Ómar Ragnarsson

Til eru fyrirbæri sem við Baldur Hermannsson, spurningasmiður þáttanna „Hvað heldurðu?“ skilgreindum sem „viðurkenndan misskilning þegar við unnum saman að þáttunum.

Afsökunarbeiðni í spurningaþættinum Útsvari í kvöld leiðir hugann að þessu.

Við Baldur duttum í þann pott hér um árið að spyrja spurningar af þessu tagi sem var svona: „Á hvað horfir Hamlet þegar hann segir: Að vera eða vera ekki, það er spurningin?“

Fulltrúar Eyfirðinga svöruðu: „Hauskúpu“, og fengu rétt fyrir.

En hið rétta er að Hamlet horfir á hauskúpu á allt öðrum stað í leikritinu.

Niðurstaða okkar var að láta hið ranga svar gilda, þótt það hefði ráðið úrslitum í keppninni.

Hægt var að réttlæta þetta á vissan hátt með því að samtengindg orða Hamlets og hauskúpunnar flokkaðist undir „viðurkenndan misskilning“.

Nefna má annað atriði sem flokka má undir þetta en það myndi vera spurningin um það hver sé þekktasta setningin úr myndinni Casablanca. „Svarið: „Play it again, Sam,“ væri rangt en þarna er um að ræða „viðurkenndan misskilning.“ Þessi setning er aldrei sögð í myndinni.

Sjálfur glími ég við þann viðurkennda misskilning eða misminni að fyrsti bíllinn, sem ég átti, hefði verið þriggja hjóla bíll. Hefur þetta meira að segja gengið svo langt að bekkjarbróðir minn úr M.R. var farinn að halda þetta!

Ég nældi mér í eins bíl af þessari gerð, NSU Prinz, fyrir níu árum til þess meðal annars til þess að sýna fram á að á honum væru fjögur hjól og þau meira að segja alveg yst úti í fjórum hornum bílsins, sem var næsta óvenjulegt á þeim tíma.

Í Útsvari  fyrir viku var sýnd mynd af Hraunfossum í Borgarfirði og gefið rétt fyrir svarið „Barnafossar.“

Hið rétta svar er að Barnafossar eru ekki til heldur Barnafoss rétt fyrir ofan Hraunfossa.

Ég fórnaði höndum þegar ég sá þetta í Sjónvarpinu fyrir viku en engin leið var að koma leiðréttingu á framfæri.

En það er afar algengur misskilingur að Hraunfossar heiti Barnafossar. Síðan er það spurningin hvort kalla megi þetta „viðurkenndan misskilning.“ Ég hallast að því að svo sé ekki.

Enn einn misskilningurinn er sá að Reykjavíkurflugvöllur sé í Vatnsmýri. Hið rétta er að aðeins 30% flugvallarins er í Vatnsmýri en 70% eru á Skildinganesmelum og Skerjafirði.

Ef norðurendi norður-suðurbrautarinnar yrði lagður niður væri hægt að uppfylla kröfuna um að flytja völlinn úr Vatnsmýrinni en hafa hann þó áfram á sama stað og nú!

Að lokum má nefna þann misskilning að allt svæðið vestan Bláfjalla og Hafnarfjarðar sé á Reykjanesi.

Hið rétta er að heildarheitið fyrir þetta svæði er Reykjanesskagi og Reykjanes er aðeins ysti hluti hans.

Við Baldur Hermannsson komumst að þeirri niðurstöðu að í spurningaþáttum bæri að forðast spurningar sem túlka mætti sem viðurkenndan misskilning.

Skoðanakannanir mæla hugarástand augnabliksins hjá þeim sem svara. Þær eru nytsamlegar þegar greina skal ástand þjóðlífs og viðhorf fólks.

Þó ekki algild vísindi eins og dæmi hafa oft sannað.

Ein besta aðferð til að krækja sér í fylgi er að geta sagt eins og einn forsætisráðherra Breta gerði með góðum árangri að slagorði flokks síns í kosningabaráttu: „Þið hafið aldrei haft það eins gott!“

Hin hliðin getur verið að gera að slagorði: „Þið hafi aldrei haft það eins skítt.“

Útkoman í skoðanakönnunum og kosningum bendir oft til þess að margir muni ekki langt aftur í tímann og horfi ekki langt fram á við.

Nýjustu skoðanakönnunina kunna ýmsir að túlka sem ákall til Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks um að taka við,  úr því að þeir myndu fá ríflegan meirihluta ef kosið yrði nú samkvæmt skoðanakönnuum.

Sem sagt: Flokkarnir, sem mótuðu grundvöll gróðærisins og hrunsins með tólf ára setu í ríkisstjórn beðnir um að koma aftur.

Þegar hrunið varð spáði ég því að hvaða ríkisstjórn, sem tæki við þrotabúi hrunflokkanna myndi eiga erfiða daga vegna óhjákvæmilegra og óvinsælla ráðstafana.

Rústabjörgun er erfitt, vanþakklátt, leiðinlegt og lýjandi verkefni. Auðvelt að gagnrýna hana og verða pirraður og svekktur.

Nú er bara að velta vöngum yfir hinni gamalkunnugu stöðu að Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur skuli á undraskömmum tíma, rúmlega ári, hafa tekist að ná fram ríflegum meirihluta í skoðanakönnun.

„Þú ert sjálfur Guðjón inn við beinið“ var sungið hér forðum og mætti kannski beina svipuðu orðalagi í vísuformi til þeirra, hvers og eins, sem myndar hinn nýja meirihluta:

Gullfiskanna minni seint um síðir /

sýnist ráða öllu, það er meinið.  /

Viðurkenndu nú að þetta þýðir  /

að þú ert Ragnar Reykás inn við beinið.

Allt frá dögum Hafliða og Þorgils hafa valdamenn á Íslandi átt í átökum um auð og völd. Oftast eru aðalpólarnir tveir og núna virðast það vera annars vegar Baugsfeðgar en hins vegar LÍÚ og eldri valdastétt með Davíð Oddsson sem fremsta mann.

Á fyrri öldum voru það vopn sem bitu. Nú virðast valdamenn sækjast eftir því að eiga fjölmiðla og ekki þarf að lesa Moggann lengi til að sjá mörg vopn á lofti hjá vígfimum ritstjóranum.

Kreppa ýtir alltaf undir ófrið. Á Sturlungaöld var það sama að gerast og nú.

Hrun þess tíma var hrun landgæða vegna skefjalausrar rányrkju á skógum og gróðurlendi. Kólnandi veðurfar gerði illt verra á 13. öld á sama hátt og utanaðkomandi fjármálakreppa 2008 flýtti fyrir óhjákvæmilegu hruni gerviauðæfanna sem Íslendingar ornuðu sér við og „kóuðu“ flestir með.

Á Sturlungaöld var öllum meðulum beitt í átökunum um völdin. Við sjáum svipuð fyrirbæri nú í fréttum hvers einasta dags.

Átök helstu valdamanna Íslands hafa verið mesta böl þjóðarinnar um aldir, oftast meira en hallæri og hungur sem áttu rót sína í rányrkju og misrétti.

Nóbelskáldið lýsti þessu í þessa veru í frægri orðræðu sinni í sjónvarpsþætti um þetta „steingelda þras“ þegar hann grátbað um að „lyfta þessu upp á örlítið hærra plan.“

Íslensk valdastétt kom í veg fyrir hafnarbætur, betri skipakost og myndun þéttbýlis við sjóinn.  Enginn orðaði það betur en Baldur Hermannsson þegar hann gerði þættina „Þjóð í hlekkjum hugarfarsins.“

Stærsta mótsögn Íslandssögunnar er sú að innlend valdastétt, sem svo grátt lék þjóðina, var oft hryggjarstykkið í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar, – ekki vegna þess að sjálfstæðið væri svo æskilegt í sjálfu sér, heldur fyrst og fremst til að viðhalda valdastöðu sinni.

Þess vegna réði danskur einvaldskonungur minna á Íslandi á átjándu öld en nokkur annar einvaldskonungur í Evrópu.

Íslenski aðallinn, embættismenn og stórbændur, þar sem 10% bænda áttu allar jarðirnar, naut meiri valda og meiri fríðinda en aðallinn í Danmörku.

Íslenski aðallinn naut svipaðra réttinda og sá danski hvað það varðaði að synir  íslenskra valdsmanna fengu ítrustu fríðindi við danskan Háskóla eins og synir aðalsmanna í Danmörku.

Aðalsmenn í Danmörku voru hins vegar skyldir að leggja syni sína til í herþjónustu en það voru hinir íslensku aðalsmenn alveg lausir við.

Munurinn á Jóni og séra Jóni fer vaxandi á tímum sem minna óþægilega mikið á Sturlungaöldina.

Enn einu sinni kemur það upp að RUV eigi undir högg að sækja varðandi það að höfða til yngra fólksins og að „sjálfhætt“ verði ef ekki verði gerð hér gagnger breyting á.

Það er alveg hægt að taka undir þetta en þó aðeins að vissu marki.

Dæmi um það að RUV hafi brugðist yngra fólkinu er til dæmis að hætt var við að sjónvarpa frá hæfileikakeppni unga fólksins.

Þess vegna er Gettu betur ómetanlegt í dagskrá RUV og þyrfti að huga að meira af slíku þroskandi og skemmtilegu efni sem sameinar kynslóðirnar.

En það eru tvær hliðar á þessu máli og ég skal nefna umræðu, sem átti sér stað uppi á Stöð tvö þegar ég var þar og stöðin var komin vel fram úr RUV varðandi áhorf yngri kynslóðanna.

Þá sögðu menn þar: Þetta er gjörunnin staða fyrir okkur. Eftir 20 ár verður helmingurinn af þeim sem enn halda sig meira við RUV dauðir!

Ég man að ég minnti á hina hlið málsins þegar ég sagði: „Þetta er ekki svona einfalt. Eftir 20 ár verður helmingurinn af þeim nú halda sig meira við okkur orðnir 20 árum eldri og farnir að horfa meira á RUV !

Niðurstaða mín: RUV þarf að sinna betur þjónustuhlutverki sínu við yngri kynslóðirnar án þess að kasta fyrir róða besta menningarefni sínu sem eldra og þroskaðra fólk vill sjá.

Í einhverjum fjölmiðlinum var sagt frá því í gær eða fyrradag að deilur um hvernig að skuli standa, tefji fyrir því að ráðist verði í gerð Vaðlaheiðarganga. Engin viðleitni virðist heldur vera til þess að ná sátt um og framkvæma enn meiri og miklu arðbærari styttingu hringvegarins um land Blönduósbæjar.

Samtals er hér um að ræða um meira en 25 kílómetra styttingu, en til samanburðar má nefna að Hvalfjarðargöng stytta hringveginn um 41 kílómetra.

Báðar þessar framkvæmdir myndu skapa atvinnu og borga sig upp, einkum styttingin í Húnavatnssýslu, sem er arðbærasta vegaframkvæmd á landinu.

Ég tel að hægt sé að ná sátt um styttinguna um land Blönduósbæjar vegna þess að hin styttri leið myndi liggja á 2,5 kílómetra kafla um land bæjarins og því hægt að færa til þá þjónustu við vegfarendur, sem hefur verið við Blöndubrú hina nyrstu að nýrri brú við Fagranes í Langadal sem myndi bæta innanhéraðsssamgöngur.

Eftir sem áður myndi stysta leið að sunnan til Sauðárkróks liggja um núverandi byggð á Blönduósi.

Fara ætti svipaða leið og gert var þegar Suðurlandsvegur var lagður um nýja brú framhjá Helluþorpi.

Þá var þorpsbúum var bætt tjónið og jafnvel vel það og auðvitað reis ný byggð með nýrri þjónustu við hina nýju brú.

Nú er ekki tíminn til að draga lappirnar við svona þjóðþrifamál.

Þessa dagana eru að koma fram betur en áður alvarlegir ágallar á virkjana- og orkunýtingarstefnu Íslendinga. Þeir koma fram á tveimur vígstöðvum og vísa ég til bloggs á undan þessu til galla í Rammaáætlun sem af einhverjum ástæðum vantaði titil á þar til nú.

Þótt góð og gagnleg vinna góðs fólks liggi að baki 2. áfanga áætlunarinnar þarf að leiðrétta að minnsta kosti tvær mikilvægar forsendur hennar til þess að laga hana til. Þetta verður að gera ásamt fleiri lagfæringum, svo stórt er þetta mál.

Hinir ágallarnir hafa verið rifrildisefni árum saman hér á landi en eru nú að birtast betur en fyrr með umfjöllun RUV um orkuverð til álframleiðenda.

Ég hvet fólk til að lesa góða grein Hjörleifs Guttormssonar um þetta í Morgublaðinu í dag.

Gjafverðið á orku, sem vex sífellt að verðmæti og mikilvægi, er í samræmi við auglýsingabæklinginn, sem Íslendingar sendu erlendum stóriðjurisum 1995 þar sem lofað var „lægsta orkuverði“ ásamt sveigjanlegu mati á umhverfisáhrifum.

Lægsta orkuverðið þýddi samkeppni við vanþróuðustu og fátækustu lönd heims í þessu efni.

Árlega eru fluttur út tugmilljarða hagnaður stóriðjufyrirtækjanna á sama tíma sem íslensku orkufyrirtækin ráða varla við að borga vexti af fjárfestingum sínum.

Því miður rímar það saman við „sveigjanlega umhverfismatið“  sem gert er í Rammaáætluninni, þótt óvart sé, að Gjástykki og áhrif Norðlingaölduveitu eru færð niður eftir mikilvægislistanum sem náttúruverðmæti.

En til þess eru ágallar að leiðrétta þá. Það á bæði við um gallana á Rammaáætlun og álverin.

Ef það er rétt að þjóðin geti hagnast á því að leggja álverið í Straumsvík niður og fengið betri kaupendur í staðinn þegar samningarnir um álverið renna út, á að skoða þann möguleika til hlítar.

Þótt rétt sé að fagna hinu mikla og bráðnauðsynlega starfi Rammáætlunar um virkjun vatnsafls og jarðvarma og þakka fyrir þá miklu vinnu sem hið besta fólk hefur unnið þar, þarf ekki að glugga lengi í ýmsar niðurstöður til að sjá ýmsa alvarlega ágalla.

Ég skal nefna tvo þeirra.

Á meira en tveggja klukkustunda löngum kynningarfundi í fyrradag datt inn þessi setning varðandi mati á jarðmyndunum. „Ekki er tekin afstaða til gildis jarðmyndana á heimsvísu.“

Bíddu nú aðeins. Á að trúa því að í landi þar sem hinn eldvirki hluti þess með einstæðum jarðmyndunum sínum  sé talinn eitt af 40 mestu náttúruundrum heims,  sé ekkert tillit tekið til þess í jafn mikilvægu stórverkefni og Rammaáætlunin er? En á sama tíma tekið tillit til þess ef einhver jurtategund er á válista?

Afleiðingarnar af þessu má sjá á ýmsum stöðum í röðun í verndunargildi. Mest stingur lágt gildi Gjástykkis í augun, fyrirbæris sem er jafnvel merkilegra á heimsvísu en sjálf Askja.

Önnur forsenda stingur í augun og hún er hjá þeim faghópi sem lagði mat á ferðamennsku og áhrif á þjóðfélagið.

Þessi forsenda er sú að við mat á áhrif náttúrufyrirbærisins eða virkjunarinnar á ferðamennsku er miðað við núverandi umferð ferðamanna en engin tilraun gerð til að rannsaka, hvaða möguleika svæðið ætti ef það yrði friðað, auglýst og gert aðgengilegt.

Þetta bitnar auðvitað ekki aðeins á Gjástykki, sem er haldið alveg einstaklega óaðgengilegu, meðal annars með keðju yfir slóðina þangað frá Kröflu, heldur líka á fossaröðinni einstöku í þeim hluta Þjórsár sem sviptur yrði vatni með Norðlingaölduveitu því að leiða það yfir í Þórisvatn.

Þarna eru tveir fossar á stærð við Gullfoss auk mjög fallegs foss efst í röðinni.

Þessum fossum hefur verið haldið svo óaðgengilegum að þeir eru almennt óþekktir.

Einn þeirra, Dynkur, er þó flottasti stórfoss landsins að mínum dómi, þótt Kvíslaveita hafi tekið 40% af vatninu af honum.

Í mati faghópsins er Norðlingaölduveita talin hafa einhver minnstu áhrif sem þekkjast, á ferðamannastraum.

Setjum þetta í samhengi svo að það skiljist betur. Segjum sem svo að þegar Sigríður frá Brattholti barðist gegn virkjun Gullfoss um 1920 hafi faghópur metið áhrif hinna ýmsu virkjanakosta á ferðamannastraum.

Þá hefðu eftirfarandi fyrirbæri verið meðal þeirra sem hefðu fengið lægstu einkunn: Landmannalaugar, Kverkfjöll, Skaftafell og Hvannalindir vegna þess að þangað komu nánast engir um 1920.

Hið ótrúlega gerist í þessu mati á því herrans ári 2010 að í vísindalegri rannsókn er komist að þeirri niðurstöðu að mikilvægi náttúrufyrirbæra fari eftir því hve margir þekki þau !  Tekið undir með Davíð Oddssyni þegar hann sagði að hann hefði haldið eins og flestir að Eyjabakkar væri gata í Breiðholtinu !

2. áfangi Rammaáætlunar þarf ekki að vera endanleg niðurstaða. Eins og í öllum vísindum á hún að vera opin fyrir nauðsynlegum breytingum og lagfæringum og vonandi verða þær gerðar.

Svonefnd Helmingsvirkjun er enn eitt nýja útspil virkjunarfíkla til að ná til sín því sem þeir girnast.

Á bak við hana er tilboð um „sátt“. Hún felst í því að ná til sín vatni Jökulsár á Fjöllum með göngum austur í Fljótsdal en leyfa helmingnum af vatninu að renna um Dettifoss og fossaröðina þar.

Rennsli árinnar er svo miklu minna á veturna en á sumrin að erfitt er að sjá, ef þetta á að vera rennslisvirkjun, að nokkuð fái að renna um Dettifoss að vetrarlagi, einmitt þegar búið verður að leggja heilsársveg að fossinum.

Þá segja menn: Engir ferðamenn hafa áhuga á að sjá Dettifoss að vetrarlagi enda er hann þá ekki aflmesti foss í Evrópu eins og hann er á sumrin.

En þá gleyma menn því að ef menn kynna sér þá möguleika sem Mývatn og umhverfi þess eiga að vetrarlagi, þá eru einstæðar jarðmyndanir svæðisins að sjálfsögðu aðalaðdráttarafli, en það verður samt dýrmætur bónus að geta líka boðið upp á ferð að Dettifossi.

Og hvernig ætla menn að auglýsa Dettifoss sem aflmesta foss Evrópu ef helmingurinn er tekin af?

Jú, á málþingi sem ég sat fyrir nokkrum árum, kom fram að rannsakendur málsins hefðu farið að Dettifossi að sumarlagi, þegar búið var að vera mjög kalt í nokkurn tíma þannig að rennslið um Dettifoss hafði minnkað um helming.

„Og enginn ferðamaður kvartaði“ sagði sá sem kynnti þessa dásamlegu rannsókn.

Sem sagt: Við ljúgum því blákalt að Dettifoss sé aflmesti foss Evrópu því að ferðamennirnir kvarta ekki!

Síðan kemur söngurinn um að hluti af vatnsmagni Niagarafossanna hafi verið virkjaður og að við eigum að gera eins.

Það var virkjun sem var gerð fyrir 100 árum og virkjanir frá þeim tíma elska virkjanafíklar, rétt eins og ekkert hafi breyst síðan þá.

Er ekki dásamlegt að þurfa að eyða tíma og orku í að fara í umfjöllun á þeirri „sátt“ sem felst í því að fara inn í þjóðgarðinn og taka í burtu ána, sem er hryggjarstykkið í honum, til að knýja stækkað álver á Reyðarfirði?

Þegar Eyjabakkadeilan stóð sem hæst sagði Davíð Oddsson fleyg orð í sjónvarpinu: „Ég og fleiri héldum að Eyjabakkar væru gata í Breiðholtinu.“

Það, hve fáir þekktu Eyjabakka, notaði hann sem röksemd fyrir því að sjálfsagt væri að sökkva þeim.

Þetta trix, að nota það sem röksemd hve fáir þekki náttúrufyrirbærin eða komist þangað, hefur svínvirkað og virkar meira að segja enn í að minnsta kosti einu atriði Rammaáætlunar sem kynnt var í dag.

Þar var niðurstaða faghóps að Norðingaölduveita hefði einhver minnstu áhrif allra virkjanakosta á ferðamannastraum.

Þetta hefur verið ríkjandi viðhorf allt frá því að veitan varð fyrst að deiluefni.

Ég undraðist það að í fréttum af því máli var ég alltaf einn um að greina frá áhrifum virkjunarinnar á tvo af tólf stórfossum Íslands, sem hverfa þegar Þjórsá er veitt yfir í Þórisvatn ásamt þriðja fossinum sem er mjög fallegur.

Ástæðan er greinilega sú að vegna afar lélegs aðgengis að þessum fossum þekkja afar fáir þá.

Þeir eru á stærð við Gullfoss, hvor um sig, og sé efri, Dynkur, flottasti stórfoss landsins að mínum dómi, þegar hann er ekki svelltur af Kvíslaveitu um 40% af afli sínu.

Fram til ca 1990 þegar Páll Benediktsson og Jón Ben á Velli sýndu hann fyrst í sjónvarpi vissu nánast engir um hann, ekki ég heldur.

Vegna þess að svo fáir þekkja þessa frábæru fossa nú er ályktað sem svo að þeir séu lítils virði fyrir ferðamenn og ferðaþjónustu.

Ég tel að hið rétta mat á þeim varðandi þetta væri, að leiða að því líkur hve mikil umferð væri að þeim ef þangað lægi góður vegur og þeir væru jafnframt auglýstir upp.

Tek það fram að gerð Rammaáætlunar er mikið þarfaverk sem hefði átt að byrja miklu fyrr og af mun meiri krafti en lengi var lagður í það.

En aðferð áltrúarmanna virkar enn: Að halda náttúrufyrirbærum sem leyndustum með því að haga því svo til að þau verði ekki aðgengileg fyrr en búið er að virkja og Landsvirkjun hefur opnað aðgengi að svæðinu!

Trúin á hinn mikla og takmarkalausa vöxt neyslu og framleiðslu hefur verið tilbeiðslukennd í áratugi.

Þó má með því að nota einfalda stærðfræði komast að því að dæmið gangi ekki upp til langframa.

Margir öfunda til dæmis Kínverja af 7% hagvexti á ári. Einfaldur framreikningur sýnir þó að 7% vöxtur á ári þýðir tvöföldun á áratug, fjórföldun á 20 árum, áttföldun á 30 árum og 16 földun á 40 árum.

Ástæða orkukreppunnar sem er óhjákvæmileg er sú, að orkunotkunin hefur vaxið um 7% á ári sem hefur þýtt tvöföldun hennar á hverjum áratug síðustu hálfa öld og þar með þrítugföldun.

Nú er talað um það að æskilegt sé að hagvöxtur á Íslandi verði 4% á ári.

Sú aukning gengur ekki upp til langframa. 4% á ári þýðir 50% aukningu á áratug, 2,25 sinnum stækkun á 20 árum og fimmfalda aukningu á 40 árum.

Það kann að vera að eftir samdrátt síðustu tveggja ára sé 4% hagvöxtur æskilegur næstu ár. En einfaldur útreikningur sýnir hvert stefnir sem slíkur vöxtur eða meiri á að verða áfram.