Rósa Guðrún Erlingsdóttir

Jeg kan slå Anders Fogh eru án efa ein fleygustu orð danskrar stjórnmálaumræðu síðastliðinna ára. Þau lét Helle Thorning Schimdt leiðtogi danskra jafnaðarmanna og verðandi forsætisráðherra landsins falla á flokksþingi árið 2005. Mánuði síðar var hún kjörinn formaður flokksins. Setningin Ég get sigrað Anders Fogh felur í sér einfalda retorík en verkefni Helle hefur verið flókið og á stundum virst ómögulegt. Hún tók við flokknum í miklum sárum eftir hörð innanflokks átök og tíð formannsskipti og eftir að höfuðandstæðingurinn Venstre hafði með öflugum og vinsælum leiðtoga, Anders Fogh Rasmussen, tekist að verða stærri flokkur en jafnaðarmenn í fyrsta skipti í sögu landsins. Í síðustu þingkosningum árið 2007 tókst Helle ekki að fella ríkisstjórn Andres Fogh. Flokkurinn beið einn stærsta kosningaósigur í sögu flokksins með lökustu útkomu frá 1906 eða rétt rúmlega fjórðung atkvæða (25,5%).

Úrslitin voru lakari en þegar fráfarandi formaður Mogens Lykketoft sagði af sér í kjölfar kosninganna árið 2005. Engu að síður tóks Helle Thorning að líta út sem einn af sigurvegurunum. Hún sagði að hún hefði að sjálfsögðu viljað sjá betri útkomu en hálfur sigur væri í höfn þar sem henni hefði tekist á fá flokkinn samhentan að baki sér og kosningabaráttan væri sú besta sem jafnaðarmenn hefðu háð í langan tíma. Slagurinn hefði þjappað flokssmönnum saman og það kæmi ekki til greina að skipta um formann enn einu sinni. Á kosningavöku flokksins endurtekur hún hina fleygu setningu: Ég get sigrað Fogh. Setning sem flokksmenn vilja og þurfa að heyra á örlagastundu. Þeir hafa tapað þremur kosningum í röð og leitað hefur verið logandi ljósi að einstaklingi sem gæti ógnað forystu Venstre Anders Fogh og komið sósíaldemókrötum aftur í forsæti ríkisstjórnar. Helle vekur von í brjóstri marga.

Í dag, sex árum síðar er tími Helle kominn. Í nýliðnum þingkosningunum töpuðu jafnaðarmenn einum þingmanni en Helle tekst engu að síður að sannfæra fylgismenn sína um að niðurstaðan sé mikill sigur fyrir jafnaðarmenn og áfangi í stjórnmálasögu Danmerkur. Hún stýrir nú erfiðum stjórnarmyndunarviðræðum og mun að öllum líkindum taka við lyklavöldum í forsætisráðuneytinu á næstu dögum.

Að mínu mati eru úrslitin söguleg í tvennum skilningi. Í fyrsta lagi er búið að binda endi á sigurgöngu Danska þjóðarflokks Piu Kjærsgård sem hefur varið ríkisstjórn Venstre og danska íhaldsflokksins falli síðastliðin tíu ár. Í öðru lagi verður Helle Thorning fyrst danskra kvenna til að gegna æðsta pólitíska embætti landsins. Árið 2011 þegar 96 ár eru liðin frá því að konur fengu kosningarétt í Danmörku árið 1915.

Hver er Helle Thorning Schmidt?
Haft hefur verið á orði að valdamiklum aðilum innan flokksins hafi þótt tímabært að breyta forystu hans og að hægri armurinn hafi veðjað á Helle. Komið væri að kynslóðaskiptum og helst átti að fá unga konu til að leiða baráttuna um hina nýju miðju í dönskum stjórnmálum. Tveimur mánuðum áður en hún var kjörinn formaður árið 2005 datt hún óvænt inn á þing en áður hafði hún átt sæti á Evrópuþinginu í Brussel í fimm ár. Gagnvart flokksmönnum var hún óskrifað blað. Hún hafði ekki tekið þátt í þeim átökum sem lengi höfðu einkennt flokkstarfið. Hún var tákngervingur fyrir nýja byrjun, nýja ásýnd jafnaðarmanna.  Ung, kraftmikil og myndarleg kona í forsvari fyrir gamla verkamannaflokkinn sem hingað til hafði verið stýrt af eldri karlmönnum.

Helle Thorning er þó ekki eins og hver annar stjórnmálamaður. Hún er snillingur í ræðustól og virðist alltaf meina hvert einasta orð sem hún segir. Hún er heilsteyptur, sannfærandi og teknókratískur leiðtogi á sama tíma og hún virkar alþýðleg. ”Hvaðan færðu allt þetta sjálfstraust” var hún spurð af ungum þingfréttamanni af karlkyni eftir formannskjörið. ”Aldrei dytti þér í hug spyrja karlmann að því” svaraði Helle og skildi hann orðlausan eftir.

Í tvennum síðustu kosningum áttu Danir kost á því að kjósa konu sem forsætisráðherra í fyrsta skipti í stjórnmálasögu landins. Þrátt fyrir þá staðreynd hefur kynjapólitík ekki verið til umræðu meðal forustumanna stóru flokkanna fyrir kosningarnar og engu er líkara en að jafnréttismál hafi verið tekin af dagskrá danskra stjórnmála. Ekki þykir smart að ræða kynjajafnrétti – þátttaka kvenna þykir sjálfsögð og almennt er talið að jafnrétti í stjórnmálum muni koma með tímanum. Forystumönnum í stjórnmálum virðist heldur ekki tamt að ræða jafnréttismál og svör þeirra benda til þess að þeir eru illa upplýstir í málaflokknum. Jafnaðarmenn hafa eflaust metið það svo að í slíku andrúmslofti væri ekki vænlegt til árangurs að leggja áherslu á að leiðtogi þeirra gæti orðið fyrsti konan til að gegna embætti forsætisráðherra landsins. Kynjaspurningunni var einfaldlega sópað undir teppið þó hún lægi vissulega í loftinu.

Helle lýsti því sjálf yfir að hún vildi ekki hljóta kosningu á grundvelli jafnréttismála eða vegna þess að hún væri kona en viðurkenndi engu að síður að það væri ný staða fyrir kjósendur að kona væri í framboði til þessa mikilvæga embættis. Anders Fogh gerði lítið úr þeirri staðreynd að mótframbjóðandi hans væri kona og sagði í viðtali við Berlingske Tidende að það væri niðurlægjandi fyrir konur ef kjósendur kysu Helle Thorning á grundvelli kyns hennar. “Ég geri ráð fyrir að Helle vilji að kjósendur leggi mat á þá pólitík sem hún stendur fyrir.” Lars Løkke sagði hins vegar þegar niðurstöður lágu fyrir að það væri jákvætt fyrir Danmörku að kona muni gegna starfi forsætisráðherra. Hann hefði sjálfur haft jafnréttismálin að leiðarljósi við val á ráðherrum síðustu ríkisstjórna.

Hvað sem því líður er ljóst að glerþakið hefur loksins verið rofið – kjör Helle og sigur flokkanna vinstra megin við jafnaðarmenn mun eflaust hafa jákvæð áhrif á þróun jafnréttismála – líklegt er kjör hennar verði ekki aðeins táknrænt heldur að samstarfsflokkarnir muni þrýsta á að gripið verði til sértækra aðgerða til að fjölga konum í stjórnum atvinnulífsins og að gert verði átak til að spyrna við kynbundnum launamun. Þessir flokkar eða Sósíalíski þjóðarflokkurinn (SF) og Einingarbandalagið (EL) hafa verið óhræddir við að setja jafnréttismálin á dagskrá og njóta fyrir vikið mikils fylgis ungra kvenna.

Ef marka má tölur frá Noregi og Svíþjóð virðast vera tengsl milli fjölda kvenna í ríkisstjórn og hversu vel konum tekst að fóta sig í forustu atvinnulífsins enda hafa kvenkyns ráðherrar leikið lykilhlutverk í beita atvinnulífið pólitískum þrýstingi í því augnamiði að fjölga í efstu lögum vinnumarkaðarins. Í Danmörku hafa konur ekki notið sama stuðnings frá kynsystrum sínum í ríkisstjórnum borgaralegu flokkanna enda hafna konur á hægri væng danskra stjórnmála sértækum aðgerðum og forgangsreglum til að tryggja framgang kvenna. Í opinberum ráðum, nefndum og stjórnum eru konur um þriðjungur fulltrúa og þær eru innan við 10% stjórnenda og stjórnarmanna stærstu fyrirtækja landins. Danmörk er í 39. sæti á lista World Economic Forum sem mælir árangur landa í jafnlaunamálum og í 63. sæti þegar kemur að hlut kvenna í forystu atvinnulífsins.

Skiptir kyn máli?
Eftir þingkosningarnar 2007 fjölgaði hópi þeirra stjórnmálaskýrenda sem töldu að sósíaldemókratar hefðu átt að leggja áherslu á kyn Helle Thorning og þá staðreynd að hún væri í lykilstöðu til að breyta ímynd og inntaki danskra stjórnmála. Mörgum kjósendum, einkum konum þótti það þversagnakennt og jafnvel vonbrigði að sósíaldemókratar ákváðu að gera lítið úr mikilvægi jafnréttismála með því að fjalla hvorki um kynjapólitík né þá staðreynd að forsætisráðherraefni flokksins væri kona. Þó ekki fari mikið fyrir umræðum um jafnréttismál og stjórnmálaþátttöku kvenna í dönskum fjölmiðlum eru þó sífellt fleiri sem spyrja af hverju aukin hlutur kvenna í stjórnmálum skili ekki betri árangri á sviði jafnréttismála. Af hverju velja jafnaðarmenn að leggja höfuðáherslu á velferðarmál á sama tíma og þeir taka þátt í að þagga jafnréttismálin? Málaflokkurinn er sveiptur dulúð og almenningur fær á tilfinninguna að stjórnmálamenn óttist málaflokk sem skiptir miklu máli fyrir fjölmarga kjósendur.

Femíniskir stjórnmálafræðingar hafa sagt að umræðan um kynjajafnrétti í stjórnmálum verði að snúast meira um áhrif kvenna á inntak stjórnmálanna, stefnumótun og þar með á líf hins almenna kjósenda. Það þurfi að sannfæra fólk um að það sé á valdi stjórnmálanna að breyta lífi þeirra til hins betra, að fátækt, láglaunastörf og kynskiptur vinnumarkaður sé ekki náttúrulögmál. Að til séu leiðir til að berjast gegn heimilisofbeldi eða skorti á dagvistunarúrræðum svo dæmi séu tekin. Ein leiðin er að fjölga konum í stjórmálum þar sem alþjóðlegar samanburðarrannsóknir sýni að konur eru frekar málsvarar þeirra hagsmuna sem brenna á flestum konum eins og þeirra sem snúa að jafnrétti, félagslegu réttlæti og úrræðum í heilbrigðis- og félagsmálum. Staðreyndin er hins vegar sú að ekki ríkir einhugur í opinberri orðræðu um hvort og þá hverju þátttaka kvenna í stjórnmálum breyti fyrir skipulag og inntak stjórnmálanna. Hugmyndafræðilegur ágreiningur hefur ríkt milli félagshyggju- og frjálshyggjuafla en hinir síðarnefndu hafna pólitískri þýðingu kyns og þar með mikilvægi þess að konur komi í auknu mæli að ákvarðanatöku. Þar sem kvennahreyfingin er veik og umræða um jafnréttismál jafn lítil og raun ber vitni í Danmörku hafa félaghyggjuöflin hopað og misst af fjölmörgum sóknarfærum líkt og gerðist í kosningabaráttu Helle Thorning Schmidt árið 2007.

Norðurlöndin eiga að vera stolt að því að standa öðrum löndum framar hvað varðar jafnréttismál en kynjajafnrétti er hornsteinn þeirrar velferðar sem jafnaðarmenn vilja standa vörð um og styrkja og vandamál velferðarsamfélagsins verða ekki leyst nema með frekari framgangi kvenna og auknu kynjajafnrétti. Hátt menntunarstig, mikil atvinnu- og samfélagsþátttaka kvenna, dagvistunarúrræði og samfelldur skóladagur barna og unglinga eru einkenni og undirstaða norrænna velferðarsamfélaga. Í þessu samhengi virkar þögnin um jafnréttismálin og kyn frambjóðandans og nú verðandi forsætisráðherra Helle Thorning-Schmidt eins og mótsögn.

Færslan byggir á grein eftir mig sem birtist í tímaritinu Herðubreið vorið 2008.

Mig langar að vekja athygli á málþingi sem er haldið til heiðurs Helgu Kress, prófessors emeritus við Háskóla Íslands í Hátíðasal HÍ á morgun, laugardaginn 4. desember og hefst klukkan 10.30.

Helga er fræðimaður sem hefur frá upphafi staðið fyrir öflugri kynningu á nýstárlegri, kvennafræðilegri og róttækri bókmenntakenningu á  Íslandi. Með rannsóknum sínum, sem oft hafa mætt andstöðu innan karllægrar akademíu, hefur hún opnað nýja sýn inn í heim íslenskra bókmennta og bókmenntasögu og í raun umbylt viðteknum hugmyndum um íslenskan menningararf.

Helga Kress er einn merkasti fræðimaður okkar á sviði norrænna miðaldabókmennta og íslenskrar bókmenntasögu. Hún er jafnframt brautryðjandi í femínískum bókmenntarannsóknum hér á landi. Hún var einn stofnenda Rannsóknastofu í kvennafræðum árið 1990 (nú Rannsóknastofu í kvenna- og
kynjafræðum, RIKK) og var um árabil formaður stjórnar. Helga hefur gefið út fjölda rita um rannsóknir sínar og haldið um þær fyrirlestra, bæði hér á landi og erlendis. Þá hefur hún verið virk jafnt í íslenskri sem norrænni útgáfustarfsemi um konur og kynferði í bókmenntum.

Á síðasta ári kom út ný bók eftir Helgu, greinasafn með því íróníska nafni Óþarfar unnustur og aðrar greinar um íslenskar bókmenntir, sóttu í tilsvar föðurins Bersa í Fóstbræðrasögu þar sem hann varar son sinn, skáldið Þormóð Kolbrúnarskáld, við hættulegum konum sem á táknfræðilegan hátt spretta upp
úr textanum, gerast sýnilegar og taka völdin. Bókin er lýsandi fyrir fjölbreytileg viðfangsefni Helgu sem þar fjallar m.a. um kvennafar og karlmennsku í miðaldabókmenntum, íslenskar kvennabókmenntir með áherslu á fyrstu íslensku kvenrithöfundana og kvenleikann sem uppsprettu skáldskapar í
verkum Halldórs Laxness. Auk þessa hefur Helga fjallað um bókmenntir vesturfara og vinnur nú, ásamt öðru, að rannsóknum á bréfum íslenskra kvenna frá 19. öld og hlut kvenna í bréfabókmenntum.

Málþingið verður haldið í Hátíðarsal, Aðalbyggingu Háskóla Íslands, kl. 10.30-18.00.  Dagskrá þess má nálgast á heimasíðu RIKK - Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum og EDDU – öndvegisseturs
sem standa fyrir málþinginu.

 

Þó stjórnarskrána eigi að endurskoða í heild sinni á stjórnlagaþingi tel ég mest aðkallandi, í ljósi stjórnmálaþróunnar síðustu áratuga, að endurskoða stjórnskipan lýðveldisins. Framkvæmd lýðræðis hér á landi hefur marga styrkleika en nefna má að kosningaþátttaka er almenn, pólitísk umræða er aðgengileg og fleiri taka þátt í starfi stjórnmálaflokka en víða annars staðar. Engu að síður hefur þróunin verið sú að litið er á meirihlutaræði löggjafarsamkundunnar sem æðsta vald þjóðfélagins.  Lýðræði sem byggir á ákvörðunarvaldi einfalds meirihluta kjörinna fulltrúa og þar sem ráðamenn þurfa ekki að bera ábyrgð á gerðum sínum stendur ekki undir nafni.  Þátttökulýðræði og aukið beint lýðræði, með auknu samráði við almeninng, þjóðaratkvæðagreiðslum um mikilvæg málefni styrkir fulltrúalýðræðið þar sem það færir valdið nær handhöfum þess, almennum kjósendum.

Skýrari reglur um aðgreiningu löggjafar- og framkvæmdavalds

Skerpa þarf á aðgreiningu löggjafar- og framkvæmdavalds til að mynda með því að ráðherrar gegni ekki jafnframt þingmennsku. Aðskilnaður á löggjafavaldsstörfum og framkvæmdavaldsstörfum með þessum hætti mundi leiða til skýrari marka milli þessara valdsviða en nú er.  Ýmsar aðferðir eru notaðar í heiminum til að reyna enn frekar að tryggja þennan aðskilnað og forða því að framkvæmdavaldið misfari með vald sitt í skjóli meirihluta á löggjafarsamkundunni. Margt bendir til að valdstjórnina sem ríkt hefur á Íslandi megi rekja til þess að ráðamenn hafa í raun ekki þurft að bera ábyrgð á gerðum sínum. Innan gildandi kerfis væri hægt að lagfæra þessa hluti að einhverju leyti með því að gera lög um ráðherraábyrgð skýrari. Hins vegar má setja ákvæði í stjórnarskrá um lögfestingu sannleiks- og upplýsingaskyldu ráðherra gagnvart Alþingi. Þá er nauðsynlegt að styrkja eftirlitshlutverk Alþingis með því að endurskoða ákvæði um rannsókanefndir Alþingis í  39.gr. stj.skr.

Mikilvægt er að taka af öll tvímæli um málskotsrétt og hlutverk forseta Íslands

Nauðsynlegt er að skilgreina hlutverk forsetans skýrar í stjórnskipaninni og taka afstöðu til málskotsréttarins. Ég tel farsælast að skerða eða fella niður málskotsrétt forseta en tryggja möguleika á þjóðatratkvæðagreiðslu / aðkomu almennings með öðrum hætti til að vega upp galla fulltrúalýðræðis. Þátttaka almennings getur verið allt frá því að vera álitsgefandi og í að félagasamtök og borgarar taki virkari þátt í stjórnvaldsákvörðunum.  Þá eru þjóðaratkvæðagreiðslur leið til að tryggja möguleika almennings til aukinnar þátttöku. Í því samhengi hef ég lagt til að við förum sömu leið og Danir þar sem minnihluti þjóðþingsins getur farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu. Í Danmörku geta 30 % þingmanna krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um samþykkt lög. Þetta á þó ekki við um öll mál en samkvæmt stjórnarskrá eru skatta- og efnahagsmál undanskilin þessu ákvæði sem og þær löggjafir sem byggja á alþjóðasáttmálum sem þingið hefur þegar lögfest.

Mikilvægt er að eyða efasemdum um sjálfstæði dómsvaldsins gagnvart framkvæmdavaldinu

Evrópusambandið gerði aðeins eina athugasemd við svör Íslands við þeim 1000 spruningum sem stjórnsýslunni var gert að svara í tengslum við aðildarumsókn Íslands að sambandinu. Athugasemdin snéri að sjálfstæði dómsvaldsins. Þessi athugasemd ESB kemur ekki á óvart því það getur ekki talist eðlilegt eða lýðræðislegt að sami flokkurinn hafi frá 1991-2009 skipað alla sýslumenn og héraðs- og hæstaréttardómara á Íslandi.

Síðastliðin ár hefur margsinnis verið rætt um að endurskoða ferlið um skipan dómara í Hæstarétt. Eðlilegt væri 2/3 hlutar Alþingis tæki ákvöðrun um skipan hæstaréttardómara að undangegnu óháðu hæfnismati sérfræðinga.  Mikilvægt er að allt ráðningaferlið sé einfalt og gegnsætt með það að markmiði að auka traust á dómstólum landsins. Þannig skynjar almenningur að eingöngu fagleg stjórnarmið séu látin ráða skipan dómara en ekki pólitísk tengsl eða frændsemi eins og því miður hefur tíðkast hér á landi.

Valur Ingimundarson, prófessor í sagnfræði sagði í Silfri Egils í gær að við Íslendingar værum stödd í miðju breytinga- eða umbótaferli frá einskonar valboðskerfi að auknu lýðræði. Þannig megi segja að hér eigi sér stað stjórnarfarsbreytingar sambærilegar við þær sem orðið hafa annars staðar í heiminum þó vissulega séu formerkin önnur. Lýðræðisríki geta að sjálfsögðu farið í gegnum lýðræðisvæðingu löngu eftir að til lýðræðisins hefur verið stofnað. Stjórnlagaþingið er dæmi um tilraun til lýðræðisvæðingar þar sem Alþingi hefur falið þjóðinni að endurskoða grundvallarlög sín.

Traust er ein meginstoð lýðræðisins. Mér finnst brýnasta verkefni íslenskra stjórnmála í dag vera að endurheimta traust almennings gagnvart mikilvægustu stofnunum lýðræðisins og auka trúverðugleika Íslands á erlendum vettvangi.

Endurskoðun stjórnarskrárinnar er kjörið tækifæri til að auka traust í samfélaginu.

Það er löngu tímabært að breyta íslensku stjórnarskránni enda hefur endurskoðun hennar verið á á dagskrá stjórnmálanna allt frá lýðveldisstofnun. Með því að setja saman þjóðkjörið stjórnlagaþing í verkefnið stöndum við sem þjóð frammi fyrir sögulegu tækifæri til að bæta stjórnskipan landsins og styrkja lýðræðið.

Eftir að hafa verið lengi við nám og störf í Kaupmannahöfn og Berlín þekki ég vel til stjórnskipunar og stjórnarskráa Danmerkur og Þýskalands. Ég hef tekið eftir því í báðum löndum að  almenningi þykir vænt um sín grundvallarlög og mjög margir þekkja og tileinka sér texta þeirra. Það er haldið upp á undirritun grundvallarlagana á Þjóðhátíðardögum landanna (5. júní og 3. október) og þeir nýttir til samræðna stjórnmálamanna og almennings um þá verðleika og þau gildi sem felast í lýðræðinu. Mér finnst nauðsynlegt að almenningur skilji stjórnarskrána og skynji með einhverjum hætti að hún sé eign okkar allra. Mér þætti í þessum tilgangi mikilvægt að bæta almennri lýðræðisyfirlýsingu ásamt ákvæði um mannvirðingu við stjórnarskránna. Í þeirri yfirlýsingu kæmi fram að lýðræði okkar byggir á mannréttindum og mannhelgi en byrjunarsetning þýsku grundvallarlaganna fjallar um mannhelgi og skyldu ríkisvaldsins til að styðja og standa vörð um hana; „Die Würde des Menschen ist unantastbar. Sie zu achten und zu schützen ist Verpflichtung aller staatlichen Gewalt.“

Nú í aðdraganda kosninga til stjórnlagaþings hefur nokkuð verið rætt um nauðsyn þess að í nýrri stjórnarskrá verði fjallað nánar um kynjajafnrétti en nú er gert með jafnræðisreglunni, eða 65. gr. Árið 2005 stóð til að endurskoða stjórnarskrána og þingskipuð stjórnarskrárnefnd undir formennsku Jóns Kristjánssonar fyrrverandi ráðherra starfaði að breytingunum. Þá fékk kvennahreyfingin tækifæri til að leggja sínar tillögur að stjórnarskrárbreytingum fyrir nefndina og tók ég þátt í þeirri vinnu sem stjórnarformaður UNIFEM á Íslandi. Mínar áherslur byggja því á skýrslu þeirri sem sameinuð kvennahreyfing lagði fram en þar gerðum við grein fyrir þremur tillögum;

I. Við lögðum til að í 2. mgr. 65. gr. yrði eftirfarandi bætt við: Skal í lögum nánar kveðið á um aðgerðir til að afnema misrétti og tryggja jafnrétti kynjanna.

Með þessari breytingu yrði svokallaðari athafnaskyldu stjórnvalda til að vinna að kynjajafnrétti bætt við stjórnarskrá. Árið 1979 var Kvennasáttmáli Sameinuðu þjóðanna samþykktur en hann er einn af grundvallar mannréttindasáttmálum SÞ. Ísland skrifaði undir samninginn ári síðar og fullgilti hann 18. júlí 1985. Með fullgildingu hans ábyrgjast stjórnvöld að „gera allar ráðstafanir á öllum sviðum, sérstaklega á sviði stjórnmála, félagsmála, efnahags og menningar, þ.á.m með lagasetningu ….til að ábyrgjast fulla þróun og framfarir.“ Áherslan á jákvæða skyldu stjórnvalda til að tryggja áhrif og völd kvenna í samfélaginu til jafns við karla er ítrekuð í framkvæmdaáætlunum SÞ frá 1995, 2000, 2005 og nú síðast 2010. Samningurinn kveður á um „jákvæða skyldu” stjórnvalda til að vinna að jafnrétti kynjanna, þ.e.a.s. að ábyrgjast afnám misréttis gagnvart konum með sértækum aðgerðum. Kvennasáttmálinn tekur til allra sviða samfélagsins. Hann byggir á þeirri staðreynd að konur njóta ekki jafnréttis á við karla og hann skilgreinir tímabundnar aðgerðir til að flýta raunverulegu jafnrétti kynjanna sem hluta af jafnréttismarkmiðinu en ekki sem andstæðu þess.

Athafnaskylda stjórnvalda

Það er staðreynd að ekki ríkir kynjajafnrétti á Íslandi og ekki hefur íslenskum stjórnvöldum alltaf tekist vel upp varðandi framkvæmd, eftirfylgni eða efndir á þeim jákvæðu skyldum sem þeim ber að fylgja. Stjórnvöld hafa sjálf ítrekað brotið gegn þessum skyldum t.d. við skipan í nefndir, ráð og stjórnir á vegum hins opinbera eða hvað varðar skipan embættismanna innan stjórnkerfisins og dómara í Hæstarétt. Okkur í kvennahreyfingunni þótti því mikilvægt að minnst væri á athafnskyldu stjórnvalda í stjórnarskrá og hugað yrði að útfærslu þeirra í jafnréttislögunum og jafnframt frekari löggjöfum um jafnrétti kynjanna eins og t.d. um ofbeldi gegn konum, heilbrigði kvenna, eða um völd og valdaleysi kvenna. Sú breyting myndi undirstrika og viðurkenna skýrar skyldur stjórnvalda í þessum málaflokki.

Aðgerðir Evrópuríkja

Í framhaldi fullgildingar Kvennasáttmála Sameinuðu þjóðanna hefur fjöldi nágrannaríkja okkar farið þá leið að tilgreina jákvæða skyldu stjórnvalda til að afnema mismunun í stjórnarskrá. Má þar nefna þýsku, finnsku og grísku stjórnarskrána. Í Þýskalandi er það orðað svo að stjórnvöld skulu stuðla að raunverulegu jafnrétti kynjanna og grípa til aðgerða til að eyða þeirri mismunum sem nú viðgengst. Með breytingum á grísku stjórnarskránni frá árinu 2001 eru stjórnvöld nú skuldbundin til að afnema misrétti, sérstaklega misrétti gagnvart konum. Í Finnlandi er aftur á móti sérstaklega vísað til jafnréttis á vinnumarkaði og það tilgreint að nánar skuli kveðið á um leiðir til að tryggja jafnrétti kynjanna í lögum.

II. Við lögðum til að 1. mgr. 31. gr. orðist svo: Á Alþingi eiga sæti 63 þjóðkjörnir þingkarlar og þingkonur, kosin leynilegri hlutbundinni  kosningu til fjögurra ára. Í kosningalögum skal nánar mælt fyrir um hvernig náð skuli  sem jöfnustu hlutfalli kvenna og karla á Alþingi.

Stjórnmálaflokkum hefur gengið misvel að jafna kynjahlutföll á framboðslistum sínum og með því að lögfesta ofangreinda breytingu og útfæra í kosningalögum er tryggt að flokkar taki það alvarlega að vinna að jöfnu kynjahlutfalli á þingi og í sveitar- og bæjarstjórnum. Með því yrði stigið mikilvægt skref í að tryggja raunverulegt lýðræði hér á landi.

III. Við lögðum til að  1. mgr. 71. gr. orðist svo: Allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Allir skulu njóta mannhelgi og verndar gegn ofbeldi á opinberum vettvangi sem og í einkalífi.

Þjóðir sem nýlega hafa endurskoðað stjórnarskrá sína eða jafnvel samið þær frá grunni hafa hnykkt á mikilvægi öryggis á heimilum og yfirráða yfir eigin líkama. Slík ákvæði er að finna í suður-afrísku stjórnarskránni, kólumbísku stjórnarskránni og brasilísku stjórnarskránni. Kvennasáttmáli Sameinuðu þjóðanna var lagður til grundvallar breytingum á stjórnarskrám þessara ríkja og ríkt tillit var tekið til tillagna kvennasamtaka. Íslensk stjórnvöld hafa nú þegar sýnt áhuga á að taka fast á málum í lagasetningu er varðar kynbundið ofbeldi.

Að tryggja öryggi allra borgara, kvenna og karla

Vandamálið er stórt hér á landi og ekkert bendir til þess að það fari minnkandi. Stjórnvöldum ber skylda til að vernda borgarana en samkvæmt rannsóknum verða karlmenn frekar fyrir ofbeldi í hinu opinbera rými og konur inni á heimilum. Það er því nauðsynlegt að fram komi skýr skilaboð um að verndin nái ekki einungis til hins opinbera rýmis heldur einnig til heimilanna. Með því  móti nær vernd borgaranna ekki einungis til karla heldur kvenna líka.  Að njóta öryggis eru grundvallarréttindi borgara. Með því að staðfesta skyldur ríkisins í stjórnarskránni raðar Ísland sér í hóp framsæknustu ríkja í lagasetningu og gefur þau skilaboð að kynbundið ofbeldi sé vandamál sem ætlunin sé að taka á. Að svipta konur öryggi og frelsi með ofbeldi, eru sennilega algengustu mannréttindabrot sem konur verða fyrir hér á landi. Þessi brot verður að viðurkenna. Með því að tryggja í stjórnarskrá réttinn til mannhelgi og til verndar gegn ofbeldi í opinberu lífi sem og í einkalífi yrði staðfest að slík brot verði ekki liðin.

Við viðbótar þessum þremur tillögum lögðum við til að:

Tillögur annarra hópa um breytingar á 1. mgr. 65. greinar (jafnræðisreglu) yrðu samþykktar þannig að við bætist orðin: kynhneigð, aldur og fötlun.

Annað heiti verði fundið yfir ráðherra; heiti sem rúmar bæði kynin.

Þessi færsla er byggð á skýrslunni:  Tillögur sameinaðrar kvennahreyfingar á Íslandi til breytinga á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands frá árinu 2005.

Minnihlutastjórnir, samræðu- og samráðsstjórnmál á Norðurlöndunum hafa verið merkisberar norrænnar lýðræðishefðar og velferðarstjórnmála. Hér í Danmörku hefur minnihlutastjórn Venstre (systurflokkur Sjálfstæðisflokksins) og Íhaldsflokkurinn (De konservative) verið varin falli af Danska þjóðarflokknum (Dansk folkeparti) síðan 2001. Að margra mati hafa þessi ár hafa breytt Danmörku. Danski þjóðarflokkurinn undir forystu Piu Kjærsgård hefur notfært sér stöðu sína við gerð fjárlaga með því að krefjast strangari útlendinga- og flóttamannalöggjafar ár eftir ár. Vegna þrýstings frá flokknum var 24gja ára reglan svokallaða samþykkt árið 2002. Við Íslendingar tókum upp sambærilega reglu skömmu síðar en útlendinga- og flóttamannalöggjöf Dana hefur margsinnis verið gagnrýnd á alþjóðavettvangi ekki síst af Sameinuðu þjóðunum.

Í dag munu ríkisstjórnin og danski þjóðarflokkurinn leggja fram nýja tillögu um breytingu á útlendingalöggjöfinni sem felur í sér að enn verða reistir tálmar við landamæri Danmerkur, gagngert til að hindra komu útlendinga (utan EES) til landsins. Nú á að innleiða punktakerfi. Samkvæmt því verða útlendingar eða Danir sem óska eftir komu erlends ástvinar að safna punktum áður en hægt er að sækja um sameiningu fjölskyldu. Sé viðkomandi yngri en 24gja ára þarf 100 punkta en aðeins 50 punkta sé hann eða hún eldri en 24gja ára. Hægt er að safna punktum með tungumálakunnáttu, háskólagráðum og vinnumarkaðsþátttöku og þarf viðkomandi einnig að sýna fram á að hann eða hún eigi í það minnsta 100.000 danskra króna á bankabók. Því er viðbúið að Dönum og útlendingum búsettum í Danmörku sé eingöngu heimilt að verða ástfanginn af útlendingi (utan EES) sé hann háskólamenntaður, eldri en 24gja ára, geti sýnt fram á vinnumarkaðsþátttöku, sparnað og síðast en ekki síst dönskukunnáttu. Danska! Hið geysilega útbreidda og mikilvæga tungumál sem örugglega er kennt í flestum kvöldskólum Asíu, Afríku og S-Ameríku!!

Hér má lesa um nýja punktakerfið en það hefur verið gagnrýnt fyrir að vera árás á persónlegt frelsi fólks til að velja sér maka. Nú eigi að innleiða félagslega aðskilnaðarstefnu þar sem aðeins velstæðir útlendingar fá leyfi til að setjast hér að.  Ég vil minna á að nasistar tóku ekki öll réttindi af gyðingum með einni aðgerð heldur smátt og smátt og á mjög löngum tíma. Það getur verið erfitt fyrir hinn almenna Dana að átta sig á því hvort dönsk þjóðernishyggja eða þjóðremba sé orðin ósmekklegri en það sem þekkist í nágrannalöndunum en Danski þjóðarflokkurinn má í það minnsta vera stoltur af því að fara fyrir öðrum þjóðernisflokkum og hafa átt þátt í að innleiða ströngustu útlendingalöggjöf Evrópu.

Ég lýk þessu með tilvitnun í Piu Kjærsgård: »Den fuldstændigt uuddannede, tilhyllede kvinde fra Pakistan eller Somalia – eller hvor ved jeg – har ingen mulighed efter det her for at komme til Danmark.« – Pia Kjærsgaard politisk leder Dansk Folkeparti. Tilvitnunin er úr leiðara Information í dag.

Lausleg þýðing: Ómenntuð kona með slæðu (eða annað trúartákn) frá Pakistan eða Sómalíu -eða hvað veit ég- mun eftir þetta ekki eiga möguleika á að koma til Danmerkur.

Í ágætum pistli heimspekingsins og rithöfundarins Gunnars Hersveins á nýju vefsvæði hans thjodgildin.is veltir hann fyrir sér hvað felist í þeirri ákvörðun RÚV, útvarpi allra landsmanna, að setja umfjöllunarbann á frambjóðendur til stjórnlagaþings.

Gunnar Hersveinn segir: Vissulega er holóttur vegur framundan í þeirri viðleitni að skapa nýtt og öflugt lýðræði. Gamla valdið fellir tré yfir vegi, kemur upp tálmunum, lokar vegum … Frambjóðendur til stjórnlagaþings finna það til að mynda á eigin skinni. Þeir hljóta að teljast einhvers konar grasrót, eða mögulegt nýtt vald, andspænis gamla valdinu: yfir fimmhundruð karlar og konur eru reiðubúin til að taka þátt í endurskoðun stjórnarskrár, leggja sitt af mörkum og móta sýn fyrir framtíðina. Áhrif hefðbundinna valdastofnana á væntanlega þingmenn er þverrandi og því er gamla valdið óttaslegið.

Hinn 21. október síðastliðinn fór ég í viðtal í þáttinn Víðsjá vegna fyrirlestrar sem ég hélt í Háskóla Íslands. Þar var mér tilkynnt að ekki ætti að tala við frambjóðendur til stjórnlagaþings á RÚV og var því borið við að það yrði svo flókið að standa í þessu í ljósi fjölda frambjóðenda. Efni fyrirlestrarins tengdist ekki framboði mínu til stjórnlagaþings og Viðsjá er ekki vettvangur fyrir fréttaskýringar en þarna var verið að tala um umfjöllunarbann á ríkisfjölmiðlinum RÚV.* Mér fannst þetta strax hjákátleg afstaða og fannst hún bera vott um algjört menntnaðarleysi stofnunar í eigu almennings. Auðvitað er hægt að finna leiðir til að komast skammlaust frá þessu verkefni sem öðrum.  Og í raun er ótrúlegt að ríkisrekinn fjölmiðill sem innheimtir nefskatt skuli ekki rækja lýðræðishlutverk sitt betur en raun ber vitni. Aðrir fjölmiðlar (DV, Svipan) og vefsíðan stjórnlagaþing 2010 sem er einkaframtak hafa sýnt að ýmislegt er hægt að gera sé vilji fyrir hendi.

Ferlið um endurskoðun stjórnarskrárinnar sem nú fer fram hér á landi er einstakur viðburður.  Skýr skilaboð Þjóðfundar og sú staðreynd að jafn margir hafa lýst sig reiðubúin að taka þátt í því að semja nýja stjórnarskrá sýnir vilja almennings til að byggja hér nýtt og betra samfélag. Fullveldið er í höndum fólksins og það er eðlilegt í lýðræðisríki að fólkið setji landinu nýja stjórnarskrá. Það er einnig eðlilegt að hún grundvallist á þeim gildum sem fólkið vill leggja áherslu á hverju sinni.  Niðurstöður Þjóðfundarins endurspegluðu skýran vilja almennings til að byggja hér upp nýtt samfélag á traustum grunni réttlætis, lýðræðis, jafnréttis og mannréttinda. Takist okkur það munum við snúa baki við klíkustjórnmálum, fyrirgreiðslupólitík, einkavinavæðingu, foringjaræði framkvæmdavalds, dómsvaldi í eigu stjórnmálaflokkanna og svo mætti lengi telja.

Að RÚV ætli að loka á þetta ferli eins og það komi stofnuninni og almenningi ekki við er ólýðræðislegt og grefur enn frekar undan trausti í samfélaginu.  Er ástæðan virkilega sú að gamla valdelítan hræðist vald og vilja almennings til breytinga?

_____________________________

*Breyting 16.11. kl.9.04.Ég setti þessa setningu inn í textann eftir að mér barst athugasemd frá dagskrárgerðarkonu Víðsjár um að ekki hafi verið um undanþágu að ræða þar sem ekki var búið að birta lista frambjóðenda 21. október og umfjöllunarbannið var ekki komið í gang. Engu að síður var mér tilkynnt um að ekki ætti að ræða við frambjóðendur til stjórnlagaþings á RÚV.

Nú í aðdraganda kosninga til stjórnlagaþings er töluvert rætt um konur og karla í stjórnmálum. Fyrir skömmu hélt ég fyrirlesturinn; Kynbundin valdakerfi í íslenskum stjórnmálum; prófkjör, fyrirgreiðslustjórnmál og lýðræðisþróun í fyrirlestraröðinni Eilífðarvélin, uppgjör við frjálshyggjuna. Fyrirlesturinn má nálgast á vefsíðu Jafnréttisstofu.

Í fyrirlestrinum fjallaði ég um þróun stjórnmálaþáttöku kvenna á Íslandi í norrænum samanburði og varpaði fram spurningum um tengsl valdakerfa, ríkjandi pólitískra hugmynda og kynjajafnréttis í íslensku samfélagi fyrir og eftir efnahagshrunið. Á þeim 100 árum sem konur hafa haft kjörgengi og kosningarétt á Norðurlöndum hafa þær náð þeim árangri að vera 30-47% kjörinna fulltrúa á þingi og bæjar- og sveitarstjórnum. Á Íslandi eru konur um 40% sveitarstjórnarmanna og 43% þinmanna en hér á landi hefur gengið hægar að fjölga konum í stjórnmálum en á hinum Norðurlöndunum. Í fyrirlestrinum leitaði ég skýringa á því af hverju íslenskar konur voru lengur að brjóta sér leið gegnum hið svokallaða glerþak en konur á hinum Norðurlöndunum. Ég hélt því fram að framboðsaðferðir stjórnmálaflokka þ.e.a.s hin séríslensku prófkjör, fyrirgreiðslustjórnmál og sterk staða hægri sjónarmiða og frjálshyggjuhugmynda (um að jafnrétti komi af sjálfu sér með tímanum) hafi ráðið mestu um þróunina hér á landi.

Í fyrirlestrinum er einnig að finna alþjóðlegan samanburð á stjórnmálaþátttöku kvenna en Ísland skipar nú fimmta sæti á lista Alþjóðasamtaka þjóðþinga yfir hlutfall kvenna meðal kjörinna fulltrúa. Í kjölfar síðustu kosninga til Alþingis fór hlutfall kvenna í fyrsta skipti yfir 40% hér á landi og Ísland hljóp upp um 13 sæti á umræddum lista. Fyrir tíu árum voru karlar 87% þingmanna á heimsvísu en þeir eru nú um 81% sem vissulega er hægt að túlka sem framför en um leið endurspegla þessar tölur hversu hæg þróunin er og hefur verið. Helst má merkja breytingu í viðhorfum til aðgerða til að fjölga konum í stjórnmálum. Ef eingöngu er litið til þeirra landa þar sem nýlega hafa verið kosningar er þróunin mjög jákvæð á sama tíma og munur milli heimssvæða verður sífellt minni. Þau fjögur lönd sem eru fyrir ofan Ísland á listanum eru Rúanda, Svíþjóð, Kúba og Suður-Afríka. Athygli vekur að Norðurlöndin sem fyrir aðeins 10-15 árum röðuðu sér í efstu sæti listans, auk Hollands, eru í dag eftirbátar þróunarríkja og landa sem nýlega hafa glímt við vopnuð átök eða stjórnarfarsbreytingar.

Flest þeirra landa sem eru ofarlega á lista Alþjóðasamtaka þjóðþinga búa við kosningakerfi sem byggir á hlutfallskosningu og mörg þeirra landa sem skipa efstu sætin beita einhverskonar kynjakvótum til að auka hlut kvenna í stjórnmálum.

Nú í vikunni sótti ég fyrirlestur hjá Amanda Gouws sem er prófessor í stjórnmálafræði við Stellenbosch háskóla í Suður-Afríku. Hún hefur rannsakað stjórnmálaþátttöku kvenna, félagslegar hreyfingar og stjórnarfarsbreytingarnar í heimalandi sínu um nokkurt skeið og ritstýrt merkilegum bókum um konur í Afríku. Eftir að aðskilnaðarstefnan rann sitt skeið tók við ferli stjórnarfarsbreytinga sem meðal annars fól í sér gerð og samþykkt nýrrar stjórnarskrár árið 1996. Nýja stjórnarskráin er mjög framsækin og margt í henni sem við mættum taka til fyrirmyndar eins og almenna lýðræðisyfirlýsingu, ákvæði um mannvirðingu og jafnréttisákvæði þar sem tekið er fram að stjórnvöld skuli stefna að kynjajafnrétti í raun og mismunun á grundvelli kyns (sex) og kyngervis (gender) er óheimil. Kynjakvótar í stjórnmálum eru hins vegar hvorki stjórnarskrárbundnir né lögbundnir í Suður-Afríku en í kosningalögum segir að stjórnmálaflokkarnir skuli stefna að 40% hlutfalli hvors kyns á framboðslistum.

Stjórnmálaflokkarnir hafa almennt farið að þessum tilmælum og árangurinn lætur ekki á sér standa. Hlutur kvenna á þingi var 19% árið 1996 en er nú 44,5% (2006). Amanda Gouws hefur rannsakað hvort fjölgun kvenna í stjórnmálum hafi breytt inntaki þeirra þ.e.a.s hvort konur beiti sér frekar í hagsmunamálum kvenna og hvort áherslur þeirrra skili sér í auknu kynjajafnrétti (substantive equality). Samanburðarrannsóknir hafa sýnt fram á að kynjakvótar eða almennar aðgerðir til að fjölga konum í stjórnmálum hafi lítil sem engin áhrif á samfélagslega stöðu kvenna nema sterk kvennahreyfing sé starfandi og jafnréttismál séu á dagskrá innan stjórnsýslunnar. Skemmst er að minnast að í fyrrum ráðstjórnarríkjum Austur-Evrópu voru kynjakvótar í stjórnmálum en þar sem þingmenn voru valdalitir í einsflokkakerfi ríkissósíalismans voru kynjakvótarnir máttlaus aðgerð. Gouws hefur skoðað afgreiðslu þingmála í Suður-Afríku og meðferð dómsmála vegna nauðgunarkæru á hendur valdamiklum forseta landins, fjölkvænismanninum Jacob Zuma.

Í stuttu máli kemst hún að þeirri öfugsnúnu niðurstöðu að á meðan kynjakvótar í stjórnmálum hafi gert konum kleift að yfirstíga menningarlegar hindranir hafi þeir fest karlaveldið í sessi frekar en að ögra eða kollvarpa því.

Hún nefndi fjórar ástæður fyrir þessari niðurstöðu. Í fyrsta lagi búi Suður-Afríkubúar í raun við einflokkakerfi Afríska þjóðarflokksins ANC en hann hefur allt frá fyrstu frjálsu kosningunum fengið hreinan meirihluta atkvæða. Við þannig aðstæður taki konur hollustu við flokkinn fram yfir kvennasamstöðu. Í öðru lagi hafi átt sér stað mjög hörð átök innan ANC um lögmæti aðgerða til að fjölga konum innan flokksins og enn séu margir karlmenn mjög ósáttir við handstýringu við val á frambjóðendum. Flokksforystan raðar á framboðslista og konur eru hræddar við að beita sér frekar í þágu annarra kvenna. Í þriðja lagi hafi jafnréttismálin komist á dagskrá vegna þrýstings að ofan, frá stjórnvöldum og Sameinuðu þjóðunum sem vildu knýja á um nútímavæðingu m.a með lögmætingu kvennasáttmála SÞ um bann við mismunun gegn konum. Ríkjandi hugmyndir um jafnréttismál séu því frjálslyndar og aðgerðir beinist að því að tryggja lagalegt kynjajafnrétti líkt og unnið var að á Vesturlöndum á áttunda og níunda áratug síðustu aldar. Í fjórða lagi nefndi hún félags- og efnahagslegar aðstæður en í Suður-Afríku er 40% atvinnuleysi, útbreiðsla HIV/alnæmis er mikil og meirihluti þjóðarinnar lifir undir fátæktarmörkum. Við þær aðstæður séu aðgerðir til valdeflingar kvenna erfiðar í framkvæmd.

Á Norðurlöndunum hefur tekið langan tíma að fjölga konum í stjórnmálum á meðan þeim hefur fjölgað mjög hratt á suðurhveli jarðar. Aðstæður eru gjörólíkar en þó eiga löndin það sammerkt að árangur næst ekki nema unnið sé að jafnréttismálum á mörgum sviðum samtímis; í stjórnmálum, á vettvangi kvennahreyfingarinnar, innan rannsóknasamfélagsins og í stjórnsýslunni.

Ánægjulegt að lesa fréttir um að Þjóðfundurinn hafi tekist vel og mér sýnast niðurstöður hans fela í sér skýr skilaboð um hvaða gildi eigi að liggja til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Persónulega er ég ánægð með að fulltrúar þjóðfundarins tölu mikilvægt að leggja áherslu á jafnrétti, mannréttindi og umhverfisvernd. Þessi gildi eru fyrirferðamikil í nýlegum stjórnarskrám í Evrópu og verði þau grundvöllur nýrrar stjórnarsrkár er ég bjartsýn um að stjórnskipan okkar verði nútímaleg og meðal þeirra bestu í Evrópu. Athyglisvert er að 1000 manns á Þjóðfundi séu sammála um málefni sem þráttað hefur verið um á vettvangi stjórnmálanna sl áratugi en þar má helst nefna mál eins og auðlindir í þjóðareign og áherslan á vernd einstakrar náttúru Íslands. Þjóðfundurinn markar upphaf af mjög merkilegu ferli en það er að sjálfsögðu einstakt að svona margir fulltrúar þjóðarinnar eigi í samræðum um nýtt upphaf, um mótun nýs samfélagssáttmála okkar Íslendinga. Á nýju ári tekur Stjórnlagaþing við keflinu og er því gert að gera tillögur að bættri stjórnskipan, þannig að hún megi betur þjóna samfélagi okkar. Af nægu er að taka.

Handhafar ríkisvaldsins þ.e.a.s lögjafar-, framkvæmda- og dómsvaldsins sækja vald sitt og valdsheimildir til þjóðarinnar.  Fullveldið er í höndum fólksins og það er eðlilegt í lýðræðisríki að fólkið setji landinu nýja stjórnarskrá. Það er einnig eðlilegt að hún grundvallist á þeim gildum sem fólkið vill leggja áherslu á hverju sinni. Alþingismönnum og öðrum handhöfum valdsins er síðan gert að fylgja þeim markmiðum og gildum sem fest eru í stjórnarskránna. Í henni eiga að vera fyrirmæli til kjörinna fulltrúa um meðferð valdsins og um það hvernig vald þeirra skuli takmarkað.

Hér þurfti efnahagshrun og pólitískan óstöðugleika til að fólkinu yrði hleypt að borðinu.  Aldrei fyrr hefur almenningur á Íslandi haft viðlíka tækifæri og nú til að koma skilaboðum sínum á framfæri – nýtum það vel!

Baggalútur segir gildin vera: Sól, regnbogi, kisa og ský. Fallegt og jákvætt eins og niðurstöður Þjóðfundarins.

Endurskoðun íslensku stjórnarskrárinnar sem fara á fram á sérstöku þjóðkjörnu stjórnlagaþingi er sögulegt tækifæri til að bæta stjórnskipan landins og styrkja lýðræðið. Með ákvörðun um þjóðfund og stjórnlagaþing hafa stjórnmálamenn ákveðið að færa valdið til þjóðarinnar. Aldrei fyrr í sögu lýðveldisins hefur verið stigið jafnt stórt skref í áttina að auknu lýðræði. Stjórnarskráin er ígildi samfélagssáttmála hverrar þjóðar og því er eðlilegt og nauðsynlegt að hún sé endurskoðuð reglulega. Átök um breytingar á stjórnarskránni hafa hingað til farið eftir flokkslínum. Vonandi hafa kaldastríðsstjórnmálin nú runnið sitt skeið.

Efnahagshrunið árið 2008 er eitt alvarlegasta áfall sem hent hefur íslenska þjóð en þó stjórnarskránni verði ekki kennt um hrunið er löngu ljóst að skerpa þarf mörg ákvæði hennar og nauðsynlegt er að bæta vissa kafla hennar s.s mannréttindakaflann. Helstu verkefni íslenskra stjórnmála í dag er að endurheimta traust almennings gagnvart mikilvægustu stofnunum lýðræðisins og auka trúverðugleika Íslands á erlendum vettvangi. Framkvæmd lýðræðis hér á landi hefur marga styrkleika en nefna má að kosningaþátttaka er almenn, pólitísk umræða er meiri og aðgengilegri og fleiri taka þátt í starfi stjórnmálaflokka en víða annars staðar. Engu að síður hefur þróunin verið sú að litið er á meirihlutaræði löggjafarsamkundunnar sem æðsta vald þjóðfélagins. En lýðræði sem ávallt og eingöngu byggir á ákvörðunarvaldi einfalds meirihluta Alþingis og þar sem ráðamenn þurfa ekki að bera ábyrgð á gerðum sínum stendur ekki undir nafni.  Þátttökulýðræði með auknu samráði við almeninng, þjóðaratkvæðagreiðslum um mikilvæg málefni og virku íbúalýðræði styrkir fulltrúalýðræðið sem við búum við þar sem það færir valdið nær handhöfum þess, almennum kjósendum.  Íslendingar standa á tímamótum og Alþingi hefur falið þjóðinni að velja fulltrúa á stjórnlagaþing til að endurskoða grunnskjal stjórnskipunarinnar. Þar munu fara fram hringborðsumræður um nýtt upphaf, um framtíð lýðræðis á Íslandi. Ég hef ákveðið að gefa kost á mér til þessa mikilvæga verkefnis.

Hljóti ég kosningu til stjórnlagaþings mun ég m.a beita mér fyrir eftirfarandi:

• Að almennri lýðræðisyfirlýsingu verði bætt við stjórnarskrána.
• Að ákvæði um mannvirðingu verði hluti af lýðræðisyfirlýsingu stjórnarskráinnar.
• Að atkvæðavægi kjósenda verði jafnt eftir búsetu.
• Að sett verði ákvæði í stjórnarskrá sem styrki hlutverk Alþingis.
• Að settar verði skýrari reglur um sjálfstæði Alþingis gagnvart framkvæmdavaldinu með því að afmarka betur skilin milli þessara meginstofnana stjórnskipulagsins
• Að sett verði ákvæði í stjórnarskrá um lögfestingu sannleiks- og upplýsingaskyldu ráðherra gagnvart Alþingi.
• Að efasemdum um sjálfstæði dómsvaldsins gagnvart framkvæmdavaldinu verði eytt með þeim hætti að dómarar hæstaréttar verði valdir af 2/3 hluta Alþingis.
• Að óvissu um lögmæti framsals valds til alþjóðastofnana verði eytt með því að bæta sérstöku ákvæði við stjórnarskrána.
• Að tekin verði af öll tvímæli um málskotsrétt og hlutverk forseta Íslands.
• Að mannréttindakafla stjórnarskráinnar verði breytt með þeim hætti að efnahagsleg, félagsleg og borgaraleg réttindi almennings séu tryggð með hliðsjón af manréttindasáttmálum Sameinuðu þjóðanna.
• Að réttindi s.s útlendinga, barna, aldraðra, öryrkja og samkynhneigðra séu tryggð með sérstökum ákvæðum í stjórnarskrá.
• Að réttur til almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar verði tryggður með sérstöku ákvæði í stjórnarskrá.
• Að tekin verði afstaða til umhverfismála og verndunar náttúruauðlinda í íslenskum stjórnlögum.
• Að skerpt verði á ákvæði um að eignarrétturinn yfir auðlindum landsins sé hjá þjóðinni.
• Að skylda stjórnvalda til að vinna að jafnrétti kynjanna verði færð í stjórnarskrá.

Stuðningssíða á FB