Sigurgeir Orri Sigurgeirsson

Jibbí.

Eftir að McDonalds yfirgaf Ísland er fátt um fína drætti fyrir sanna McDonalds hamborgaraunnendur. En örvæntið eigi. Þótt McDonalds hafi gefist upp á að elda McDonalds borgara á Íslandi, er ekki þar með sagt að allir þurfi að hætta því. Það er nefnilega ekki svo mikið mál að gera ekta, upprunalegan, ljúffengan og ódýran McDonalds hamborgara heima hjá sér. Aðalatriðið er að FYLGJA uppskriftinni og gera nákvæmlega það sama og McDonalds-bræðurnir gerðu þegar þeir fundu upp hamborgarann vinsæla. Hér á eftir fer uppskrift að hinum eina sanna, venjulega McDonalds hamborgara.

Venjulegur McDonalds hamborgari — uppskrift.

Formáli
Venjulegi hamborgarinn frá McDonalds er hinn eini sanni, gamli góði, hamborgari sem kom fyrirtækinu á kortið 1948. Síðan þá hafa margir hamborgarar verið hesthúsaðir og Venjulegi borgarinn þróast og breyst. Til hins betra segja sumir. Til hins verra segja aðrir. Um miðjan níunda áratuginn datt einhverjum McDonalds liðsmanninum það snjallræði í hug að steikja borgarana báðum megin í einu og stytta þannig steikingartímann um helming. En sú breyting kostaði sitt. Nefnilega bragðið. Það breyttist. Enn eru til menn sem gráta gamla góða, upprunalega, eina sanna McDonalds hamborgarabragðið.

Sögustund
Sölumaður að nafni Ray Krog kynntist McDonalds bræðrunum í San Bernardino í Kaliforníu 1954. Hann var þá að reyna að selja þeim mjólkurhristingsmaskínu. Hann varð svo hrifinn af hamborgaranum að hann gerði samning við bræðurna um að opna útibú í De Plaines í Illinois. Sem hann og gerði ári seinna. Ray loðnaði nokkuð um lófana næstu árin.

Uppskriftin
Nú er rétt að vinda sér að uppskriftinni. Uppskriftin getur af sér tíu hamborgara. Hvort hún dugi tíu manns er ekki gott að segja.

500 gr nautahakk (80% magurt)
10 lítil hamborgarabrauð
10 súrsaðar akúrkusneiðar
10 tsk þurrkaður, saxaður laukur
McDonalds hamborgarakrydd (sjá neðar)
Sinnep
Tómatsósa
10 stk. vaxpappírsblöð, 30×30 sm að stærð

McDonalds hamborgarakrydd
4 msk salt
2 msk bragðbætir (sodium glutamate, msg, „Þriðja kryddið“)
1 tsk malaður svartur pipar
1/4 tsk laukduft

Hrært saman og sett í kryddstauk með nægilega stórum götum fyrir piparinn. Uppskriftin gerir um 90 gr af kryddi. Nauðsynlegt er að setja þetta krydd á ALLA McDonalds hamborgara eigi þeir að standa undir nafni. Þeir sem eru með ofnæmi fyrir msg (glutein ofnæmi) eða vilja ekki nota msg geta einfaldlega sleppt því og aukið salt og pipar um 1 tsk hvort.

Borgararinn
Skipta hakkinu í 10 jafn stórar kúlur. Fletja hverja kúlu út á vaxpappír svo hún verði um 10 sm að stærð og 6 til 7 mm á þykkt. Frysta borgarana í amk. klukkustund (það kemur í veg fyrir að þeir detti í sundur við steikingu).

Laukurinn
Setja þurrkaða laukinn í skál með loki. Vatnið verður að flæða talsvert yfir laukinn, um 10 sm. Skálin látin standa lokuð í ísskáp í hálftíma. Hella vatninu af. Laukurinn ætti þá að vera orðinn eins og ekta, upprunalegur McDonalds laukur. Setja lokið aftur á og kæla í ísskápnum að matartíma.

Súrsaða gúrkan
Súrsaða gúrkan frá McDonalds er alveg sér á báti hvað varðar bragð. Hún er fremur súr. Eina súrsaða gúrkan sem kemst nálægt því að bragðast eins og ekta, upprunaleg McDonalds súrsuð gúrka er frá Heinz. Hægt er að kaupa óskornar súrsaðar gúrkur og skera á eigin spýtur. Gæta ber þess að sneiða gúrkuna afar þunnt. Það er nokkuð vandaverk og eiginlega varla á færi áhugamanna nema þeir eigi áleggsskurðarvél. Annað sem ber að gæta er að sneiða gúrkuna skáhalt því annars verða sneiðarnar of litlar.

Brauðið
Skilja alveg að kórónuna og hælinn. Ekki er víst að það fáist hamborgarabrauð af réttri stærð á Íslandi. Lesendur ættu endilega að láta höfund vita ef þeir vita um stað sem selur slík brauð.

Vaxpappírinn
Mjög mikilvægt er að vefja hamborgaranum í vaxpappírinn að matreiðslu lokinni.

Matreiðsla
Mikilvægt er að hafa innihald uppskriftarinnar tilbúið þegar hafist er handa, vegna þess að eldamennskan tekur afar stuttan tíma. Stilla bakarofninn á 50 gráður, eða lægstu stillingu („Halda heitu“ stillingu). Tvær steikarpönnur, ein fyrir hamborgarana og hin fyrir brauðið. Fíra undir pönnunum. Meiri hita undir hamborgarapönnunni en brauðpönnunni. Það er erfitt að meta hvað er nákvæmlega rétt hitastig. Það fer eftir eldavélum, tegundum og hvort þær eru drifnar af gasi eða rafmagni (æfingin skapar meistarann).

1. Setja kórónur fjögurra brauða á pönnuna þannig að topparnir snúi NIÐUR. Setja eldfast mót (eða eitthvað álíka) ofan á brauðin. Það er gert til að ristunin verði með jöfnum þrýstingi.

2. Setja hálf-frosnu borgarana á pönnuna (eða grillið). Eftir 20 sek þrýsta þeim niður með steikarspaða. Nota höndina sem ekki heldur um spaðann til að þrýsta fremsta hluta steikarspaðans niður í 2 sek. Gæta þess að brenna sig ekki! Steikarhljóðið ætti að magnast við þrýstinginn. Krydda vel með McDonalds hamborgarakryddi.

3. Fjarlægja brauðin af pönnunni. Setja hælana á pönnuna og rista á sama hátt og kórónurnar.

4. Snúa borgurunum eftir 1 mín steikingu. Krydda og setja u.þ.b. 4 tsk af lauk á pönnuna (nota fingurna, ekki tsk, það tekur of langan tíma, æfingin skapar meistarann). 1 tsk á hvern borgara.

5. Skreyta brauðið. Kóróna: 5 kossar af sinnepi á þykkt við blýant í hring um 1,5 sm frá ytri brún með jöfnu millibili. 5 kossar af tómatssósu (helst Hunts) á stærð við íslenska krónu í mynstur eins og fimmta hliðin á teningi lítur út. Setja súrsuðu gúrkuna í miðjuna.

6. Þegar þessu er lokið ættu borgararnir að vera tilbúnir svo fremi brauðskreytingin hafi ekki tekið lengri tíma en 1 mín og 10 sek. Fjarlægja hamborgarana af pönnunni og halla á hlið til að láta auka feiti leka af. Halda lauknum föstum með hinni hendinni. Setja hamborgarann á skreyttu kórónuna, sem er á hvolfi, með laukinn upp. Setja hælinn á.

7. Leggja einn hamborgara á HVOLF á miðjan vaxpappírinn. Vefja þétt utan um borgarann. Það á að líta út eins og sporöskjulaga, ílöng túpa með 2 opna enda en borgara í miðjunni. Vefja opnu endunum undir botninn á hamborgaranum þannig að hann lokist alveg.

8. Setja umvafða hamborgarann í volgan bakarofninn. Þroska í 8 til 10 mín. Á meðan elda hinn helminginn af borgurunum. Gæta þess að pannan sé laus við brenndan lauk þegar næsti skammtur er matreiddur.

Athugið! Mikilvægt er að passa að ofninn hitni ekki of mikið. Þá er hætta á að borgararnir ofþroskist. Einnig má setja hamborgarana í örbylgjuofní 15 sek. Það þroskar þá líka en það gefur ekki sama upprunalega bragðið. Sumum finnst örbylgjuþroskun gefa betra bragð en hefðbundin ofnþroskun.

Gjörið svo vel! Svona voru upprunalegu McDonads hamborgararnir gerðir. Nákvæmlega svona var þeim ÆTLAÐ að vera.

(Þessi frábæra uppskrift mun í fyllingu tímans verða birt á Matarkörfunni, en ég hef gert margra aukastafa útgáfusamning við þá ágætu vefsíðu um uppskriftir eins og þær EIGA að vera.)

Nýlega gerðist ég viðskiptavinur Netflix og greiði fyrir þjónustuna fjórtán dali á mánuði. Fyrir þá sem þekkja ekki Netflix, þá er Netflix sjónvarpsstöð og vídeóleiga sem sendir myndir út til viðskiptavina með pósti og yfir internetið. Inni í þessum fjórtán dölum eru tveir diskar á dag og ótakmarkað gláp í gegnum tölvu, Play Station eða sjónvarpið (sé það útbúið móttökutækni).

Netflix hefur slegið í gegn í Bandaríkjunum.

Kunningi minn er með Netflix eins og ég. Sá er þó munurinn á okkur að hann er eingöngu með Netflixið. Ekkert hefðbundið sjónvarp.  Ekki með stöðvar á borð við RÚV, Stöð tvö, ÍNN og Skjá einn. Enga stöð sem mallar daginn út og inn án tillits til þess hvort það henti áhorfendum eða ekki.

Stóra Planið á Netflix.

Netflix er einn af boðberum mikilla breytinga sem eru að eiga sér stað. Hefðbundið sjónvarp er barn síns tíma, barn þess tíma þegar eini möguleikinn á miðlun efnis var einhliða. Fyrirtæki sem senda úr efni á hefðbundinn hátt verða að bregðast við nýjum veruleika og hasla sér völl á þessu sviði. Netið er að taka yfir sem miðill efnis. Áhorf á hefðbundið sjónvarp, eins og til dæmis RÚV, fer minnkandi. Enda ekki skrýtið, flestir vilja ráða því sjálfir hvenær þeir horfa.

Nói Albínói á Netflix.

Ríkismiðillinn íslenski er í góðri aðstöðu til þess að gerast slíkur miðlari (gæti heitið Rúvflix, borið fram rúhffligs, beygist eins og kornflex. So: rúvflixa). Í safni Rúv er mikið af íslensku efni, útvarps- og sjónvarpsefni, sem myndi án efa njóta vinsælda ef hægt væri að leigja eða kaupa sérstaklega og horfa eða hlusta á yfir net eða af diski.

Umbreyting á Rúv í gagnvirkan miðlara efnis yrði þó að vera gert með samningum um að hlú að íslenskri menningu og tungu, vegna þess að menningarþátturinn er eiginlega eina haldgóða röksemdin fyrir tilverurétti Rúv. Flestir eru sammála um að það er ekki hlutverk ríkisins að sýna sjónvarpsþáttinn „Aðþrengdar eiginkonur“, svo dæmi sé tekið (þótt góðir séu). Það þarf líka að gæta þess sérstaklega að staðið sé við gerða menningarsamninga (en á því virðist vera misbrestur. Það að skrækja íslensku inn á erlent barnaefni er sögð vera íslensk kvikmyndagerð í bókum Rúv).

Úrvalið hjá Netflix er afar gott. Hér eru gamanmyndir frá fjórða áratug síðustu aldar (sem ég er hrifinn af í augnablikinu).

Rúvflix gæti, ef rétt er á málum haldið, orðið vettvangur innlendrar kvikmyndagerðar af öllum tegundum. Framhaldsþætti, stuttmyndir, heimildarmyndir, viðtöl og hvaðeina sem sköpunargáfan getur af sér, mætti sýna á Rúvflixinu. Semja mætti við rétthafa um greiðslu fyrir hvert skipti sem horft/hlustað er á efnið. Með því móti fæst góður mælikvarði á vinsældir og höfundar fá greitt í samræmi við notkun. Enginn þarf að kvarta undan mismunun þegar áhorfendur sjálfir greiða fyrir notkunina, hvort sem það er beint eða með nefskattinum.

Queen Raquela á Netflix. Það má með sanni segja að Netflix sé Íslandsvinur. Að sama skapi er ljóst að Ólafur Jóhannesson kvikmyndagerðarmaður er útrásarvíkingur.

Það setur strik í reikninginn að ríkisfyrirtæki eins og Rúv er í eðli sínu ekki framsækið. Ég tel að það stafi af því að langflestir gera sér grein fyrir að ríkisrekstur á fjölmiðli er óviðeigandi, þótt þeir viðurkenni það ekki opinberlega og það hefur lamandi áhrif svipað og vond samviska. Flestar röksemdirnar fyrir sérstöku ríkisfyrirtæki í fjölmiðlarekstri hafa verið hraktar, einkum síðari ár. Hvort sem það er öryggishlutverk vegna hamfara, þjónusta við landsbyggðina, stuðningur við menningu eða hlutleysi í fréttaflutningi. Netið eitt og sér tryggir öllum greiðan aðgang að fjölmiðli og þar fær menning þjóðarinnar notið sín með sínum kostum og göllum. Líkurnar á því að Rúv gerist Rúvflix verða að teljast frekar litlar.

Ég myndi taka því fagnandi og jafnvel gerast áskrifandi ef efni úr safni Sjónvarpsins yrði gert aðgengilegt á netinu. Safn sjónvarpsins er nefnilega eins og Borgarbókasafnið sem heldur utan um menningu þjóðarinnar. Munurinn er þó sá að Borgarabókasafnið er aðgengilegt almenningi en Safn sjónvarpsins ekki.

Ég var beðinn fyrir hönd ákveðinnar hönnunarstofu hér í bæ að falbjóða tvo boli á niðursettu verði. Mér finnast þessir bolir frekar ljótir (litlausir, minna á gráan hversdagsleika kommúnistaríkjanna sálugu) og hvet engan til að kaupa þá, en ég kann ekki við að vera dónalegur við vin minn sem bað mig að gera sér þennan greiða.

Þennan texta bað hann mig að láta fylgja með:

Afsláttarverðið er ekkert minna en æðislegt, þú sparar 378% frá listaverði og þarft aðeins að reiða fram 29,990 krónur fyrir stykkið, staðgreitt. Inn í þessu einstaka afsláttarverði er 30% virðisaukaskattur, en hann er hafður svona hóflegur vegna hinnar GLÆSILEGU niðurstöðu íslensku samninganefndarinnar í Icesave málinu. Sérstakur afsláttur er veittur ef báðir bolirnir eru keyptir, eða 456% af listaverði. Samtals kosta bolirnir tveir, pakkaðir í plast, aðeins 75,990 krónur.

Bolirnir fást í öllum stærðum, hvítir með svötru letri. 0,001 prósent af sendingarkostnaðinum rennur óskipt til Stjórnmálamannahjálpar Sameinuðu þjóðanna.

Einu sinni var Guðmundur Ólafsson, hinn ágæti leikari og rithöfundur, á ferðalagi í útlöndum. Eins og gerist stundum þá rakst Guðmundur á heimsfrægan mann. Engan annan en Luciano Pavarotti. Þar sem Guðmundur er framfærinn maður og sjálfur liðtækur söngvari (lék slíkan í leikritinu Tenórinn) gaf hann sig á tal við Pavarotti. Fór vel á með þeim skildist mér á Guðmundi, en hann sagði þessa sögu í útvarpinu fyrir nokkrum árum. Það sem mér þótti eftirminnilegast við sögu Guðmundar var staðurinn sem fundum hins ítalska stórsöngvara og íslenska leikara bar saman.

Sjálfur hef ég rekist á frægt fólk í útlöndum, en þó ekki er ég fór í menningarferð til Hong Kong. Hong Kong er fögur borg sem iðar af mannlífi og blikkandi neonskiltum og þar eru margir veitingastaðir vestrænir sem austrænir. Mig langaði að kynnast menningu borgarinnar og þefaði uppi ekta hong kongískan veitingastað. Veitingahúsið var lítið og notalegt og það sátu eingöngu innfæddir til borðs. Er ég gluggaði í matseðilinn komst ég að því að hann var á ljómandi útlitsfríðri mandarínsku. Þar sem ég skil ekki það tungumál valdi ég matinn af handahófi. Rétturinn sem ég pantaði var fráhrindandi. Sjávarskordýr á núðlubeði með slorbragði. Sjávardýrið hef ég hvorki fyrr né síðar séð.

Ég yfirgaf staðinn án þess að borða matinn og fór á næsta McDonalds. Matseðilinn þar skildi ég vel vegna þess að á honum voru myndir auk þess sem hann var á ensku. Ekki nóg með það, ég vissi hvernig rétturinn sem ég pantaði var á bragðið þótt ég hefði aldrei komið inn á þennan stað áður.

Á framandi slóðum er gott að eiga fasta keðju í tilverunni. Þótt hægt sé að lesa sig til um góða veitingastaði í ferðahandbókum, eru ekki allir sem nenna því, einkum ef ferðin er stutt. McDonalds var mér skjól og það gerði mér svo aftur kleift að kynnast annarri menningu Hong Kong saddur og sæll en ekki svangur og fúll. Maður þarf jú að borða nokkrum sinnum á dag og er ekki alltaf reiðubúinn að prófa „eitthvað nýtt“.

„Á McDonalds veit maður að minnsta kosti hvað maður fær“ er viðkvæði sumra skyldmenna minna á ferðalögum í útlöndum. Og þetta fólk vandi ekki komur sínar á McDonalds á Íslandi, meðan sá staður var og hét, vegna þess að á Íslandi hefur það komið sér upp næringarkerfi sem það þekkir í þaula. Ég hygg að það öryggi sem skyndibitastaðir eins og McDonalds veita með því að bjóða allstaðar upp á sama matinn sé lykillinn að vinsældum þeirra. Það er miklu meiri óvissu háð að fara td. á Chongs Steakhouse, Jacks Noodle Bar eða Luigis Pastaplace í útlöndum. Hver veit nema Chongs Steakhouse sé sóðaleg búlla? Hver veit nema Jacks Noodle Bar sé frontur eiturlyfjasala og Luigis Pastaplace sé rekið af óvönduðum mönnum sem stela kortanúmerum?

Mannskepnan leitar að öryggi og vanafestu, ekki síst hvað mat snertir, vegna þess að áður fyrr var það trúlega spurning um að komast af að finna þann mat sem hentaði og hengja sig á hann (ekki eitraður, næringarríkur, fór vel í viðkomandi maga). Allir þekkja fólk, ósjaldan börn, sem er dyntótt í mataræði. Sem borðar eingöngu hamborgara með tómatsósu og engu öðru, pylsu með tómatsósu ofan á og undir, drekkur eingöngu Pepsi Max, borðar ekki rauðkál, baunir, blómkál, tómata, lauk osvfrv. Gyðingar borða ekki svínakjöt vegna þess að einu sinni fylgdu því sjúkdómar (etv. inflúensuveira, svínaflensa). Síðan varð það hluti af trúnni. Það að borða ekki svínakjötið var lykilatriði í því að komast af. Matseðill sem virkar vel, er ein af grunnþörfum mannskepnunnar.

Það að McDonalds sé ekki lengur í boði á Íslandi er trúlega meiri ímyndarskaði fyrir landið en virðist í fyrstu. Margir útlendingar sem lásu fréttina töldu að það væri matarskortur á Íslandi eða eitthvað þaðan af verra. Þeir sem hyggjast etv. koma til landsins hafa einum valkosti færra hvað mat snertir eftir að McDonalds hætti. Geta ekki lengur kynnt sér sviða- og hrútspungamenninguna vitandi af McDonalds í nágrenninu.

Hráefnið í McDonalds á Íslandi kom frá Þýskalandi og þeir sem telja það sem miður fer í matvælaframleiðslu í Bandaríkjunum koma því eitthvað við, eru lítilla sanda. Vandinn við fjöldaframleiðslu matvæla er almennur, ekki bundin við einstaka keðjur eða skyndibita. Fáir hafa sakað Þjóðverja um óvönduð vinnubrögð í matvælaframleiðslu þótt eflaust sé þar pottur brotinn eins og annars staðar.

Ítalir eru frægir fyrir að vera matgæðingar, ótal veitingastaðir tengdir Ítalíu bera þess glöggt vitni. En hvar skyldu leiðir hins ítalska stórtenórs Pavarottis og Guðmundar Ólafssonar stórleikara hafa borið saman? Jú, á McDonalds. Nú grunar mig að Guðmundur sé enginn sérstakur aðdáandi bandarískra stórfyrirtækja og allra síst kona hans Olga Guðrún Árnadóttir (sem söng um Keflavíkurveginn og Karl Marx á sínum tíma). Það aftraði honum þó ekki frá því að fá sér einn feitan BigMac. Líklegt má teljast að Guðmundur, eins og margir aðrir, hafi einfaldlega verið svangur og viljað fá sér eitthvað sem hann þekkti á einfaldan fljótlegan hátt. Og Pavarotti líka.

Eins og rithöfundurinn í kvikmyndinni Misery hafði fyrir vana að kveikja á kerti og fá sér rauðvínsglas þegar hann hafði lokið við skáldsögu, er það komið í vana hjá mér að fara á hamborgarastað eftir vinnustofuna á þriðjudögum. Ég missi af kvöldverðinum þann dag og veiti mér því þann munað síðar um kvöldið. En vaninn minn fór í vaskinn á þriðjudaginn var. Ástrósu langaði að fara í bíó og ég skutlaði henni í bíóið á leiðinni í vinnustofuna. Á heimleiðinni sótti ég hana í bíóið og hugðist svo fara á hamborgarastaðinn. Þetta auka umstang tók um hálftíma. Það var nóg. Þegar við komum á McDonalds var búið að loka, var greinilega lokað klukkan tíu (klukkan var nokkrar mínútur gengin í ellefu). Ég vissi um annan stað í nágrenninu og bjóst kannski við að hann væri opinn (sumir eru opnir allan sólarhringinn), en hann var lokaður líka. Nær dauða en lífi úr hungri ruddist ég inn í pizzubúllu og keypti mér eina pepperóní sneið sem ég tróð í mig í einum bita.

Um svipað leyti og ég á í þessum vandræðum les ég svo að það eigi að loka McDonalds á Íslandi (hvílík tilviljun!) og breyta staðnum í Brúnó, eða hvað þetta á að heita. Þótt ég fái mér BigMac einu sinni í viku er ég enginn sérstakur aðdáandi staðarins, þetta eru jú bara hamborgarar og það eru takmörk fyrir því hve nánum tilfinningaböndum hægt er að tengjast þeim. Samt þykir mér lokunin á Íslandi frekar dapurleg – séu forsendurnar sem sagðar eru, réttar. Það er hálf hallærislegt að það sé varla hægt að reka erlenda hamborgarakeðju á Íslandi. Þegar krónan var hvað sterkust var McDonalds hamborgarinn sá dýrasti í heimi samkvæmt hinni frægu vísitölu (og þar með krónan of hátt verðlögð). Þegar gengið hrynur og fer nær því sem eðlilegt er miðað við vísitöluna er ekki lengur grundvöllur fyrir rekstrinum. Hm…

Fréttin um lokun McDonalds á Íslandi hefur vakið talsverða athygli úti í hinum stóra heimi því það þykir mörgum skringilegt að þetta sé að gerast. Héldu eflaust að þetta væri bara sjálfsagður hlutur. Þetta er jú bara hamborgarastaður. Þægilegur valkostur fyrir þá sem vilja ekki hafa of mikið fyrir matnum, vita að hverju þeir ganga og ekki borga of mikið (ég er þar á meðal).

Ég tel að þessi lokun sé ekki síst vegna krónunnar okkar sem svo margir elska. Krónan viðheldur sjálfsblekkingu, ýmist um fátækt eða ríkidæmi og kostar miklar fjárhæðir í skriffinsku og umstangi á nánast öllum sviðum efnahagslífsins. Hún ruglar fólk í ríminu um raunveruleg verðmæti vöru og þjónustu og er fórnarlamb óheiðarlegra manna með nokkur fjárráð, enda minnsti gjalmiðill í heimi. Hún gefur ráðamönnum peningamála á Íslandi þá tálsýn að þeir séu mikilvægir menn í hagstjórnarleik þegar það blasir við að hagkerfið sveiflast sem lauf eftir alþjóðlegum efnahagsvindum og þeir eru raunverulega heimóttarleg viðundur sem ekkert geta né kunna í þessum efnum. Ég veit það núna og þeir líka, en það kostaði eitt stykki hrun.

Þótt það kosti fórnir, held ég að atvinnuleysi sé skömminni skárra en þessi krónu-blekkingarleikur. Menn fara þá að hugsa upp nýjar leiðir í verðmætasköpun í stað þess að hökta eins og aumingjar á launum í gjaldmiðli sem er ekki pappírsins virði. Í sögu landsins hefur þessi skipan mála aðeins verið við lýði í stuttan tíma. Þetta er tilraun sem mistókst. Því fyrr sem við horfumst í augu við þá staðreynd, því betra.

Fyrst ég er farinn að tala um McDonalds verð ég að víkja að þeirri þórðargleði sem virðist hafa gagntekið suma yfir því að staðurinn er að hætta á Íslandi. Er hægt að vera öllu plebbalegri? Lítilla sanda, stranda, sæva og snæva? Hvaða máli skiptir það þótt amerísk keðja selji mat á íslandi? Af ofsafengnum viðbrögðum fólks, nánast óðri gleði yfir endalokum keðjunnar, má greina ákveðna sýki. Og það er ánægjulegt að þetta skyldi koma upp, því þá kemur þetta fólk út tréverkinu og afhjúpar sig. Sýkin er því svæsnari sem lengri munur er á milli ímyndarinnar af Íslandi og raunveruleikans. McDonalds er eins og fleinn í holdi ímyndarinnar um „hreint og ómengað“ ísland. Minnisvarði um óæskileg amerísk áhrif. Á þessu svekkir einhver sig haldandi á PepsiMax dós og Tommaborgaranum í Levi’s gallabuxunum sínum, horfandi á Elvis á Youtube milli þess sem hann uppfærir Facebook statusinn.

Drauma-Ísland er hin nýja trú. Mótsagnarkennd og órökrétt, en samt furðu útbreidd. Og ákafastir virðast þeir vera sem telja sig trúlausa.

Jæja, ég ætla ekki að æsa mig yfir þessu frekar og hugga mig við að enn um sinn get ég etið minn hamborgara á McDonalds á þriðjudagskvöldum hér í Kaliforníunni.

Ég hef verið að velta fyrir mér hvernig megi losna við gjaldmiðilinn okkar. Að mínum dómi eru kostirnir við að halda úti lögeyri í landinu miklu færri en gallarnir.

Kostirnir eru einkum þeir að með lækkandi gengi er í raun verið að lækka laun sem aftur gerir fyrirtækjum auðveldara með að halda í starfsmenn; þurfa ekki að segja upp fólki. Þessi röksemd fyrir tilverurétti krónunnar er raunar veik núna vegna þess að þrátt fyrir stórkostlegt gengisfall er atvinnuleysið mikið.

Gallarnir eru ma. þeir að krónan er „hagstjórnartæki“ þeirra sem fara með völdin í landinu. Þegar stjórnmálamenn með ranghugmyndir um efnahagsmál halda um stjórnartauma (eins og tilfellið er núna) er auðveldara fyrir þá að glutra efnahagsmálum niður með krónuna að vopni heldur en dali svo dæmi sé tekið. Án krónu er meira aðhald í ríkisfjármálunum. Miklu meira aðhald. Það að Seðlabankinn eigi að heita sjálfstæð stofnun er bara píp, og það er ekki bara píp á Íslandi, heldur í Bretlandi líka. Það sást glöggt í fyrra þegar litlu mennirnir í Stóra Bretlandi beittu Ísland hryðjuverkalögum.

Undanfarin ár hefur gengi krónunnar verið allt of hátt skráð sem kostað hefur útflutningsatvinnuvegina gríðarlegar fjárhæðir. Ferðamenn streyma til landsins nú þegar gengið er veikt. Hversu mörgum ferðamönnum missti landið af undanfarin ár vegna óeðlilega strerkrar krónu? Það eru án efa háar upphæðir. Fyrir utan þetta blekkti of sterk króna flesta landsmenn til að halda að þeir væru ríkari. Það leiddi til aukinna fjárfestinga og meiri viðskiptahalla.

Ísland er lítið land og það er erfitt fyrir embættismenn og stjórnmálamenn að standast þá freistingu að hygla einum á kostnað annars. Þetta kemur glöggt fram ef skoðuð er viðskiptasaga landsins. Flugfélag Íslands sem þá var átti greiðan aðgang að ríkisábyrgðum á meðan Loftleiðir og önnur fyrirtæki í landinu nutu ekki þeirrar fyrirgreiðslu. Þetta olli stórkostlegri markaðmismunun og skaðaði viðskiptalíf landsins mjög. Án krónu væri opinber stjórnsýsla í peningamálum, með tilheyrandi kostnaði, miklu minni og líkurnar á misnotkun því minni að sama skapi.

Til að losna við byrðina sem krónan leggur á þjóðina ættum við að gera gjaldeyrismál frjáls og leggja niður sérstakan lögeyri á Íslandi. Hver og einn getur þá höndlað með þann gjaldmiðil sem hann kýs. Fyrirtæki sem selur vöru í dölum getur greitt laun í dölum, fyrirtæki sem selur vöru í evrum getur greitt laun í evrum, og svo framv. Í stað fyrirfram ákveðinna launa sem taka ekkert tillit til gengi vöru eða þjónustu á markaði er réttast að taka upp skiptahlutskerfi (eins og tíðkast hefur í sjávarútvegi um aldir), þannig að ef verð á vöru eða þjónustu hækkar, hækka laun til samræmis við það. Varðandi laun opinberra starfsmanna væri eðlilegast að miða við myntkörfu þeirra gjaldmiðla sem mynda tekjur ríkisins. Ef það væri halli á rekstri ríkisins ættu tekjur opinberra starfsmanna að minnka hlutfallslega til að jafna út þann halla og að sama skapi ættu tekjur þeirra að hækka ef það væri afgangur.

Ef notast væri við alþjóðagjaldmiðla á Íslandi myndi verðmætasköpun og eignamyndun almennt vera miklu skýrari. Verð á vörum og þjónustu væri gagnsærra og einfaldara að bera saman milli landa. Með krónuna eru allir í þoku um raunveruleg verðmæti og eignir. Erlendir aðilar sem hugsanlega hefðu áhuga á að fjárfesta á Íslandi eða stofna þar fyrirtæki, þyrftu ekki að klifra yfir krónuhindrunina (setja sig inn í „hagstjórnina“) og taka á sig þá áhættu sem fylgir gjaldmiðlinum.

Það væri sársaukafullt að sumu leyti að vera án krónu, en sá sársauki væri jafn og þéttur, en kæmi ekki í bylgjum eins og verið hefur undanfarna áratugi í krónuumhverfinu.

Eins og aðdáendur mínir vita var ég að hugsa um að kaupa notaða, evrópska ryksugu í stað þeirrar amerísku sem skaddaði heyrn mína enn frekar um daginn án þess þó að ryksuga drulluna. Í gær var haldið í ryksuguleiðangur, en sá leiðangur var árangurslaus. Það voru engar hefðbundnar ryksugur til! Ef einhver aðdáenda minna trúir mér ekki, ætti hann að skoða myndina sem fylgir þessari færslu. Hún var tekin í ryksuguhorninu í Goodwill. Bara „vondar“ ryksugur þarna. Ekki vantar að þær líta út fyrir að soga í sig allt sem fyrir verður, en það er ekki svo. Svona tæki eru eftirbátar þeirra ryksuga sem ég hef kynnst og eru þær margar ryksugurnar sem orðið hafa á vegi mínum í gegnum tíðina. Einu sinni hjálpaði ég móður minni vetrarpart við skúringar á leikskóla, svo dæmi sé tekið. Man ekki af hvaða tegund ryksugan var sem við notuðum, en það var Nilfisk ryksuga sem sá um drulluna á æskuheimili mínu. Um það undratæki samdi ég eitt sinn ljóð:

Nilfisk ryksuga.

Villt geimvera á akri teppis?

Látúnsbarki með stút

kyssir rykhnoðra

og syngur ástaróð

á innsogi.

Uppréttar ryksugur eru ekki eins góðar og þær líta út fyrir að vera.

Ekki er öll nótt úti enn um það hvort mér takist að kaupa ryksugu því ég á eftir að fara í verslun Hjálpræðishersins. Kannski verð ég heppinn, kannski ekki.

(Dickens endaði framhaldssögur sínar, sem hann skrifaði fyrir blöð og tímarit, oft á svokölluðum „cliffhangers“ – spennuþrungnum augnablikum sem gerðu aðdáendur hans eftirvæntingarfulla eftir að lesa næsta kafla. Ég ætla að taka þann mikla meistara til fyrirmyndar og skilja lesendur eftir algerlega að míga í sig af spenningi um hver niðurstaðan í ryksugumálinu verður.)

Víða í útlöndum hafa viðskiptavinir verslana val um hvort þeir fái vörurnar settar í plastpoka eða umhverfisvæna bréfpoka. En í sumum búðum, þeim „mest umhverfismeðvituðu“, er ekki hægt að fá neitt annað en bréfpoka, td. í Trader Joe’s. Reyndar eru alltaf settir tveir pokar saman undir vörurnar í Trader Joe’s vegna þess að einn bréfpoki ber svo lítið. Það er áhugaverð spurning og jafnvel heimspekileg, hvort það sé betra fyrir umhverfið að nota 1000 bréfpoka eða 500 plastpoka fyrir sama magn af vörum. Hvort tveggja má endurvinna, en hvort ætli sé fyrirferðarmeira í 10 hjóla trukknum sem reykspúandi og eldsneytisgleypandi ekur með það í reykspúandi og eldsneytisgleypandi endurvinnsluna?

Ég vel alltaf plastpoka undir vörurnar. Ekki af því að ég hafi neitt á móti bréfpokunum, síður en svo. Þeir eru kósí og flottir. En það stendur á miða niðri í ruslageymslu: Allt rusl á að vera í plastpokum með vel bundið fyrir. Ef ég notaði ekkert annað en bréfpoka í búðinni myndi ég þurfa að kaupa sérstaklega plastpoka undir ruslið. Ég væri með öðrum orðum tvöfaldur umhverfissóði. Fyrst með bréfpokunum og síðan með plastpokunum.

Enda er það svo með þá allra umhverfisvænustu að þeir lauma einni og einni plastpokarúllu í innkaupakerruna þegar þeir fara út að versla í umhverfisvænu búðinni sinni svo þeir geti hent ruslinu án þess að það fjúki út um allt með tilheyrandi sóðaskap. Þetta er það sem kallað er á góðri og gildri íslensku: Hræsni.

Kannski er ég einn um það, en mér finnst eins og það sé ákaflega stutt á milli umhverfisverndar og hræsni. Ágætt dæmi um það eru nýju ljósaperurnar sem Evrópusambandið ætlar að troða í hvert perustæði með lagaboði. Þær eru víst fullar af eiturefnum sem stórvarasamt er að farga með hefðbundnu sorpi. Gamla góða glóperan er kannski ekki eins slæm og af er látið? Hún er að minnsta kosti ekki eins slæm og sumir vilja vera láta.

Og fyrst ég er farinn að tala um umhverfismál get ég ekki sleppt því að skella inn hlekk á Ágúst H. Bjarnason, en á síðu hans er ekkert minna en kostuleg mynd um ísöldina sem var rétt handan við hornið 1977 (með skelfilegum afleiðingum fyrir mannkynið). Röksemdafærslan og tónninn, vísindamennirnir, allur umbúnaðurinn, minnir á mynd sem þrjátíu árum síðar fór um heimsbyggðina eins og eldur í sinu og fjallaði um alheimssteikinguna sem er víst rétt handan við hornið (með skelfilegum afleiðingum fyrir mannkynið).

Tinni var og er hetjan mín. Svo kom Indiana Jones og hann varð hetjan mín um tíma eins og Súperman, Spiderman, Rambó, Jason Bourne og margir fleiri sem ég man ekki eftir í svipinn. En Indiana Jones og Tinni voru víst tengdir, voru „frændur“. Sagan segir að Spielberg hafi verið í samningaviðræðum við Hergé um að gera kvikmynd um Tinna, en Hergé hafi látist áður en samkomulag náðist, svo ekkert varð úr Tinnamyndinni. Í staðinn ákvað Spielberg að gera mynd um Tinna, nema kalla hann ekki Tinna heldur Indiana. Fyrsta myndin um Indiana Jones, Leitin að týndu örkinni, er einhver besta hasarmynd sem gerð hefur verið. Ef ég man í hvaða bíói ég sé mynd, þá er hún virkilega góð. Svo komu framhaldsmyndir sem voru nokkrir eftirbátar fyrstu myndarinnar. Það sem fór mest fyrir brjóstið á mér í framhaldsmyndunum var að kafað var ofan í sálarlíf söguhetjunnar, endalausir komplexar og axarsköft úr fortíðinni voru dregin fram í dagsljósið. Kaldur faðir, svik við æskuástina og eitthvað fleira sem ég er viljandi búinn að þurrka út úr minninu. Ég spurði mig: Af hverju er Indiana Jones ekki bara að eltast við vondu kallana og redda málunum? Af hverju þarf að láta hann dragnast með fortíðina á bakinu?

Í hvert skipti sem ég opna Tinnabók er Tinni mættur á svæðið, keikur og ferskur, reiðubúinn að leysa ráðgátur og koma óþokkum bak við lás og slá. Aldrei er hann í rusli yfir uppeldinu eða kvennamálum. Alveg eins og Indiana Jones var í fyrstu myndinni. Þannig vil ég hafa mína hasarhetju. Ekki það að ég hafi engan áhuga á komplexuðum hetjum, ég er mikill aðdáandi Hamlets til dæmis. En það eru annars konar hetjur. Ég held að þeir sem bjuggu Indiana Jones til hafi farið út af sporinu strax í sögu númer tvö; urðu hetjuvilltir eða of uppteknir af aukaatriðunum. Að vísu telja margir að hetjan sé ekki áhugaverð nema hún kljáist við fortíðardrauga. Aldrei saknaði ég þess varðandi Tinna. Tinni heldur áfram að vera hetjan mín á meðan aðrar hetjur, Indiana Jones og Rambó til dæmis, koma og fara.

Það er ekkert langt síðan það komst í tísku að hafa hjól undir húsgögnum. Þetta eru trúlega áhrif frá verksmiðjum og lagerum þar sem vinnuborð, bekkir og aðrir hlutir hafa lengi verið á hjólum. Mér varð hugsað til þessa fyrirbæris þegar ég þurfti að strauja skyrtu og það var bara til borð-straubretti á heimilinu (straubretti sem er með 20 sm. háum fótum). Er ég leitaði að hentugum fleti undir litla straubrettið rak ég augun í lága bókahillu á hjólum. Með einu handtaki gat ég togað hana frá veggnum og notað sem borð undir straubrettið. Hafði, áður en þessi lausn birtist mér sem lítið kraftaverk, hugsað mér að kaupa kannski venjulegt straubretti, en þær fyrirætlanir eru nú út úr myndinni.

Þessu borði má ýta til hliðar ef einhver vill dansa fyrir framan sófann.

Menn eru mismiklir aðdáendur húsgagna á hjólum. Það eru til dæmis fjögur húsgögn á hjólum í íbúðinni okkar heima á Íslandi, baðborðið, bæði náttborðin og lítið sjónvarpsborð. Faðir minn er mikill hjólahúsgagnakall. Hann setti til dæmis hjól undir sófaborðið og nýlega setti hann hjól undir hægindastólana í stofunni. Stórsniðugt finnst mér, þótt aðrir í fjölskyldunni geri grín að þessu. Ég held að ég hafi ekki erft þessa hjólaáráttu frá honum, en ég veit að bróðir minn er mjög hrifinn af öllu sem er á hjólum. Ég man eftir honum uppveðruðum yfir eldhússtólum sem voru á hjólum. Hann sagði að slíkir stólar væru eina vitið við eldhúsborðið. Þar sem hann ræður öllu heima hjá sér varð ekkert af kaupum.

Í eldhúsinu í íbúðinni sem við dveljumst nú í er lítið borð sem er á tveimur hjólum, en tveir fætur eru hjólalausir. Það er heppilegt fyrirkomulag vegna þess að þá er borðið ekki á fleygiferð um allt eldhúsið. Maður þarf að lyfta öðrum endanum á því til að þoka því úr stað. Sjálf eldhúsinnréttingin er ekki á hjólum, en Þjóðverjar ættu að athuga að setja hjól undir eldhúsinnréttingarnar hjá sér. Þar í landi tíðkast nefnilega að flytja eldhúsinnréttinguna með sér þegar íbúð er seld eða leiga útrunnin.

Svona hjól fást í IKEA veit ég, vegna þess að þar keypti ég þau undir baðborðið á sínum tíma. Þeir sem vilja kaupa enn ódýrari hjól ættu að fara í Góða hirðinn. Þar eru oft hrörleg húsgögn á góðum hjólum. Ég man að ég keypti eitt sinn skenk fyrir slikk sem undir voru þessi fínu hjól. Skenkinn notaði ég aldrei og gaf til Hjálpræðishersins, en hjólunum hélt ég eftir og eru þau nú í geymslunni. Kannski ég setji þau undir klósettið. Það er gott að geta ýtt því til hliðar við þrif.