Roert Mundell

Robert Mundell prófessor í hagfræði við Columbia háskólann í New York hlaut Nóbelsverðlaunin fyrir rannsóknir sínar á heppilegri stærð myntsvæða (e. Optimal Currency Areas). Útvarpsþátturinn Planet Money sem er framleiddur af National Public Radio í Bandaríkjunum (sambærilegt við RÚV) spjallaði við Robert sl. föstudag í þætti sem heitir: „Should Iceland kill the krona?“ Hluti af spjalli þeirra fer hér á eftir (í þýðingu minni):

David Kestenbaum: „Er Ísland of lítið til að halda úti eigin gjaldmiðli?“

Robert Mundell: „Ég tel það afar erfitt, það er mjög erfitt að stjórna gjaldmiðli í svo litlu landi.

Baldur Héðinsson: „Hann sagði vandamálið vera það að ef þú ert lítill, geta markaðirnir leikið þig grátt.

Robert Mundell: Lítil lönd standa frammi fyrir þeirri hættu að ofurríkir einstaklingar, Carlos Slim, Bill Gates eða sambærilegir, gætu keypt upp allan gjaldmiðilinn.

David Kestenbaum: „Eða framkvæmdastjóri lífeyrissjóðs í Kaliforníu?“

Robert Mundell: „Já, gæti keypt upp gjaldmiðilinn og eyðilagt [ógreinilegt]. En það er mjög óvenjulegt.“

David Kestenbaum: „Hann sagði að það myndi ekki gerast í raunveruleikanum, en það setur á vissan hátt málið í samhengi, ekki satt? Ef heimurinn fær örlítið meiri áhuga á Íslandi en venjulega og örlítill hluti af fjármagni heimsins flæðir til Íslands, getur það haft stórkostlegar afleiðingar á krónuna. Til dæmis, segir hann, að í þenslunni hrúgaðist fé til Íslands og krónan styrktist. Styrktist mjög mikið.

Baldur Héðinsson: „Já, almenningur á Íslandi keypti dýra innflutta bíla. Fjölskyldan mín fór í ferðalög til útlanda. Við höfðum það öll mjög gott.“

David Kestenbaum: „En, þegar kreppan skall á, hraðaði fjármagnið sér snarlega úr landi og öllum fannst þeir vera mjög, mjög fátækir. Þetta, segir Bob Mundell vera eina ástæðu þess að efnahagurinn er í rúst um þessar mundir. Landið er með mjög lítinn gjaldmiðil. Stærra hagkerfi með stærri gjaldmiðil væri öruggara.

Robert Mundell: „Því stærra sem landið er, þetta er eins og stöðuvatn. Hverskonar áfall, stór steinn sem fellur í stórt vatn, hefur ekki nein áhrif. En stór steinn sem fellur í litla tjörn myndar mikla gusu. Áhrifin eru hlutfallslega miklu meiri. Það er málið með stærðina.“

(David Kestenbaum er fréttamaður á Planet Money. Baldur Héðinsson er Íslendingur sem var um tíma í starfsþjálfun (intern) í þættinum og er nokkurskonar fréttaritari Planet Money á Íslandi.)

Þáttinn má hlusta á í heild hér.

—

Hér er þetta sama spjall á enskri tungu:

David Kestenbaum: „Is Iceland too small to have its own currency?“

Robert Mundell: „I think it is very difficult to do it, it is very difficult to manage a currency in a small country like that.“

Baldur Héðinsson: „He said the problem is that If you are small, it is easy to get pushed around by the markets.“

Robert Mundell: „If you have a very small country, one of the big wealthy people in the world, Carlos Slim or Bill Gates or someone like that, could buy up the whole currency.“

David Kestenbaum: „Or some pension fund manager in California?“

Robert Mundell: „Yes, buy up the currency and destroy (ógreinilegt). But you don’t get that normally.“

David Kestenbaum: „That wouldn’t actually happen, he said, but that sort of sets the scale of the problem, right? If the world gets slightly more interested in Iceland and a tiny bit of the worlds money flows into Iceland, that can have a huge effect on the value of the krona. For example, he says, during the boom money rushed into Iceland and the krona appreciated. It got a lot stronger.

Baldur Héðinsson: „Yes, people in Iceland bought expensive imported cars. My family took trips abroad. We all lived a very good life.“

David Kestenbaum: „However, when the crisis hit, a lot of that money rushed out of Iceland and everyone felt really, really poor. This, Bob Mundell says is one reason your economy is a wreck right now. It has a very small currency. Larger economy with larger currency would be safer.

Robert Mundell: „The bigger you are, it’s like a lake. Any kind of shock, a big stone coming into a lake, a big lake doesn’t have any effect, but coming into a small pond it has a big splash. So the effect is proportionally high, and that is the issue of size.“

Krónan er sannkölluð ofurhetja.

Það fer ekkert á milli mála að íslenska krónan bjargaði öllu sem bjargað varð í hruninu. En svo krónan gæti bjargað okkur, þurfti fyrst að bjarga krónunni. Innrita á Landspítalann og tengja við járnlunga og gervinýra, skipta um lifur, heiladingul og gangráð, setja aftur í fitusog og gefa slakandi og örvandi næringu í æð. Þessar mikilvægu björgunaraðgerðir eru kallaðar höft til einföldunar. Meðan krónan er að jafna sig á björguninni hafa góðir menn tekið að sér að hjúkra henni og munu hugsanlega þurfa að gera það eitthvað áfram.

Það var mikið lán hve krónan var vel á sig komin líkamlega fyrir aðgerðirnar, annars hefði hún ekki lifað þær af. Einu aukaverkanirnar sem greindar verða — og það verður að teljast ótrúlega lítið — er að krónan er svolítið rugluð. Það er eins og hún hafi bætt við sig persónuleikum. Fyrir voru náttúrlega þessir tveir sem hún hefur flakkað á milli í þrjátíu ár, 1) Lánakróna og 2) Launakróna, sem illa gengur að lækna hana af. Færustu geðlæknar landsins, sem hafa verið með hana til meðferðar, hafa greint tvo persónuleika til viðbótar: 3) Aflandskróna og 4) Útboðskróna.

Læknarnir skilgreindu persónuleikana í greininni „Fjögur andlit Krónu“ sem birtist nýlega í virtustu læknatímaritum heims. Helstu niðurstöður þeirra eru þessar:

1. Lánakróna. Í þessum ham er hún yfirlætisfull og frek og veit allt manna best. Hún reynir að fresta öllum hlutum eins lengi og kostur er vegna þess að hún veit að á meðan hækkar verðtryggingin.
2. Launakróna. Í þessum ham er hún bljúg og þæg og lætur allt yfir sig ganga og fagnar hverri nýrri krónu sem prentuð er sem væri hún gamall vinur. Fréttum af nýjum tíuþúsundkrónaseðli tók hún svo vel að hún fór með kvæði um krónuna sem hún hafði ekki farið með síðan tvö núll voru fitusogin af henni.
3. Aflandskróna. Þegar hún er í þessum ham er sjálfsvirðingin engin og það þarf að setja hana í spennitreyju og binda ofan í rúmið svo hún fari sér ekki að voða. Meðan hún gekk laus klæddi hún sig í efnislítil klæði og falbauð blíðu sína fyrir smánarlega upphæð í skuggalegasta hverfinu í Hamborg.
4. Útboðskróna. Í þessum ham er hún í krónísku kvíðakasti og nagar neglurnar á sér niður í kviku. Á nóttunni þylur hún heilu kaflanna úr fræðum Marx utanbókar og rökræðir þess á milli við sjálfa sig um Fylkinguna og Trotsky. Á daginn miklar hún allt fyrir sér og hefur stórkostlegar efasemdir um eigið ágæti.

Einhverjir kynnu að halda að eins sjúk og hún var gæti krónan tæplega bjargað miklu. Það er misskilningur. Hún bjargaði atvinnulífinu í heild sinni og kom í veg allir nema ríkisstarfsmenn misstu vinnuna með því að gengisfella stórkostlega laun þeirra sem þó höfðu vinnu. Það er ekki lítið afrek af helsjúkri hetju. Atvinnuleysi á Íslandi er ekki nema 6,9% (ef frá er talið fólkið sem flutti burt í atvinnuleit, en það skiptir ekki máli vegna þess að það getur étið það sem úti frýs). Til samanburðar má geta þess að atvinnuleysið í Evrópusambandinu er 10,1% og í Bandaríkjunum 8,3%. Munurinn er sláandi eins og allir sjá.

Alþjóðlegir fjárfestar, sem á mannamáli eru kallaðir fólk með peninga sem langar að ávaxta þá, munu að sjálfsögðu vilja flykkjast hingað eftir að þeir sjá hve vel er búið um krónuna og efnahagslífið. Það er víst svo auðvelt að reka alþjóðleg fyrirtæki á Íslandi um þessar mundir, ef eitthvað er að marka Össurarmenn. Og sjáið Samherja og alþjóðleg dótturfyrirtæki hans. Þau eru mjög áhugsöm um að stunda viðskipti á Íslandi meðan krónan er í læknismeðferðinni. Með þessu áframhaldi verður Ísland hrein paradís á jörðu og skjaldborgin loksins verða að veruleika.

Fróðlegt væri að heyra frá mönnum í stjórnarandstöðunni hvort þeir treysti sér til að setja krónuna á göngudeild ef þeir komast til valda. Það myndi hjálpa kjósendum að ákveða sig hvað á að merkja við á kjörseðlinum, að minnsta kosti mér. Þótt allir Íslendingar sem einn séu stoltir af krónunni sinni þá getur verið örlítið lýjandi að hafa hana sjúka lengi, ég tala nú ekki um ef persónuleikaflakkið heldur áfram. Mun hún geta gengið óstudd í framtíðinni?

Matador-peningar eru ekki verri gjaldmiðill en hver annar.

Ekki að ég sé að leggja það til, þá eru dæmi þess að tækin hafi verið tekin úr sambandi, einkum ef sérfæðingar úrskurða að sjúklingurinn sé sannarlega heiladauður. Enginn er að halda því fram nema örfáir galnir menn að krónan sé heiladauð. Hún er eingöngu að jafna sig og mun hressast um leið og nýi heiladingullinn byrjar að dingla. Mikilvægt er þó að meta stöðuna af yfirvegun og skynsemi. Kalt, eins og sagt er. Vona hið besta en vera viðbúin hinu versta. Hvaða kostir aðrir eru til dæmis í stöðunni ef hið óhugsandi gerðist? Myndi ekki vera skynsamlegast í þeirri stöðu að taka upp Matador-peninga? Ég á svo margar fallegar minningar frá því spili frá því ég var krakki. Það var hægt að kaupa götur og hús inni í lítilli og fallegri sápukúlu spilsins, algerlega laus við heimskuleg og vitlaus markaðslögmálin.

Alþjóðlegar myntir koma að sjálfsögðu ekki til greina fyrir ofurhagkerfi eins og Ísland. Þótt aðrar smáþjóðir hafi látið glepjast og hætt að halda úti eigin gjaldmiðlum, eins og Panama til dæmis, þá er engin ástæða fyrir Ísland að feta þá óheillabraut. Þar er allt flatt og leiðinlegt, sama og ekkert atvinnuleysi, engar gengisfellingar, aldrei nein spennandi áföll á borð við fjármálahrun og efnahagshrun. Bara hundleiðinlegur stöðugleiki og stórlega skert tækifæri fyrir stjórnmálamenn að bora göt fyrir kjördæmin sín. Hvílíkur hryllingur!

Að lokum langar mig að birta ljóðið um krónuna, en það var spilað af geisladiski á ársfundi Seðlabankans nýlega.

Krónan er komin að kveða burt snjóinn,
að kveða burt leiðindin, það getur hún.
Már hefur sagt mér, að senn komi Ólinn,
saksókn í dali og húsleit í tún.
Hún hefur sagt mér til syndanna minna,
ég svindli of mikið og vinni ekki hót.
Hún hefur sagt mér að vakna og vinna
og vonglaður taka nú höftunum mót.

Ekki má skera upp um of, það er kallað blóðmjólkun og arðrán í tungutaki sumra.

Skattar eru að sumu leyti eins og rentur sem verðmætasköpun gefur af sér. Eins og afurðir t.d. kannabisbúgarðs. Akurinn þolir að skorið sé upp af honum ákveðið magn afurða, t.d. 30%. Ef of mikið er skorið upp, t.d. 70%, nær stofninn ekki að halda sér við og visnar eða jafnvel deyr og gefur ekkert af sér framar. Tölur  frá Íslandi (t.d. innlend fjárfesting, úttekt séreignarsparnaðar) benda til þess að renturnar af íslenska kannabisbúgarðinum fari minnkandi. Plönturnar ná sér ekki á strik fyrir dugnaði og ósérhlífni bóndans.

Þessi skattheimta (rauða kakan) leggst ofan á aðra skattheimtu. Er það eðlilegt?

Flestir vita að það er bannað að eiga og rækta kannabisplöntur á Íslandi, almannaheill krefst þess víst. En krefst almannaheill einskis þegar kemur að skatta- og gjaldahækkunum? Eru virkilega engin takmörk fyrir því hvað löggjafinn getur lagt á marga skatta og hækkað þá sem fyrir eru? Er ekkert í stjórnarskránni sem veitir honum aðhald? Er ekkert þar sem verndar tekjur fólks, sem það vinnur fyrir í sveita síns andlits, fyrir ásælni ríkisins? Er ekki verið að ganga á eignarrétt okkar æ meira? Verndar stjórnarskráin ekki eignarréttinn? Er í lagi að klípa hann smátt og smátt í burtu á nokkrum mismunandi stöðum, VSK, vörugjöld, tekjuskattur, eignaskattur, bílaeldsneyti (39 milljarðar af því einu 2012), kolefnisgjald os.frv, fyrir utan launaskerðinguna við sífallandi gengi gjaldmiðilsins?

Í 72. grein stjórnarskrárinnar segir: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.“

Og í 77. grein segir: „Skattamálum skal skipað með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann.“ Og: „Enginn skattur verður lagður á nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar þau atvik urðu sem ráða skattskyldu.“

Eignarétturinn er friðhelgur, nema þegar kemur að því að klípa hann smátt og smátt í burtu með sköttum og gjöldum.

„Eignarétturinn er friðhelgur.“ Það stendur skýrum stöfum. En það má skattleggja eignina. Og hvað er þá eign? Er það hús, íbúð, land eða seðlarnir undir koddanum? Hvað þýðir þá friðhelgi? Orðabókin: „Réttur (einstaklings) til að vera laus við utanaðkomandi afskipti eða ónæði.“ Hvernig getur skattlagning eignar átt rétt á sér þegar stjórnarskráin kveður sérstaklega á um að eignarétturinn sé friðhelgur? Það er engu að síður gert og það duglega. En gott og vel, skattlagningin er í nafni almenningsþarfa, það þarf að borga fyrrverandi stjórnmálamönnum eftirlaun, reka elliheimili, sjúkrahús, menntastofnanir, stjórnmálaflokka, forsetaembætti, greiða vexti af gjaldeyrisvopnabúrum, bora göng í gegnum fjöll og svo framvegis. En hvar eru þá mörkin? Hvað má taka mikið af eigninni áður en gengið er á friðhelgan eignaréttinn? 10, 20, 50, 99%?

Skattar þurfa að vera 100% svo það sé hægt að fullkomna skjaldborgina og norræna velferð.

Stjórnarskráin sem verndar friðhelga eignaréttinn veitir okkur sem sagt enga friðhelgi fyrir því til dæmis ef galinn stjórnmálamaður með galinn (eða kúgaðan) þingmeirihluta á bak við sig ákveður að öll verðmætasköpun í landinu skuli vera eign ríkisins, skattar og gjöld séu hér með 100% af öllu. Hæstiréttur gæti hugsanlega komist að þeirri niðurstöðu að það samræmdist ekki almannahagsmunum að skattar væru 100%. Á móti myndi forsætisráðherra geta sagt að það sé sannarlega almannahagsmunir að skattarnir séu 100% vegna þess að þannig sé loksins hægt að fullkomna skjaldborgina sem ríkisstjórnin sé að slá um þjóðina svo smjör geti dropið af hverju strái og norræn velferð nái hámarki. Og farið sínu fram án tillits til réttarins, eins og reynslan sýnir.

Ég tel að Það þurfi að bæta við 77. greinina ákvæðum um hámark skatthlutfalls og skilgreiningu á hvað skattur er (t.d. að tekjur hins opinbera séu skattar, sama hvaða nafni þær nefnast). Það þarf að setja í plaggið að skattur opinberra aðila á einstaklinga megi t.d. aldrei fara samanlagt yfir 30% af heildartekjum, og 15% af tekjum fyrirtækja. Um þetta mætti kjósa í þjóðaratkvæðagreiðslu meðfram þingkosningum, hver og einn myndi ákveða skatthlutfallið með því að skrifa það í auðan reit. Þá gæfist þjóðinni kærkomið tækifæri til að ákveða sjálf hve miklu af tekjum sínum hún ver til samfélagsins. Meðaltalið yrði hið nýja skatthlutfall. Fyrir slíka atkvæðagreiðslu myndi án efa myndast fjörleg umræða um ríkisfjármál, hvað er bruðl, hvað er óþarfi, hvað er nauðsyn og sérfræðingar myndu reikna út hve hlutfallið yrði að vera hátt til að þetta eða hitt væri á könnu ríkisins. Umræðan um Icesave-kosningarnar sýndi að þjóðin er miklu betur fær um að komast að skynsamlegri niðurstöðu en Alþingi (sem virðist í gíslingu nokkurra frekja, eins og glögglega mátti ráða af ræðum þingmanna sem mæltu Icesave frumvarpinu bót). Internetið hefur tryggt að margfalt fleiri sjónarmið í hverju máli njóta sín en áður. Sá tími er liðinn að samtryggingarfjölmiðill stjórnmálamanna RÚV geti stjórnað umræðunni, eða Morgunblaðið eða Fréttablaðið. Bloggheimar, netmiðlar og Snjáldra eru orðin að Alþingi íslensku þjóðarinnar, þar er fjörug umræða um landsins gagn og nauðsynjar alla daga.

Og í 72. greininni þarf að árétta að Alþingi þurfi að samþykkja alla skattheimtu eftir skilgreininguna. Eins og fyrirkomulagið er núna virðist vera hægt að færa skattheimtuna frá löggjafarvaldinu og í hendur framkvæmdavaldsins og fyrirtækja í opinberri eigu án þess að nein viðvörunarljós blikki. Um það var nýlega fjallað í Vefþjóðviljanum. Holræsagjaldið (skítaskatturinn svokallaði) er nú orðinn að fráveitugjaldi í umsjón Orkuveitunnar.

Nauðsynlegt er að fara í saumana á þessum grundvallarmálum, málum sem virðast ekki hafa lotið neinni stjórn hingað til og bara vaxið og bólgnað út, eins og aukning ríkisútgjalda undanfarið ber glögglega með sér. Mikilvægt er að þjóðin taki þátt í þessari vinnu og ákveði sjálf hvað er fyrir bestu í þessum efnum.

Ég nefni Sjálfstæðisflokkinn vegna þess að innan hans vébanda, flokksmenn sem stuðningsmenn, er lang stærsti hópurinn sem er áfram um viðskiptafrelsi og valfrelsi, fyrir utan að slík mál eru grundvallaratriði í hugsjón hans.

Engin von er til þess að í öðrum flokkum finnist jafn stór hópur og allra síst hjá gömlu kommúnistunum í VG. Formaður og stofnandi þess flokks vildi meira að segja ekki leyfa þjóðinni að eiga valkost um bjór. Er hægt að vera aftar á merinni en það?

Ingólfur Gíslason læknir.

Nýlega las ég bókina Læknisævi eftir Ingólf Gíslason (1874-1951). Bókin er afar fróðleg og góð heimild um Ísland á æviskeiði höfundarins. Einn kafli er nokkuð minnistæður og langar mig að deila hluta hans með lesendum. Væri þetta sena í kvikmynd, gerðust þær tæplega átakanlegri. Atvikið gerist á aðfangadag árið 1908. Það var komið að kvöldverðinum. „Fólkið settist að borðinu, og allir voru í hátíðaskapi. Á eftir átti svo að ganga í kringum jólatré, syngja sálma, skoða smágjafir og drekka kaffi. En máltíðinni var ekki lokið, þegar viðhorfið breyttist allt í einu. Hundarnir fóru að gelta, og hófahljóð heyrðist, einhver var að koma, og nú var líklega ekki til setu boðið.“ Það stóð heima, sendimaður var kominn. „Erindið var að sækja mig til sjúklings vestur yfir heiði. Í koti einu vestur í sveitinni lá ungur bóndi fárveikur og bar ekki af sér fyrir kvölum í höfði.“ Ingólfur ferðbjó sig strax og reið ásamt fylgdarmanninum út í kalda en tunglbjarta nóttina. Sjúklingurinn átti heima í Ljósavatnsskarði í Þingeyjarsýslu, en þar var Ingólfur héraðslæknir.

Ég stakk hestinum með reiðtygjunum inn í kofa á hlaðinu og fikraði mig áfram inn göngin. Ég gat gengið á hljóðið, því að inni var hávær barnsgrátur, sem blandaðist niðurbældum konuekka og þungum og sárum stunum sjúklingsins. Á heimilinu voru aðeins hjónin og þrjú fremur ung börn. Maðurinn þjáðist af hitaveiki og höfuðverk, er var svo sár, að hann gat ekki varizt hljóðum og fékk því enga værð né svefn. Konan sat uppi í rúmi sínu og grét, og börnin þrjú, öll í sama bólinu, háhrinu, því að þau voru sársyfjuð, en náðu ekki að sofna vegna hljóðanna í pabba þeirra. Baðstofan var bara eitt fátæklegt herbergi með þremur rúmum, litlu borði og einu kofforti, aðrir húsmunir voru ekki. Það var ekki jólalegt um að litast þarna inni. Litla stúlkan tveggja ára hætti að skæla, hallaði undir flatt og leit hrædd og hissa og með tárin glitrandi í augunum á þennan ókunna mann, stakk horninu af ábreiðunni upp í sig og hélt báðum höndum í jaðra hennar. Rauðhærður drenghnokki byrgði sig undir yfirsængurræfli, en litli bróðir hans trítlaði berfættur yfir í rúmið til mömmu sinnar, sem nú var að þerra af sér tárin og snyrta sig örlítið til.

Ungi húsbóndinn var augsýnilega mikið sjúkur, hafði ríg í hálsinum og mikla þraut, einkum í höfðinu aftan til. Ég skoðaði hann nú nákvæmlega, mældi hitann og hlustaði lungun og hjarta, enginn vafi virtist leika á því að þetta væri heilahimnubólga á háu stigi. Þá þekktust engin góð ráð við þeim sjúkdómi, þótt nú sé öðru máli að gegna. Ég gat því ekki gert annað en hagræða sjúklingnum, leggja bakstra á höfuð og háls og sprauta góðum skammti af morfíni undir húðina á handlegg, fékk svo konunni glas með róandi og hitaeyðandi mixtúru og lofaði henni, að ég skyldi koma fljótlega aftur til að sjá, hvernig gengi og ef til vill reyna eitthvað fleira. Settist ég nú á koffortið og beið átekta. Brátt hætti sjúklingurinn að hljóða, börnin ultu út af eitt af öðru, og innan stundar voru hjónin sofnuð líka. Ég sat samt enn góða stund á koffortinu og naut þess að sjá þessa þjáðu fjölskyldu hvílast í örmum svefnsins, sem hafði nú unnið mikið miskunnarverk. Litla telpan hafði stungið tveimur fingrunum upp í sig, yngri bróðirinn lá með opinn munninn og hraut dálítið, en sá rauðhærði var búinn að rífa sængurgarminn ofan af sér og lá hálfber. Ég reis þá á fætur og breiddi ofan á snáðann, dró dálítið niður í lampanum, svo að hann skyldi ekki ósa, og bauð svo, í huganum, þessum litla sofandi hóp góða nótt og gleðileg jól.

Læknisævi eftir Ingólf Gíslason, gefin út af Bókfellsútgáfunni í Reykjavík 1948. Kaflinn heitir „Læknisvitjun á jólanótt“ og er á bls. 157-160. Ingólfur var bróðir Garðars Gíslasonar stórkaupmanns og tengdafaðir Thors Thors sendiherra Íslands í Bandaríkjunum.

Annað sem löndin eiga sameiginlegt er að í báðum eru verksmiðjur þar sem framleiddar eru vörur til útflutnings sem seldar eru fyrir raunverulega peninga. Þeim gjaldeyri er svo skipt í innlenda gjaldmiðilinn og starfsfólkinu greidd launin í honum.

Getuleysi stjórnmálamanna við „hagstjórn“ hefur löngum verið talin helsta ástæða þess að krónan hefur hrapað í verðgildi eins og steinvala í urð Hafnarfjalls. En nú er kominn annar sökudólgur: Verkalýðsfélögin. Þau heimtuðu alltaf hærri og hærri laun óháð getu efnahagslífsins til að greiða þau.

Það er því kominn tvöföld ástæða fyrir því að hætta að berja höfðinu við steininn.

Kvikmyndaskráin í bókinni

Um þessar mundir er ég að vinna í atriðisorða- og kvikmyndaskrá nýrrar útgáfu á bókinni Ferð höfundarins eftir Christopher Vogler sem kom fyrst út í minni þýðingu 1997. Síðan þá hefur bókin tvisvar verið endurútgefin og aukin á ensku, en þessi nýja íslenska útgáfa sameinar aðra og þriðju útgáfu hennar í eina glæsilega 150 blaðsíðum lengri bók á okkar ástkæra og fjölskrúðuga máli íslenskunni.

Þegar bók er komin á það stig að hægt er að gera atriðisorðaskrá er ljóst að stutt er í útgáfu. Það hefur tekið lengri tíma en ég áætlaði að ganga frá nýju útgáfunni en nú er því verki sem sagt lokið. Ég get slegið því föstu, án þess að lofa upp í ermina á mér, að bókin kemur út snemma á næsta ári.

Ferð höfundarins er eitt af undirstöðuritum þeirra sem leggja fyrir sig sögusmíðar, hvort sem þær birtast á bókfelli, tjaldi eða sviði. Svo er það einskonar bónus við bókina að hana má nota sem leiðsögutæki, GPS græju, til að rata um lífið.

Ljósmyndin sem fylgir þessari færslu er af kvikmyndaskránni en þar eru veggspjöld allra kvikmynda sem nefndar eru í bókinni. Veggspjald kvikmyndar er ómissandi hluti af söguheiminum, eru í mörgum tilfellum inngangur að sögunni, það fyrsta sem væntanlegir aðnjótendur sjá. Það gefur tóninn, andrúmsloftið og þemað.

Ég hef stundum velt því fyrir mér hvað það er sem gerir Ferð höfundarins svona vinsæla. Ég held að hluti af skýringunni sé sú að ef maður notar kvikmyndina Löggan í Beverly Hills með Eddie Murphy til að varpa ljósi á algildan sannleika í mannlegri tilveru að þá sértu kominn með Bingó.

Barnaleikir eru að sumu leyti æfingar fyrir fullorðinsárin. Eltingaleikir eru kannski fyrsti undirbúningurinn að því að forðast að vera „klukkaður“, til dæmis af skattinum. Þá koma stikk-frí svæðin sér vel. Frísvæðin þar sem önnur lög gilda en almennt. Frísvæðin þar sem það er leyft sem bannað er fyrir utan.

Mér varð hugsað til þessa leiks þegar ég átti leið um Leifsstöð um daginn. Á göngum flughafnarinnar var auglýsing á áfengum miði frá íslensku brugghúsi og innkaupakerran í versluninni við töskufæriböndin var skreytt með þessari ljómandi fínu auglýsingu frá framleiðanda Stella Artois ölsins. Guðaveigar voru auglýstar á skiltum fyrir ofan vínrekkana og ungir kurteisir sérfræðingar kynntu þær. Það rann upp fyrir mér að ég hef aldrei hætt að leika mér í Stikk-frí. Í hvert sinn sem ég ferðast til útlanda gefst mér kostur á einni umferð af þeim gamla og góða leik. Skemmtilegt.

Í þessari útgáfu af Stikk-frí var ég sem sagt laus undan klukki skattsins, gat keypt vín í búð með fleiri vörum en bara víni (eins og víðast hvar í hinum vestræna heimi) og leyft að glápa á auglýsingar á því. Síðasta atriðið gladdi mig vegna þess að ég naut meira frelsis en venjulega. Gat á eigin ábyrgð horft á vínauglýsingu og metið, án aðstoðar frá einhverjum sem veit betur en ég hvað ég vil, hvort ég kaupi þessa víntegund, aðra víntegund eða enga víntegund.

Ég vorkenndi öllu því fólki sem hefur ekki tök á ferðalögum til útlanda. Ég furðaði mig á hvers vegna fyrsta „hreina vinstristjórnin“ í landinu, þeirri sem berst að eigin sögn fyrir bættum kjörum hinna efnaminni með skjaldborgum og einhverju fleira, er ekki fyrir löngu búin að opna fríhöfn á Hlemmi eða BSÍ fyrir þá sem ferðast með vænglausum hópfarartækjum. Óréttlæti er eitur í mínum beinum og því skil ég ekki hvers vegna skoðanasystkin mín láta þetta óátalið. Sú röksemd og væntanlega forsendan að fríhöfnum yfirleitt, að fólk á leið ÚR LANDI geti keypt vörur skattfrjálst, á ekki við vegna þess að fólk á leið TIL LANDSINS eru bestu viðskiptavinir fríhafnarverslunarinnar. Það er því ekkert því til fyrirstöðu fyrir „vini verkalýðsins“ að opna fríhöfn á Hlemmi.

Þó mér væri þarna, á íslenskri grund í íslenskri byggingu sem kennd er við Íslendinginn sem fann Ameríku, leyft vöflulaust að verða fyrir áhrifum af vínauglýsingum, fór það ekki framhjá mér að börn og unglingar voru þarna úti um allt. Hugsa sér! Kannski var verið að skjóta fyrstu rótunum að æfilangri áfengissýki hjá einhverju íslensku barninu með hinni blygðunarlausu auglýsingu um hve Thule bjór er ljúffengur (ég ætla nú ekki einu sinni að reyna að ímynda mér hvaða áhrif þetta hefur á útlensk börn). Hræðileg tilhugsun og furðulegt að þeir sem vita best hvað öðrum er fyrir bestu skuli ekki hafa gert við þetta alvarlegar athugasemdir. Áhugafólk um velferð æskunnar HVAÐ ERU ÞIÐ AÐ HUGSA? Af hverju gerið þið ekkert í þessu?

Leiknum lauk svo þegar ég var kominn hinum megin við þilið. Þá var ég aftur orðinn að hálfvitanum sem er því miður ekki fær um að meta sjálfur hvað honum er fyrir bestu. Engar vínauglýsingar, enginn bjór í 10-11, nokkrum metrum frá fríhafnarversluninni, bara sama litskrúðuga og fallega Ísland, fast í viðjum sjálfsblekkingar, tvískinnungs, skorts á umburðarlyndi og sjálfshaturs.

Haldi menn að sjónvarpið sé eini sökudólgurinn í þessum efnum eru þeir ekki vel með á nótunum. Yfir landið flæða tímarit sem auglýsa áfengi sem aldrei fyrr. Ef við ætlum að taka okkur alvarlega sem þjóð sem vill koma í veg fyrir áfengisbölið ber okkur að setja á fót nefnd sem hefur það á starfssviði sínu að banna tímarit eða rífa úr og sverta allar áfengisauglýsingar í þeim sem hljóta náð fyrir augum nefndarinnar áður en blöðin berast áskrifendum eða í bókabúðir. Það mætti gera þessa nefnd að deild í Fjölmiðlastofu og skapa þannig fjölmörg viðbótarstörf hjá ríkinu.

Áfengisstofa, eins og það mætti etv. kalla hana gæti líka haft netið á sinni könnu, en eins og flestir vita er mikið um áfengisauglýsingar á netinu, svo mikið að furðu sætir að áfengisbölið skuli ekki vera meira vandamál en það þó er. Með nútímatækni mætti loka fyrir eða sverta allar áfengisauglýsingar á netinu. Eitt og sér myndi þetta skapa fleiri störf hjá ríkinu, en tapast hjá einkageiranum, vegna hins fyrirhugaða algera auglýsingabanns. Það er nú líka miklu göfugra að vinna við slík hátæknistörf en lágtæknistörf eins og bruggun eða auglýsingagerð.

Við blasir að næsta skref, og það heillavænlegasta, er vitaskuld að banna áfengi alfarið í landinu. Byrja á því að draga úr opnunartíma ÁTVR, til dæmis hafa bara opið á miðvikudögum milli sjö og átta að morgni, stytta opnunartíma veitingahúsa smátt og smátt og fækka um leið tegundum áfengis sem þau mega selja. Að sama skapi ætti að minnka stórlega skammtinn fljúgandi vegfarendur mega hafa með sér inn í landið og leggja svo áfengissölu niður í fríhöfninni.

Þeir sem benda á slæma reynslu af áfengisbanni á bannárunum eru bara alkóhólistar og úrtölumenn. Glæpamenn hafa alltaf verið til og verða alltaf til. Áfengis- og vímuefnabann hvetur ekki til glæpa, það sýnir reynslan frá Mexíkó. Það er staðreynd að áfengi er böl og ég er einn þeirra sem tel að það böl megi leysa með einu pennastriki. Falleg framtíðarsýn, ekki satt?

Ég er viss um að margir telja óraunhæft að hægt sé að banna áfengi algerlega á Íslandi. Á móti bendi ég á þá staðreynd að Talibönunum í Afganistan tókst mjög farsællega að loka sínu landi. Þótt það sé etv. ekki rétt að taka Talibanana sér til fyrirmyndar (kúgun kvenna, mannréttindabrot osfrv.), mega þeir þó eiga það að þetta gerðu þeir vel.

Til að koma í veg fyrir misskilning um aðild mína að SÁÁ þá vil ég taka fram að ég er ekki meðlimur í Samtökum áhugamanna um áfengis- og vímuefnavandann heldur í Samtökum áhugamanna um áfengismál. Deildin mín heitir Samtök áhugamanna um áfengismál sem aldrei hafa farið í meðferð en þyrftu kannski á því að halda, skammstafað SÁÁSAHFÍMEÞÁÞH. Markmið deildarinnar er að koma þeim skilaboðum á framfæri (með háði, ef ekki vill betur) að boð og bönn leysa ekki allan vanda og að það eigi að vera hvers og eins að meta áhættuna sem felst í að neyta áfengis eða annarra fíkniefna. Auk þess er markmiðið að hvetja alla frelsisunnandi menn til að sporna við fótum við æ meiri frekju þeirra sem telja sig vita betur hvað öðrum er fyrir bestu.

Fyrsti heimsendir sló í gegn.

Annar heimsendir sló rækilega í gegn.

Þriðji heimsendir: BLOKKBÖSTER

Gakktu um í staðfestingu þess að heimsendirinn er í nánd! Hvort sem það er gamli heimsendirinn eða sá yfirvofandi. Vertu vinum þínum þörf áminning um hvað mun gerast breyti þeir ekki rétt. Auðvitað eiga Íslendingar að greiða fyrir misheppnuð viðskiptaævintýri Björgólfs og félaga í útlöndum. Hvernig datt nokkrum manni annað í hug en það væri sjálfsagt? Hver kannast ekki við að hafa skrifað undir víxil hjá skyldmenni? Þetta er alveg eins. Sama góða tilfinningin fyrir að allt fari á besta veg. Enda er bjart framundan í efnahagsmálum heimsins, einkum í Evrópu, svo það er ekkert að óttast. Þrotabú Landsbankans er hvort sem er svo auðugt að það næst upp í allar kröfur, samþykkt skuldaviðurkenningarinnar er bara málamyndagjörningur og mun í mesta lagi kosta þjóðina 700 milljarða. Að vísu vildu viðsemjendurnir ekki bara taka þrotabúið og láta gott heita, en það er ekki vísbending um eitthvað óeðlilegt, nei, það er vísbending um að Íslendingar eru snillingar í samningum, snillingar sem láta einskis ófreistað við að gæta hagsmuna þjóðarinnar.

Einhver gæti sagt: „Þótt stjórnmálamennirnir hafi lofað endurgreiðslu, þá gerði ég það aldrei.“ Það er rétt upp að vissu marki. Stjórnmálamennirnir eru handhafar sjóðsins okkar og geta tæmt hann eftir eigin geðþótta og tæmt vasa komandi kynslóða líka til að greiða það sem út af stendur. Eignaréttarákvæði stjórnarskrárinnar ver þetta einmitt með tilliti til almannahagsmuna. Það þarf engan lögfræðing til að skilja þetta.

Uppfærð verðtafla frá því bolirnir voru tveir: Verðið er ekkert minna en æðislegt, þú sparar 378% 435% frá listaverði og þarft aðeins að reiða fram 29,990 krónur fyrir stykkið, staðgreitt. Inn í þessu einstaka afsláttarverði er 30% virðisaukaskattur, en hann er hafður svona hóflegur vegna hinnar GLÆSILEGU niðurstöðu íslensku samninganefndarinnar í Icesave [I, II og III] (innsk. blm.). Sérstakur afsláttur er veittur ef allir bolirnir eru keyptir, eða 456% 767% af listaverði. Samtals kosta bolirnir tveir þrír, pakkaðir í plast, aðeins 75,990 124,990 krónur.

Bolirnir fást í öllum stærðum, hvítir með svörtu letri. 0,001 prósent af sendingarkostnaðinum rennur óskipt til Stjórnmálamannahjálpar Sameinuðu þjóðanna.