„Það er trúnaðarmál. Portus er einkahlutafélag og fellur því ekki undir reglur opinberra aðila um upplýsingagjöf.” mun Pétur hafa sagt við Morgunblaðið. Sem sagt, skattgreiðendum er ætlað að niðurgreiða næstu 34 árin þetta „einkahlutafélag“ Péturs og félaga og skattgreiðendum koma málefni félagsins ekkert við. Þeim er ætlað að halda óskapnaðinum á floti, í eins konar öndunarvél, en hafa ekkert um málefni félagsins eða rekstur að segja.

En rétt er líka að rifa upp að þegar auglýst var eftir forstjóra ssagði í frétt 26. febrúar á mbl.is; „Hlutverk nýs forstjóra verður að bera ábyrgð á rekstri hússins og segir Pétur að æskilegt sé að viðkomandi hafi góða rekstrarþekkingu og farsæla reynslu af rekstri, annaðhvort úr einkageiranum eða opinberum ásamt góðri menntun sem hæfir starfinu.” Hér er vitnað í sama Pétur J. Eiríksson og að framan getur.

Fjörutíu og fjórir sóttu um starf forstjóra þessarar Stóru hryllingsbúðar skattgreiðenda en spyrja verður, án þess að kasta rýrð á þann sem starfið hlaut, hvort hann hafi tekið öðrum fram um „góða rekstrarþekkingu og farsæla reynslu af rekstri”?

En kannski var þessi forsenda ráðningarinnar bara til sýnis. Því til hvers þarf góða rekstrarþekkingu þegar tekjurnar koma alveg óháð rekstrarsnilli forstjórans. Og úr nægtabrunni skattgreiðenda má alltaf ná í meira fé gerist þess þörf.

Nú er svo komið að fjórðungur af orlofi einstæðra foreldra fer í að gæta barna sinni á skipulagsdögum leikskólakennara ef aðrir valkostir eru ekki fyrir hendi. Og svo má ekki gleyma því að foreldrar leikskólabarna eru skikkaðir í sumarfrí þegar leikskólinn lokar á sumrin.

Dettur einhverjum í hug að þessu væru hagað með sama hætti ef leikskólarnir væru einkareknir? Ef leikskólar væru fyrst og fremst þjónustustofnanir barna og foreldra, en ekki hluti af bákni hins opinbera? Skipulagsdagarnir eru auðvitað ekkert annað en hluti af orlofi leikskólakennara, hluti af kjörum þeirra, sem hið opinbera kýs að greiða frekar með þessum hætti á kostnað þjónustunnar en að þurfa að hækka launin. Þannig er þessu háttað með bæði kennara og leikskólakennara. Hvorugur samningsaðila er háður samþykki þeirra sem þurfa á þjónustunni að halda. Þannig fer alltaf fyrir rekstri sem býr við einokun – viðskiptavinurinn má éta það sem úti frýs.

Svarið við þessu er einfalt; einkarekum leikskólana og skólana, börnum og foreldrum í vil, og skattgreiðendum til góða. Ekkert kallar á það að niðurgreidda starfsemi þurfa einnig að reka af ríkinu. Þvert á móti mun slíkt auka fjölbreytni, framþróun og ánægju allra sem að koma.

Jafnvel norræna velferðarríkið Svíþjóð hefur komist að þessu. Þar er einfalt að koma á fót einkareknum skólum. Skólarnir eru með sama grunn námsefnið og er óheimilt að innheimta gjöld umfram það sem ríkið greiðir. Og mega heldur ekki hafna eða raða nemendum í forgangsröð. Skólarnir eru reknir fyrir minna fé og skila betra árangri og ánægðari nemendum og foreldrum; og ekki síst – ánægðari kennurum!

Kennarar hafa það betra því þeir eiga kost á úrvali atvinnurekenda. Þeir bestu munu svo sannarlega njóta þess. Foreldrar og nemendur fá betri þjónustu og aukna valkosti. Betri möguleika á því að skólinn henti barninu, þroska þess og áhuga og bjóði því þær námsaðferðir sem því hentar.

Álfheiðar, Eyglóar og Sifjar þessa heims láta aldrei deigan síga í baráttu sinni fyrir að gera ríkið að altumlykjandi fóstru fólks. Og auðvitað er það þeirra sýn á uppeldið sem skiptir máli, ekki annarra.

Réttlæting þess að þær hafi heimild til að vera með nefið í hvers manns koppi er auðvitað einföld; þær vita betur; íslenskir embættismenn undir stjórn hins opinbera vita líka betur en við hin. Og til þess að  eftirlit og umhyggja þessa fólks megi bæta líf okkar þá verða þær auðvitað að fá upplýsingar um allt sem okkur varðar. Gott ef það á ekki líka að vita fyrirfram hvað við hyggjumst gera í gegnum forvirkar rannsóknarheimildir.

Persónuvernd hafnaði því að Landlæknir gæti kallað eftir persónugreinanlegum upplýsingum frá lýtalæknum vegna brjóstaaðgerða. En það var réttlætt með einhverju í þá veruna að afla þyrfti upplýsinga við eftirlit með gæðum heilbrigðisþjónustu, rétt eins og slíkt eftirlit hefði einhverju breytt í þessu máli. Skaðinn var skeður.

„Við leggjum áherslu á að landlæknir þarf að hafa heimildir til að fá þær upplýsingar og gögn sem hann telur sig þurfa til að geta sinnt eftirlitsskyldu sinni,“ segir Álfheiður Ingadóttir. Það er sem sagt hinn almáttugi, Landlæknir, sem á einn að fá að skilgreina hvað honum er heimilt að fá í hendur og hvað ekki, „hann telur sig þurfa”. Óhugnanlegt orðalag.

Landlæknir er kollegi þeirra hjá heilbrigðiseftirlitinu sem yfirsást iðnaðarsaltið, kollegi þeirra hjá Matvælastofnun sem héldu kjafti yfir kadmíum innihaldi áburðarins, kollegi yfirmanna Fjármálaeftirlitsins sem sá bankana falla. En áfram skulum við trúa því að eftirlit hins opinbera sé það eina sem dugi til að gæta heilsu okkar og hagsmuna.

Allar skráðar upplýsingar hjá heilbrigðisþjónustunni, hvort sem er hjá hinu opinbera eða einkaaðilum eiga auðvitað að vera trúnaðarmál og ekki ganga manna eða stofnana á milli nema með upplýstu samþykki. Gegnir þar einu hvort þeirra er óskað í meintum góðum (eða slæmum) tilgangi.

Fram kemur í frétt á mbl.is að birta eigi upplýsingar um afskriftir sem nema 100 miljónum eða meiru. Af hverju ekki 50 eða 200 miljónir? Er það bara vegna þess að þetta er slétt og falleg tala?  Svona eins og viðmiðunarmörk eignaupptökuskattsins. Af hverju var ekki miðað við hlutafallslegar afskritir? Segir það ekki meiri sögu ef afskrift nemur t.d. 50% af útistandandi skuld heldur en 5%? Hvort er stærri (og mikilvægari) fyrirgreiðsla 100 miljóna afskrift af 2 miljörðum eða 25 miljónir af 50 miljónum?

En þingmennirnir sem að þessu standa hafa engan áhuga á slíkum viðhorfum. Tilgangur þeirra er ekki, þrátt fyrir tal um annað, að birta upplýsingar um hverjir hafa fengið hlutfallslega mestar afskriftir hjá bönkunum. Það gæti gefið meiri upplýsingar en þeir kæra sig um. Þess vegna miða þeir við fjárhæð. Fjárhæð sem almenningi þykir há og auðvelt er að skilja. Síðan munu þessir sömu þingmenn nota þessar upplýsingar til lýðskrums og hatursumræðu. Og geta þess hvergi að þeir hafa sóað hundruð miljóna ef ekki miljörðum í eigin mistök og gæluverkefni, allt á annarra kostnað.

Nú er ég eindreginn talsmaður þess að dregið verði úr lögbundinni bankaleynd. Bankaleyndin í núverandi mynd reyndist gott skjálkaskjól þeim er keyrðu bankana í þrot. En ekki á að afnema bankaleynd sem lýtur að viðskiptum einstakra aðila. Slík viðskipti eru einkamál og á aðeins að upplýsa með samþykki bankans og viðskiptaaðilans. En það er áríðandi að létta af lögbundinni bankaleynd um lán til hluthafa og tengdra aðila, lán til starfsmanna o.s.frv. Og svo þarf að heimila bönkum að gefa upp nákvæma mynd af því hvernig útlán skiptast milli starfsgreina, eðlis útláns, áhættumati, og öðrum þeim þáttum sem geta gefið innlánseigendum glögga mynd af áhættu og rekstri.

En efnahags- og viðskiptanefnd hefur engann áhuga á raunverulegum umbótum á þessu sviði. Slíkar umbætur koma ekki að nokkru gagni í lýðskrumi þeirra.

Engum hafði áður dottið í hug að ákæruliðurinn um ráðherrafundi skipti einhverju máli. Allir vita að tíðari ráðherrafundir hefðu engu breytt um fall bankanna 2008, nema ef til vill gert illt verra, því að oft hefur lekið út af ráðherrafundum. Geir Haarde fór eftir sömu reglu og aðrir forsætisráðherrar. Sumir forverar hans gengu raunar miklu lengra. Rifjað hefur verið upp að einn forsætisráðherrann, Hermann Jónasson, afi Guðmundar Steingrímssonar alþingismanns, hélt meira að segja mikilvægum utanríkismálefnum leyndum fyrir tveimur ráðherrum sínum 1956–1958.

Morgunblaðið segir síðan:

Fram á völlinn stíga sömu einstaklingar og voru gerðir afturreka með allar helstu ákærurnar og halda því nú fram að sakfellt hafi verið í veigamesta ákæruliðnum sem hafi falið í sér alvarlegasta meinta brotið.

Eftir þá útreið sem ákærendurnir fengu fyrir Landsdómi hefði mátt ætla að þeir sæju sóma sinn í að biðjast afsökunar á aðförinni að fyrrverandi forsætisráðherra og gengju jafnvel enn lengra til að sýna í verki að þeir iðruðust þessara misgjörða sinna. Lágmarkskrafa væri að þeir sýndu að þeir kynnu að skammast sín og héldu sig til hlés á meðan þeir væru að jafna sig eftir áfallið.

Svo er aldeilis ekki. Í stað þess að viðurkenna ósigur og játa að þeim hafi orðið á alvarleg mistök með því að efna til pólitískra réttarhalda er gripið til spuna og lúalegri aðförinni haldið áfram. Eina ferðina enn á að snúa staðreyndum á haus og búa til sýndarveruleika í þeirri von að einhverjir láti glepjast og trúi því, sé því haldið fram nægilega staðfastlega, að stríð sé friður, frelsi sé ánauð og vanþekking sé styrkur.

Það er rétt hjá Morgunblaðinu að spunaliðið í stjórnarliðinu er eins og það sé ljóslifandi komið úr skáldsögu Orwells um 1984.

Þá telur Egill að Þráinn aðhyllist einhvers konar „markaðsfúndamentalisma”. Hvergi kemur slíkt fram í þeim viðtölum sem ég hef lesið við Þráin. Mér er reyndar til efs að Egill hafi kynnt sér viðhorf og skoðanir Þráins til að fullyrða slíkt. Skyti þar skökku við ef svo væri.

En gefum okkur að þetta orð Egils, „markaðsfúndamentalismi”, hafi einhverja merkingu. Er hún þá sú að Þráinn aðhyllist þá skoðun að einstaklingar eigi að hafa frelsi til að ráða lífi sínu sjálfir að svo miklu leyti sem þeir ekki skaða aðra? Og frelsi til að eiga samskipti og viðskipti sín á milli án afskipta ríkisvaldsins? Og ef þetta er að grunni til „markaðsfúndamentalismi” hver er þá andstæða þess? Ríkisrekstur eða samskipti og viðskipti undir eftirliti og reglugerðarbákni embættis- og stjórnmálamanna?

Sagan hefur dæmt sósíalisma og ríkisrekstur á ruslahaug hugmyndasögunnar. Aðeins á Íslandi ganga slíkir draugar nú aftur og eru teknir alvarlega í opinberri umræðu. Churchill orðaði það vel þegar hann sagði: „Innbyggður löstur kapítalisma er ójöfnuðurinn við útdeilingu gæðanna; innbyggð dyggð sósíalisma er jöfnuðurinn við útdeilingu vesældar”.

Og bankahrunið hefur nú þegar dæmt þriðju leiðina; leið afskipta og eftirlits hins opinbera. Bankar hrundu ekki síst vegna meintrar ábyrgðar og eftirlits ríkisins. Það er alveg sama á hvaða sviði er, aukið eftirlit hins opinbera er ekki svarið. Sama hvort um er að ræða kadmíum í áburði, iðnaðarsalt í matvælum eða sílikonfyllingar í brjóst. Næg eru dæmin. En svar vinstrimanna er auðvitað að berja höfðinu við stein og viðurkenna ekki staðreyndir, heldur byðja um meira af því sama. Þeirra svar er að eftirlitinu hafi ekki verið sinnt af rétta fólkinu, það hafi ekki haft nægt fjármagn, regulurnar ekki verið nægilega góðar o.s.frv.

Þegar allt kemur til alls er virðist svar Egils einfalt; vandamálið er  að hann og þeir gáfumenn sem hann hefur velþóknun á stjórna ekki. Öðrum má gera upp skoðanir og gera lítið úr að hans vild.

Eða hvert er svar hans við „markaðsfúndamentalismanum” hræðilega?

„Þegar það gerist að hagkerfi eða hluti þess hrynur myndast eðlilega mikill glundroði og óvissa. Í slíku umhverfi koma út skúmaskotum alls konar hugmyndafræðilegar afturgöngur. Einnig gerist það að ágætir og mætir menn setja fram áhugaverðar tillögur til úrbóta. Það getur verið þrautin þyngri að skilja á milli góðu hugmyndanna og þeirra slæmu á gullöld vitleysinganna sem glundroðinn skapar.”

Egill Helgason ástæðu til að hnýta í Þráinn fyrir þessi orð hans. Kannski vegna þess að hann veit upp á sig sökina. Umræðuþáttur hans, Silfur Egils, hefur dregið á land talsmenn alls konar hugmynda um kennivald og sósíalisma sem með réttu ættu heima á ruslahaugum hugmyndasögunnar ásamt öðrum helsishugmyndum. Listi yfir helstu viðmælendur Egils í Silfrinu eftir hrun staðfestir þetta ágætlega. Upp til hópa spekingar sem telja sig vita best um hvað okkur öllum er fyrir bestu á öllum sviðum mannlífsins og telur venjulegt fólk vanhæft til að leita eigin lífshamingjum.

Reyndar fer Egill ekki einu sinni rétt með þegar hann vitnar í Þráinn og þess vegna er tilvitnunin að ofan höfð hér með. Hvergi örlar á þeirri skoðun hjá Þráni að allir séu vitleysingar í kringum hann. Egill er enda ekki þekktur fyrir sérstaka nákvæmni. En hann er líklega í sárum vegna skeleggari orða Þráins í viðtali við Frjálsa verslun á síðasta ári, en þar sagði hann m.a.:

„Þeir sem sjá um umræðuþætti sjónvarps greina ekki muninn á loddurum og sæmilega órugluðum fræðimönnum. Ég hef hætt að horfa á þessa þætti.”

Egill tók þessa setningu til sín þá, eins og hann tók orð Þráins til sín á föstudag. Einhverra hluta vegna tengir hann sig við þessar athugasemdir. Líklega vegna þess að sannleikanum verður hver sárreiðastur!

Sjálfshólið heldur síðan áfram í lengra máli, sem ekki er ástæða til að endurtaka hér. En í engu er getið þeirra sem stærstan þátt áttu í að bæta fjárhag bæjarins; skattgreiðenda. Bættur fjárhagur bæjarins grundvallast auðvitað á 7,3% hækkun útsvarsins sem samþykkt var í desember 2010. En þess er hvergi getið í umræddri grein. Tóku þeir ekki þátt í þessu samstillta átaki? Eða veit Ásgerður sem er að fæstir þeirra áttu von á skattahækkun frá þessum meirihluta.

Nú er Seltjarnarnesbær líklega ekki illa rekið sveitarfélag í samanburði við mörg önnur og lítt skuldsett. Yfirmenn þess telja sig e.t.v. hafa af einhverju að státa. En það er löngu kominn tími til að skattgreiðendur láta í sér heyra og bendi á að fjárhagsvandræði sveitarfélaga og ríkis er ekki tekjuvandamál. Það er útgjaldavandamál. Íslensk heimili og fyrirtæki hafa mörg hver orðið að skera niður kostnað til að standa undir eigin rekstri þegar tekjurnar hafa minnkað í kjölfar bankakreppunnar. En hið opinbera gerir hið gagnstæða;  það hirðir stærri hluta tekna þessara sömu aðila og skammtar sér einfaldlega meiri tekjur. Stjórnmálamenn stæra sig síðan af bættum rekstri í kjölfarið. Það er sama hvort þeir heita Steingrímur J. eða Ásgerður. Þeir eiga ekki þakklæti skilið fyrir skattpíninguna.

Ætli rekstur heimila og fyrirtækja væri nokkuð vandamál ef þau ættu sér eilífa uppsprettu fjár úr annarra vösum?

„Samfélagsábyrgð” er auðvitað ekki til. Enginn einstaklingur getur fundið til slíkrar ábyrgðar , hann finnur einfaldlega til ábyrgðar. Punktur. Og samfélag er ekki annað en safn einstaklinga sem finna ekki til neins sem heild. Samfélag, þjóð, íþróttafélag, mótorhjólaklúbbur, ferðafélag – þessir hópar eiga allir eitthvað sameiginlegt, en ekki ábyrgð, ekki tilfinningar, ekki skoðanir, ekki lífsviðhorf.

Ruslið sem nemendurnir tíndu upp var ekki „samfélagslegur sóðaskapur”, heldur rusl sem ótal einstaklingar bera ábyrgð á að hafa skilið eftir sig, illu heilli. Nemendur Hagaskóla fundu hins vegar mörg til ábyrgðar á því að halda umhverfi sínu hreinu og fallegu. Sem er meira en borgaryfirvöld hafa fundið til. Þeirra sóðaskapur er einstakur. Skattfé er ekki notað til að halda götum eða lóðum í eigum borgarinnar í sómasamlegu lagi heldur er hundruðum miljóna sóað í áhugamál hinna fáu sem sitja að kjötkötlum í boði skattgreiðenda. Orðið „samfélagsábyrgð” gæti mögulega átt við það að Jón Gnarr Kristinsson og hans meirihluti beri ábyrg á götum og lóðum borgarinnar. Þar sem þau voru til þess kjörin af meirihluta Reykjavíkinga. En þau finna augljóslega ekki til þeirra ábyrgðar. Eða kannski að það þýði að við eigum saman í félagi að létta ábyrgðinni af Jóni Gnarr Kristinssyni og félögum. Kannski ég finni fljótlega til slíkrar „samfélagsábyrgðar” og fari að gera við holur í malbikinu á götum úti.  Og fæ örugglega til þess einlæga hvatningu borgarstarfsmanna ef ekki líka heitt malbik í poka. Þá gætu þau eytt tugum miljóna króna í viðbót í gæluverkefni sín og sinna.

Eitthvað hefur hugtakið ábyrgð skolast til hjá fréttaritara Reykjavíkurborgar. Fréttaritarinn, Jón Gnarr Kristinsson og aðrir stjórnmálamenn hefðu gott af að lesa nýútkomna bók Gunnlaugs Jónssonar, Ábyrgðakver. Þau yrði þá nokkru nær um hvað ábyrgð raunverulega þýðir.

Mikið grín var að þessu banni gert þegar fyrst kom upp og enginn kom vitleysunni til varnar. En enginn virðist heldur hafa velt því fyrir sér hvernig stendur á því að reglugerð sem þessi verður yfirleitt til.  Hvað veldur því að einhver embættismaður finnur hjá sér þörf til að skrifa reglugerð sem hefur þessar afleiðingar? Og það í nafni neytendaverndar.

Skýringin er einföld. Embættismenn, hvort sem er í Brussel eða Reykjavik, telja sig geta gætt hagsmuna borgaranna betur en þeir sjálfir. Og til þess að þeir fari sér ekki að voða verður að skrifa lög og reglugerðir um allt milli himins og jarðar.

Og hvernig byrjum við? Er ekki best að tilnefna í nefnd fulltrúa skrifræðisins – embættismenn og síðan fulltrúa samtaka veitingahúsaeigenda og matvælaframleiðenda, en slík samtök eru alls staðar til og halda úti skrifstofum jafnt í Brussel sem Reykjavík.  Þessi aðilar sjá auðvitað í hendi sér að ekki gengur að skilgreina ekki til fullnustu hvernig framleiðslueldhús skuli líta út, fjölda vaska, gerð tækja, ryðfrítt umhverfi o.s.frv. Allir þeir sem þegar eru í greininni hafa fjárfest í þessum hlutum. Þannig er nýjum aðilum gert erfitt fyrir með því að gera stofnun nýrra fyrirtækja mjög kostnaðarsöm. Síðan er líka ágætt að krefjast t.d. sérfræðiþekkingar (löggildingar, háskólanáms o.s.frv.) og hækka þannig þröskuldinn enn frekar. Og ef þessi aðstaða og þekking er ekki fyrir hendi má einfaldlega ekki selja afurðirnar  til neytenda.

Og svo kemur niðurstaðan; reglugerð sem skiptir neytendur nákvæmlega engu máli hvað heilbrigði varðar, en gerir nýjum aðilum erfiðara fyrir að komast inn á markaðinn. Reglugerðin skaðar þannig neytendur til lengri tíma litið, hægir á framþróun og samkeppni og hækkar verð á matvöru. En verndar þá sem fyrir eru og gerir embættismennina stolta af góðu ársverki. Og stóru framleiðendurna enn ánægðari. Þeir hafa nú fengið nokkra vernd fyrir því að nýir aðilar komi inn í greinina og geti keppt við þá um neytendur; þetta er þeirra neytendavernd!

En á meðan við mótmælum ekki og látum okkur fátt um finnast, mun vitleysan halda áfram. Sífellt fleiri reglugerðir munu segja okkur til um hvernig málum skuli háttað á öllum sviðum mannlífsins með tilheyrandi auknum kostnaði, minna athafnafrelsi og minni framþróun. Gott dæmi er nýja íslenska byggingareglugerðin.

Grein þessi birtist upphaflega á timinn.is þann 18. september 2011, en er hér endurbirt í lítillega breyttri mynd. Einhverjar endurbætur munu ætlaðar á reglugerðinni en þangað til eru íslenskir embættismenn líklega þeir einu innan ESB/EES sem fara eftir henni gagnvart sölu á tertum í góðgerðarskyni.