sendir sterk skilaboð um að Ísland hafi markað sér leið útúr kreppunni og það getur orðið ákveðinn vendipunktur á hinni grýttu leið okkar til efnahagslegs jafnvægis á ný.

Ég spurði Bjarna Benediktsson formann Sjálfstæðisflokksins að því í þinginu í dag hvers vegna hann hefði látið af þeirri prýðilegu stefnu varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB sem hann kynnti í desember.  Þá sagði hann í sameiginlegri blaðagrein með Illuga Gunnarssyni þingmanni sem birtist í Fréttablaðinu 13. desember:

„Þær sérstöku aðstæður sem nú eru uppi kalla á að þjóðin öll taki í kjölfar aðildarviðræðna ákvörðun um þetta mikilvæga mál.“ (leturbreyting mín)

Í umræðum á þinginu fjórum dögum síðar, 17. desember sl.  svaraði Bjarni fyrirspurn Sivjar Friðleifsdóttur og sagði þá meðal annars:

„Á sama tíma er ég þeirrar skoðunar að það sé langlíklegast til að stuðla að víðtækri sátt um tengsl okkar við Evrópu til framtíðar litið að þjóðin fái að taka þátt í þeirri ákvörðun með þjóðaratkvæðagreiðslu.“ 

Síðar í sömu ræðu sagði Bjarni eftirfarandi:

„Besti möguleiki þjóðarinnar til að taka skýra afstöðu í því máli liggur fyrir að aðildarviðræðum loknum.“ 

Þetta er kjarni málsins eins og segir á góðum stað og gæti ég ekki verið meira sammála þessari greiningu formannsins eins og hún birtist okkur í jólamánuðinum.  En það eru ekki alltaf jólin því miður og nú hefur formaðurinn villst af leið og lagt fram tillögu um tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu, fyrir og eftir aðildarviðræður.  Þessi furðuhugmynd um forkönnun áður en nokkur veit hvers konar aðildarsamningur er í boði er meingölluð enda hefur engin af þeim 27 þjóðum sem gengið hafa í ESB beitt þessari aðferð.  Bjarni rökstyður þessa leið með því að ekki sé meirihlutastuðningur á þingi eða í ríkisstjórn við málið og því þurfi þjóðin að gefa sérstakt umboð áður en lagt er af stað en það er ekki byggt á neinum rökum enda málið hluti af stjórnarsáttmálanum og ágætar líkur á því að tillagan um aðildarumsókn fái góðan meirihlutastuðning í þinginu með stuðningi fulltrúa allra flokka – reyndar er óvissa um afstöðu þingmanna Sjálfstæðisflokksins.  Það væru afar merkileg skilaboð frá þeim flokki til atvinnulífsins ef enginn af þingmönnum hans styður aðildarviðræður í ljósi þess mikla stuðnings sem er við málið meðal forsvarsmanna í atvinnulífinu, helsta baklandi Sjálfstæðisflokksins í gegnum árin.

Boomerang er skemmtilegt fyrirbrigði,sem er til í ýmsum stærðum og gerðum, þó vinsælust sé sú tegund sem leitar heim til kastarans eftir að hafa flogið dágóða stund um loftin blá.  Íslenskan á gott orð yfir gripinn, bjúgverpill og þó það veki upp nöturlegar endurminningar um einhverja mestu lágkúru íslenskrar matarmenningar fyrr og síðar -þá er bjúgverpill prýðilegt orð. Bjúgverpillinn á sér mörg þúsund ára sögu, menjar finnast meðal Egypta, Ameríkana og Indverja sem notuðu gripinn til að veiða kanínur og fugla. Andfætlingar vorir eiga heiðurinn af nafninu: boomerang en innfæddir Ástralar nýttu verpilinn reyndar sem bardagavopn í návígjum.

Því nefni ég þett að fyrrverandi Seðlabankastjóri kastar pólitískum bjúgverpli í Morgunblaðsviðtali við Agnesi vinkonu sína í dag. Athyglisverðast er það sem Davíð segir um meinta skýrslu OECD um innstæðutryggingar. Skýrslu úr þeirri átt kannast reyndar enginn við enn sem komið er, en glöggir menn hafa hins vegar fundið skýrslu nefndar á vegum franska seðlabankans frá árinu 2000 sem gæti svarað til lýsingar Davíðs. Þar er fram haldið þeirri skoðun að þegar um kerfislæga bankakreppu er að ræða eigi innstæðutryggingarkerfi ekki við. Orðrétt segir í skýrslunni:

It is accepted that deposit guarantee schemes are neither meant nor able to deal with systemic banking crises, which fall within the remit of other parts of the „safety net“, e.g. supervisors, central bank, government.

Það sem Davíð nefndi ekki í viðtalinu, merkilegt nokk, er að Seðlabanki Íslands hans gamli vinnustaður hefur einmitt sérstöku hlutverki að gegna samkvæmt lögum til að koma í veg fyrir að fjármálakerfið fari á hliðina.  Samkvæmt lögum er hlutverk hans m.a. að stuðla að virku og öruggu fjármálakerfi í landinu (sbr. 4. grein laga um Seðlabanka Íslands).  Seðlabankinn hefur til þess ýmis tæki og hefði klárlega átt að beita þeim á þenslutímanum, ekki síst að setja reglur um gjaldeyrisjöfnuð viðskiptabankanna, auka bindiskyldu og stórefla gjaldeyrisvaraforðann en bankastjórinn fyrrverandi hafði öðrum hnöppum að hneppa, m.a. að mæra stjórnendur Landsbankans fyrir herferð þeirra sem snerist um að laða til sín innlán í stórum stíl, ekki síst með Icesave svikamyllunni, sem á sínum tíma var auglýst á alþjóðavettvangi sem örugg sparnaðarleið. 

Bjúgverpillinn er skemmtilegur hlutur en hann hefur þennan stóra galla. Hann á það til að koma í bakið á mönnum.

Frumvarpið um ríkisábyrgð á Icesave skuldbindingunum hefur nú verið afgreitt úr báðum þingflokkum stjórnarflokkanna og var kynnt á blaðamannafundi síðdegis.  Ég er enginn aðdáandi þessa máls nema síður sé og tel raunar að það eigi að leita allra leiða til að tryggja að þessar skuldbindingar lendi aldrei á íslenskum almenningi.  Icesave er skilgetið afkvæmi fyrrum stjórnenda Landsbankans og þeim ber siðferðileg skylda til að koma að því máli ásamt stjórnvöldum að finna leiðir til að létta af þjóðinni þessum byrðum.  Það samkomulag sem náðst hefur milli samninganefnda Íslands annars vegar og Hollendinga og Breta hins vegar felur í sér sjö ára greiðslufrest og það svigrúm á m.a. að nota til að búa svo um hnúta að íslensk þjóð þurfi ekki að greiða það sem uppá vantar þegar eignum þrotabús Landsbankans sleppir.  Greiðslufrestur í sjö ár er það mikilvægasta við þennan samning og það er klárlega skárri kosturinn af tveimur slæmum að staðfesta samning um Icesave núna til að geta náð viðspyrnu og hafið endurreisn íslensks efnahags- og atvinnulífs.  Hinn valkosturinn - að hafna samningi upp á von og óvon sendir skilaboð um áframhaldandi óvissu til umheimsins og því miður er ekkert sem bendir til þess að við eigum kost á hagstæðari samningi en þeim sem núna liggur á borðinu.  Öll þau sjónarmið og ábendingar sem gagnrýnendur samningsins hafa viðrað varðandi vaxtakjör, þak á greiðslubyrði og fleira eru góðra gjalda verð en staðreyndin er sú að þetta er sú niðurstaða sem hægt var að ná í samningaviðræðunum við hina erlendu kröfuhafa.  Samningur er í eðli sínu málamiðlun andstæðra hagsmuna og málið er á byrjunarreit ef annar aðilinn hafnar samningnum.  Þá getur mótaðilinn snúið við blaðinu og niðurstaðan orðið óhagstæðari varðandi vaxtakjör, greiðslufrest o.s.frv.  Endurskoðunarákvæðið gefur hins vegar færi á því að taka samninginn til endurskoðunar ef svo fer, að skuldaþol íslenska ríkisins versnar frá mati Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þann 19. nóvember síðastliðinn. 

Með því að afgreiða samninginn um Icesave, ljúka endurfjármögnun bankanna og afgreiða aðildarumsókn til ESB eru komnar forsendur fyrir viðsnúningi íslensks efnahagslífs.  Ef allt gengur að óskum verður komin niðurstaða í öll þessi mál í júlímánuði.  Það má svo velta fyrir sér hvort aðild að Evrópusambandinu gæfi okkur færi á því að skjóta máli okkar til Evrópudómstólsins.  Um það eru skiptar skoðanir meðal lögfræðinga hvort sú leið yrði fær en það er eitt af því sem væntanlega verður rætt í framhaldinu.