» Vilja bændur fórna Þórsmörk? - Páll Ásgeir Ásgeirsson

Vilja bændur fórna Þórsmörk?

6.5 2010 | 13:34 | 11 ummæli

Seint á þriðja áratug 20. aldar náðist samkomulag um friðun Þórsmerkur. Þá hófst það endurreisnarstarf og uppbygging skógar og gróðurlendis sem staðið hefur óslitið síðan með góðum árangri.
Landsvæðið norðan Þórsmerkur milli Þröngár og Fremri-Emstruár heitir Almenningar og er frá fornu fari afréttur Eyfellinga en þjóðlenda í dag. Almenningar hafa notið friðunar frá því um 1987 enda afrétturinn þá nær örfoka og upprekstri hætt. Í kringum 1990 höfðu menn næga trú á því að þessi friðun héldi til þess að skógræktargirðing sem lá frá Húsadal og meðfram Þröngá fram að Rjúpnafelli var tekin niður.
Nýjustu upplýsingar um gróðurfar á Almenningum er að finna í skýrslu frá 1997. Þar stendur að svæðið sé 3800 hektarar að stærð. 5% þess eru metin sem vel gróið land. 50% er talin örfoka land.
Gera má ráð fyrir að gróðurfari á svæðinu hafi farið eitthvað fram síðasta áratuginn og meðal annars er sjálfsáning birkis að verða útbreidd á Almenningum. Margir göngumenn á Laugaveginum svokallaða kannast við smáar birkiplöntur sem setja svip á landið umhverfis Ljósá svo dæmi sé tekið.
Nú hafa um 20 bændur undir Eyjafjöllum ákveðið að reka fé sitt á Almenninga til sumarbeitar og vilja fara með reksturinn inneftir um miðjan júní. Nokkur ólga hefur risið hér og hvar í kerfinu vegna þessa máls því ríflega 80 ára friðun Þórsmerkur er stefnt í voða þar sem ekkert hindrar fé í að ganga af Almenningum niður í skóglendi Þórsmerkur og leggjast þar á þann nýgræðing sem verið hefur að hasla sér völl á hálsunum fyrir ofan Langadal og Húsadal.
Ekki verður í sjálfu sér efast um lögmæti þessara áforma bændanna þótt fæstir þeirra hafi framfæri sitt af sauðfjárrækt eingöngu. Þeir munu meðal annars vísa til þess að bithagar í heimalöndum hafi spillst af völdum öskufalls og því sé brýnt að endurvekja hinn forna upprekstrarrétt. Félag bændanna ákvað þó þennan upprekstur á haustmánuðum 2009 eða ríflega hálfu ári fyrir gos.
Áform bændanna eru til umræðu í þremur ráðuneytum. Forsætisráðuneyti fer með mál þjóðlenda, umhverfisráðuneytið stjórnar landgræðslu og náttúruvernd og landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneyti sinnir málefnum bænda og meðal annars hjálparaðgerðum þeim til handa vegna gossins. Ekkert þeirra virðist þó geta gert neitt til að stöðva þessi áform.
Einn félagsmanna í áminnstu félagi bænda er Anna Birna Þráinsdóttir sýslumaður í Vík en hún á 14 kindur í félagi við eiginmann sinn. Ég hringdi í sýslumann og spurði um upprekstraráform og kvaðst sýsli vera að spá í að reka sjö kindur á fjall.
Þegar spurt var um aðkomu annarra yfirvalda eða stofnana að áformum bændanna sagði sýslumaður orðrétt að yfirvöldum kæmi þetta mál ekki við.
Formaður upprekstrarfélagsins, Guðmundur Viðarsson bóndi í Skálakoti undir Eyjafjöllum sagði einnig við mig að fyrst ég væri ekki aðili að málinu kæmi mér þetta heldur ekki við og samtal okkar varð mjög stutt.
Mér finnst að sem borgara í landinu komi mér það við hvort nærri aldargamalt þrotlaust friðunarstarf í Þórsmörk verði lagt í rúst til þess að fáeinum skjátum verði komið á fjall. Það má vel vera að bændur hafi lögin sín megin í þessu máli en frá mínum bæjardyrum séð er ákvörðun þeirra siðferðilega röng. Mér finnst ekki verjandi að kosta milljónatugum sem betur væru komnir í landgræðslu til þess að endurreisa skógræktargirðinguna milli Þórsmerkur og Almenninga svo örfáir bændur geti nýtt sér fornan hefðarrétt sinn til upprekstrar.
Landgræðsla ríkisins á að leggja mat á beitarþol svæðisins og getur hugsanlega gert tillögu um ítölu á svæðið en engin rök eru fyrir því að stöðva þessi áform af hennar hálfu.
Hitt er hverjum manni ljóst að hvort sem leyft verður að reka 10 eða 100 kindur inn á Almenninga þarf að endurnýja skógræktargirðinguna og sá kostnaður mun koma úr ríkissjóði. Það gæti því orðið dýr hver dilkur sem frístundabændur undir Eyjafjöllum fá að beita á afrakstur áratuga friðunar og skógræktar á Almenningum og Þórsmörk.

Flokkar: Óflokkað | Facebook

Ummæli (11)

Halldór Á // 6.5 2010 kl. 15:31

Takk fyrir að vekja athygli á þessu Páll Ásgeir.
Gunnar // 6.5 2010 kl. 16:46

verða þetta ekki bara verðlaunahrútar~
Dagur Bragason // 6.5 2010 kl. 18:41

Upprekstur saufjár á viðkvæm svæði er viðvarandi vandamál hér á landi.
Almenningur sem kostar landgræðslu fær ekkert að segja um málið þótt landið sé þjóðlenda og er því eign almennings.
Afköst einnar kindar í að drepa smáar trjáplöntur eru ótrúlegar og hef ég orðið vitni að því, en fyrir nokkrum árum komst ein kind í trjáreitinn minn og á 15 mínutum tókst henni að drepa 70 trjáplöntur, með því að klippa ofan af þeim.
Mikilvægt er að beitarþol sé til staðar og nauðsynlegar girðingar í lagi.
Þessu upprekstur, sem Páll Ásgeir vekur athygli á, kallar líklega á að slóðinn úr Húsadal í Emstrur verði notaður vegna upprekstrarins, en sá slóði hefur verið lokaður allri umferð í um 10 ár og er almenn sátt um þá lokun, enda um viðkvæm jarðlög að ræða og hætt við landspjöllum vena aksturs.
Bændur hafa undanþágu frá utanvegaaksturbanni náttúruverndarlaga og hafa því heimild til að nota þennan slóða, hvað svo sem öðrum finnst.
Hinsvegar eru þeir, sem hafa ekki aðal framfærslu af landbúnaðarstörfum, ekki bændur samkvæmt lögum, en það skiptir svo sem eingu máli, nóg er að eiga eina rollu, og rétt til að sleppa henni á svæðið, eða taka þátt í upprekstri til að nýta sér undanþáguákvæði náttúrverndarlaga til utanvegaaksturs, því ákvæðið er skilyrt vegna landbúnaðarstarfa.
Hinsvegar þegar för eftir þennan undanþágu utanvegaakstur sjást, er ferðafólki alltaf kennt um.
kveðja Dagur Bragason
Ingvar Guðmundsson // 6.5 2010 kl. 20:12

Þetta er enn eitt dæmi þess hvernig íslenskir bændur smána þjóð sína og land. Ekki nóg með að þeir séu í atvinnubótavinnu hjá almenningi, heldur níða þeir land og nátturu eins og enginn sé morgundagurinn.
Páll S. // 6.5 2010 kl. 21:12

Þetta er ágætis pistill, en þó finnst mér gæta nokkurar ónákvæmni í nokkrum vangaveltum undir lokin; það er nú varla víst að einhver beit hreinlega ,,leggi í rúst“ nær aldargamalt friðunarstarf í Þórsmörk. Og svo kostar það nú varla ,,milljónatugi“ að leggja nýgirðingu ofanúr Rjúpnafelli og fram í Húsadal.
Nú er ég ekki sérstaklega kunnugur því hvernig girðingakostnaði er skipt uppi á afréttum, en sýnist semsagt að hér deili kostnaðinum Skógrækt ríkisins (f. Þórsmörk) og upprekstrarfélagið (f. Almenninga). Mönnum hefur um 1990 sýnst sem svo að girðingin væri óþörf, en það breytir því ekki að það á að vera girðing þarna – ef þess þarf.

Á hinn bóginn er líka möguleiki að það sé ekki gert ráð fyrir girðingu, og þá líklega gert ráð fyrir því að fé fari nokkuð útí Þórsmörk. En einsog ég sagði að ofan, þá er það ekki þannig að fé eyðileggi skóg á skömmum tíma, þó að vissulega geti stöðug beit hamlað vexti og dregið úr eðlilegri nýliðun skógarins.
Og nú þegar það er orðið tæpt um beitiland undir Eyjafjöllum, þá auðvitað nota menn það sem til er. Auk þess gefur það vísbendingu um hugsanlegt ágætt beitarþol Almenninga að upprekstarfélagið hafi löngu fyrir gos ákveðið að reka þangað upp.
Soffía Sigurðardóttir // 6.5 2010 kl. 23:52

Ef beita á svo mörgu fé þarna að um það muni fyrir Eyfellinga, þá verður það jafnframt svo margt fé að um það muni fyrir Þórsmörk!
Hver ber ábyrgð á þeim ákvörðunum sem teknar verða í þessu máli?
Eins gott að vakin er athygli á þessu athæfi, annars færi það í gegn þegjandi og hljóðalaust.
Berglind // 7.5 2010 kl. 00:17

Ekki má gleyma þætti bænda í uppgræðslu á Almenningum frá því friðun hófst þar fyrir 20 árum. Á hverju sumri hafa þeir farið með áburð og fræ eftir torfærum slóðanum upp úr Húsadal inn á Almenninga. Vegurinn er því ekki lokaður allri umferð, en þó ekki á hvers manns færi að aka með hálft tonn af áburði í dreifara aftan á dráttarvél og tvöfalt það magn hangandi framan á tækjunum.

,,Þessu upprekstur, sem Páll Ásgeir vekur athygli á, kallar líklega á að slóðinn úr Húsadal í Emstrur verði notaður vegna upprekstrarins, en sá slóði hefur verið lokaður allri umferð í um 10 ár „(Dagur Bragason)??

Nú sjást greinileg merki erfiðisins, uppgræðslan hefur skilað sér og bændur hafa fullan hug á að halda áfram lengi enn.

Allir sem þekkja til uppgræðslu af þessu tagi eru sammála um að hófleg beit er til bóta þar sem féð skilar lífrænum áburði og stuðlar að þjöppun jarðvegsins eftir frostlyftingar en þær skaða rótarkerfið svo plönturnar ná ekki í vatn. Uppgræðsla á örfoka landi heppnast því best með hóflegri beit sauðfjár eða nautgripa.

Það er óþarfi að óttast landauðn og útrýmingu gróðurs í Þórsmörk þó bændur fari með fé á Almenninga. Hugsanlega eru bændur þá líka að svara yfirgangi yfirvalda með þessu, en Almenningar og Goðaland voru dæmdir af Eyfellingum og gerðir að þjóðlendu en bændum dæmd afréttareign.

Sjálfsagt stóð flestum á sama um baráttu Eyfellinga við dómstóla um að halda afréttinum sínum og öllum (nema þeim sjálfum) virðist standa á sama um uppgræðslustarf þeirra svo það er spurning hvort nú sé rétti tíminn fyrir utan að komandi að byrja að hafa áhrif á þeirra ákvarðanir.

Það getur verið gott að kynna sér málin til hlítar áður en tilfinningasemin setur kerfið á hliðina. Best að vera bara raunsær.
Rósa Sigrún // 7.5 2010 kl. 09:33

Við lifum i breyttu samfélagi og þeir tímar eru liðnir að afréttir séu einvörðungu nýttir af bændum.
Þess vegna er tímabært og mjög mikilvæg að hefðarréttur sé endurskoðaður og afréttarnýting sé metin og skoðuð með það í huga að allir sitji við sama borð.
Berglind // 7.5 2010 kl. 15:34

Víða um land er sauðfé á beit í kjarrlendi og öðru landi án neikvæðra áhrifa á framvindu lands.
Strangar reglur gilda nú um sauðfjárbeit og afrétti.

Öðru máli gildir um umferð fólks og vélknúinna ökutækja.
Ferðamenn telja sig vera í fullum rétti hvar sem er, enda sér nú á landinu.

Húsadalur var vaxinn birki og blágresi blómstraði um mitt sumar þar fyrir 30 árum síðan, á sama tíma og sauðfjárbeit var þar á afréttinum.
Á sama tíma og fénu fækkaði jókst þjónusta við ferðamenn til muna, ferðum fjölgaði, skálar byggðir og Húsadalur ásamt gönguleiðum á svæðinu hafa tekið miklum breytingum, bæði af náttúrulegum 0rsökum en ekki síst vegna ágangs ferðamanna.
svansson // 7.5 2010 kl. 15:46

http://www.svansson.net/?p=1314

Annars sýnist mér þú heldur mikla fyrir þér umstangið við að girða svæðið af. Sauðfjárveikivarnir halda við hundruðum kílómetra af girðingum um land allt, og Vegagerðin girðir meðfram nýjum vegum á hverju ári – þessir 5-6 km af girðingu eru dropi í hafið.

Það segir ennfremur trúlega ekki mikið um trú manna á að friðunin haldi að girðingin hafi verið tekin niður. Það kostar líka að halda girðingum við og þær eru fljótar að drabbast niður og verða lýti á umhverfinu. Ef það er ekkert fé á svæðinu er eina vitið að rífa girðingu sem ekki er haldið við, frekar en að láta hana grotna niður.
Jón Ármann // 7.5 2010 kl. 20:39

Þessi dagur 7. mai 1970 er athyglisverður vegna þess, að þá lagði ég
til á Alþingi- fyrstur manna- að nefnd yrði skipuð af 5 mönnum til þess
að semja drög að lögum varðandi landið u t a n heimagirðinga eða
hreppsgirðina. Þá þegar umturnuðsut vissir þingmenn um þá tilhugsun að hinn landlausi borgari færi að „vaða“ um landið. Töldu sig vera
að verja hagsmuni bænda. Þeir hefðu notað landið öldum saman og
nánast æ t t u það.
Löngu seinna eins og menn vita komu lög um þetta landsvæði um eign og
nýtingu þess. Ég benti á að nýting lands t.d. af beit skapaði engan
veginn e i g n a r r é t t.

Þegar ÚTIVIST var úthlutað land, var það skilyrt að vel yrði gengið um
og á t a k til ræktunar. Útivist hefur virt þessar kröfur. Ásakanir um
annað er út í hött og vanstillt skap á bakvið þannig málflutning.

Bændur heimta að það sé e i g n þeirra á heeitu vatni endalaust niður og
sama gildi um kaldavatnið
Hvað segja þeir núna um að „e i g a“ hraunstrauminn?
Heppilegast að við ö l l stöndum saman um nýtingu landsis gæða.
Ég tel að svo vel hafi staðið á fyrir 35 árum að bóndasonurinn Bragi
Sigurjónsson var þá landbúnðarráðherra (Alþýðuflokkurinn) og bjargaði málinu fyrir okkur í höfn.

Páll Ásgeir Ásgeirsson