Ómar Ragnarsson

Athyglisvert orðalag er notað í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins í dag. Sagt er að breskir þingmenn hafi ekki þorað á sínum tíma að krefjast rannsóknar á því þegar Bretar ákváðu að ráðast inn í Írak af því margir þeirra „þorðu ekki í“ Tony Blair“ af því  að hann hefði komið þeim þangað sem þeir því verið háðir honum.

Athyglisverð hugsun bréfritara kemur þarna fram því að hér á Íslandi hefði verið hægt að setja nöfn Davíðs Oddssonar eða Halldórs Ásgrímssonar inn varðandi þingmenn þáverandi stjórnarflokka.

Hafi Davíð skrifað Reykjavíkurbréfið er hann að lýsa ástandinu í eigin flokki 2003 þegar enginn „þorði í“ Davíð því allir áttu  allan frama sinn og þingsæti að þakka honum.

Ekki þurfti nema eina litla handarhreyfingu foringjans til að blása þeim út af taflborði stjórnmálanna.

Í bréfinu er því lýst að enginn athugasemd hefði komið fram í þingflokkum eða ríkisstjórn, hún hefði haldið velli í kosningunum og þar með ljóst að þjóðin hefði verið þessu samþykk.

Sjaldgæft er að hugarfar og hugarheimur valdhafa komi svona skýrt fram sem í Reykjavíkurbréfinu.

Vorið 2003 voru 70% þjóðarinnar andvíg  ákvörðun Davíðs og Halldórs samkvæmt skoðanakönnunum en í kosningum þar sem þetta mál var aðeins eitt af mörgum og því var auðvelt að komast hjá því að um það yrði kosið.

Þetta útskýrir líka af hverju þjóðaratkvæðagreiðslur um mikilsverð mál eru svo mikið eitur í beinum valdhafa hér á landi að engin slík hefur verið haldin í 65 ár.

Út úr Reykjavíkurbréfi dagsins skín mikil ánægja bréfritara með það hvernig ráðríkir valdhafar geta drottnað yfir þeim sem eiga allt sitt undir því að vera í náðinni og gera sér grein fyrir því að best sé fyrir þá að „þora ekki í“ foringjana, – eins gott að halda sig á mottunni.

Raunar var þessi hugsunarháttur búinn að smita svo mikið út frá sér niður allan þjóðfélagsstigann 2003 að mikill meirihluta þjóðarinnar var meðvitaður um  að það var eins gott að „þora ekki í“ Davíð í smáu eða stóru.

Ég fór á fyrirlestur Gísla Marteins Baldurssonar á dögunum og hann var mjög skemmtilegur, fróðlegur og gagnlegur. Hann, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og nú síðast Hjálmar Sveinsson hafa komið með ferska vinda inn í umræðuna um skipulagsmál á höfuðborgarsvæðinu, einkum varðandi nýjustu strauma um blandaða byggð og fráhvarf frá stórum steinkumböldum.

Gísli Marteinn lýsti kostum almenningssamgagna en þær verður að efla og gera það ódýrar að þær séu alvöru valkostur. Það hefur ekki verið gert vegna þess að alltaf er einblínt á kostnaðarhliðina sem lendir á skattbyrði borgaranna en ekki tekið með í reikninginn mun stærri tala sem kemur út úr þjóðhagslegri hagkvæmni.

Tvær forsendur Gísla eru þó rangar.

Önnur er sú að einblína á skipulag Reykjavíkur einnar eins og skipulag nágrannabyggðanna komi því ekki við.

Hjálmar Sveinsson hefur í sínum málflutningi tekið þetta atriði fyrir og er það vel.

Hin er sú að bera eigi Reykjavík saman við gamlar og grónar milljónaborgir erlendis og segja að Reykjavík sé gersamlega afbrigðileg miðað við sambærilegar borgir erlendis. Það er rangt.

Hjá Reykjavíkurborg hefur legið niðri í skúffu skýrsla borgasamtaka Norðurlanda með samanburði á 16 norrænum borgum. Í henni kemur í ljós að allar þær norrænu borgir í skýrslunni sem eru á stærð við Reykjavík eru álíka þéttbýlar og sumar jafnvel dreifbýlli en Reykjavík.

Þegar Gísli tiltekur þær borgir heims, sem best á að vera að búa í, gætir hann ekki þess að í þessu úrtaki voru aðeins valdar borgir sem eru margfalt stærri en Reykjavík. Til þess að leysa viðfangsefni þurfa allar grundvallarforsendur að vera réttar fyrir stefnumörkun.

Bæði Obama og Mc Cain hömruðu á því í kosningabaráttunni haustið 2008 að það yrði að bjarga Wall Street vegna þess að ef fjármálakerfið þar hryndi myndi Main Street fylgja með, þúsundir smárra sparisjóða um allt land og litlu fyrirtækin sömuleiðis, sem yfir 90% hagkerfis Bandaríkjanna byggðist á. Sem sagt: Aðgerðirnar áttu að slá skjaldborg um litlu fyrirtækin og heimilin. Vaxandi gagnrýni er nú á Obama að hann sé í raun að bjarga hákörlunum á Wall Street og að ekkert sé gert til að kafa ofan í það hvað olli hamförunum á markaðnum haustið 2008. Að vísu hefur Obama lagt fram frumvarp um umbætur í fjármálakerfinu en margir óttast að í meðförum þingsins verði það flatt út og að í raun muni ekkert gerast.
Við vitum að á okkar landi byggist efnahagur okkar á fimm hlekkjum, þar sem enginn má bresta: 1. Heimilin. 2. Fyrirtækin. 3. Sveitarfélögin. 4. Ríkssjóðir og opinberir sjóðir landsmanna. 5. Bankar og lánastofnanir. Hér á landi byggist gagnrýni á ástandið á svipuðum grunni og í Bandaríkjunum, sem sé þeim að ekki sé hlynnt að hlekkjum númer 1 og 2 eins og hlekk númer 5. Þetta er helsta vandamál stjórnvalda í öllum þeim ríkjum sem kreppan bitnar nú á og áhyggjuefnið á alþjóðavísu er það helst, að ekki sé ráðist að rótum vandans heldur reynt að framlengja óeðlilegt ástand sem byggist á rekstrarhalla ríkissjóða og áframhaldandi almennri skuldasöfnun sem muni á endanum sprengja allt í loft upp.

Stöð 2 greindi frá athyglisverðum umræðum á Alþingi í morgun. Katrín Júlíusdóttir greindi frá því að í á Norðurlandi væri að finna mestu orku landsins og gæti hún komið í stað virkjana í Neðri-Þjórsá.
Kristján Þór Júlíusson bætti um betur og sagði fagnaðarefni að Norðlendingar gætu bjargað málum með því að „flytja lífsbjörgina suður“ eins og hann orðaði það.
Hingað til hefur það verið höfuðatriði stóriðjufíkla fyrir norðan að með því að virkja þar allt sundur og saman verði hægt að nýta rafmagnið í heimabyggð og að það sé nánast skilyrði fyrir virkjunum.
En nú er þetta æði komið á nýtt stig.
Norðlendingar eru tilbúnir til að fórna náttúruverðmætum sínum þótt orkan verði flutt yfir á annað landshorn.
Í baráttu minni fyrir friðun Gjástykkis og Leirnhjúks hef ég bent á að virkjun þar muni aðeins skapa um 20-30 störf í álveri í 70 kílómetra fjarlægð. Ég hef bent á að með því að halda þessu einstæða svæði ósnortnu sé hægt að skapa fleiri og betri störf við ferðaþjónustu og það í sjálfri Mývatnssveit.
‘Nú er að heyra á virkjanfíklum að í góðu lagi sé að skapa þessi störf í meira en 500 kílómetra fjarlægð.
Ef menn ætla að reisa álver á Bakka og jafnframt að útvega þá orku, sem annars hefði komið frá Neðri-Þjórsá er ljóst að norðlenskir virkjanafíklar eru tilbúnir að fórna öllum náttúruverðmætum Norðurlands, allt frá Jökulsánum í Skagafirði austur til Jökulsár á Fjöllum.

Allt ætlar um koll að keyra þegar fyrirliði knattspyrnuliðs er í einhverjum vandræðum í einkalífinu. Fjölmiðlar velta sér upp úr því að baulað hafi verið á hann á knattspyrnuvellinum. Ekki heyrði ég sagt hverjir bauluðu. Það skyldu þó ekki hafa verið áhangendur andstæðinganna sem nota hvert tilefni sem gefst til að láta í sér heyra og þarf jafnvel ekki tilefni til ?

Í þetta skipti var tilefnið ekki inni á vellinum og heldur ekki á opinberum vettvangi eftir íslenskum skilningi heldur einkamál viðkomandi leikmanns.

Frakkar hefðu ekki baulað og heldur ekki haft neinn áhuga á samskiptum mannsins við kvenfólk utan vallar.

Það er greinilega ekki mikið fréttnæmt að gerast fyrst svona mál eru komin í fremstu röð á heimsvísu á tímum þar maður hefði haldið að nóg væri að stórum og bitastæðum málum til að gera skil.

Ég ætla að aðeins að leggja til mola um málfar í viðbót við þá þörfu mola sem vinur minn og félagi, Eiður Guðnason, leggur til. Að undanförnu hefur einn veðurfræðingur á RUV boðið upp á málleysur sem ég hélt fyrst að hefðu verið tilviljanir en heyri þann hinn sama mann nú endurtaka þær aftur og aftur.

Það er eins og þessi veðurfræðingur hafi aldrei heyrt orðin Suðvesturland, suðvesturströndin eða heyrt talað um suðvesturhorn landsins, heldur segir aftur og aftur: „Við suðvestanvert hornið.“

Hvaða horn er það? Er einhver hluti þessa horns „norðvestanvert“, „norðaustanvert eða suðaustanvert?

Orðin Norðausturland, Norðurströnd, Austurland og Austfirðir eða austurströnd eru horfin hjá þessum veðurfræðingi og hann talar ævinlega um „norðaustanverða ströndina“, „norðanverða ströndina“ eða „austanverða“ ströndina.

Má kannski búast við því að senn fari hann að hætt að tala um Vestfirði og tali bara um „vestanverða firðina“?

Veðurfræði er mikil og flókin fræðigrein og þurfa veðurfræðingar að vita margt og muna margt.

En samt verður að gera þá lágmarkskröfu að þeir sem tala um staðhætti á opinberum vettvangi kunni skil á heitum landshluta og tali rökrétt mál.

Samkvæmt frétt í Austurglugganum standa 220 íbúðir auðar á Reyðarfirði og Egilsstöðum.  Þetta samsvarar hlutfallslega því að meira 10.000 íbúðir stæðu auðar í þéttbýli höfuðborgarsvæðisins sem gætu rúmað meira en 30.o00 manns.

Í fréttinni kemur líka fram að fjölgun íbúa sem spáð var fyrir austan sé 500 manns minni en reiknað var með og að svonefnd ruðningsáhrif álversins og framkvæmdanna fyrir austan hafi verið miklu meiri en gert var ráð fyrir.

„Gróðæris“-æðið átti upphaf árin 2002 og 2003 á tveimur stöðum á landinu, í Reykjavíkursvæðinu með einkavinavæðingu bankanna og bankabólunni og húsnæðislánasprengingunni og fyrir austan með stóriðju- og virkjanaframkvæmdum.

Fyrir þessa sprengingu var fólksfækkun alls ekki mest á Austurlandi. Raunar hafði fólki fjölgað á Austurlandi frá 1960 um rúmlega þúsund manns á sama tíma og fólki fækkaði á Vestfjörðum um 200o manns og fækkaði líka umtalsvert á Norðvesturlandi.

Nú bregður svo við að sá landshluti sem heldur einna best í fólkið fyrst eftir hrunið eru Vestfirðir þar sem „gróðæris“æðið greip ekki um sig á sama hátt og á Suðvesturhorninug og fyrir austan.

Þegar kafað er ofan í Íslandssöguna sést að það er íslensk hefð að fáir voldugir höfðingjar ráði hér ferð og fari sínu fram. Átök og málaferli stríðandi afla hafa litað alla okkar sögu.

Á 18. öld réðu einvaldskonungar ríkjum í löndum Evrópu en hvergi réði einvaldskonungur jafn litlu og á Íslandi.

Hinn íslenski aðall, stórbændur og embættismenn, fékk meiri fríðindi fyrir sig en danski aðallinn.

Mestalla 20. öldina tókust á stóreignamenn og samvinnuhreyfing sem gerðu síðan helmingaskiptabandalag þegar Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur voru í stjórn.

Síðustu áratugina var Kolkrabbinn voldugastur.

Þegar nýir efnamenn sóttu að honum upphófst kunnuglegt stríð frá fyrri öldum með dómsmálum og baráttu yfir fjölmiðlum.

Nýr aðall útrásarvíkinga fór í stærstu herferð Íslandssögunnar innan lands sem utan af fífldirfsku og ofurkappi sem sofandi stjórnvöld létu gott heita í raun, sem og stór hluti þjóðarinnar, og það endaði með skipbroti heillar þjóðar.

Á fyrstu öldum Íslandssögunnar gengu menn fram gegn gróðri og náttúru landsins af meira offorsi en dæmi eru um víða um lönd.

Skefjalausast var þetta þegar höfðingjarnir voru ríkastir og bárust mest á en þessu hefur aldrei linnt og afleiðingin er mesta gróðureyðing í Evrópu og jafnvel í heiminum.

Nákvæmlega hið sama gerðist á undanförnum árum þegar gróðærisbólan blés út hraðar og hraðar og hernaðurinn gegn landinu og mestu verðmætum þess náði nýjum hæðum.

Nú birtast okkur fréttir á öllum sviðum um það allt sé við það sama í hegðun manna og ekki að sjá annað en að svo verði áfram.

Nýjar og nýjar fréttir berast af sama hugsunarhættinum og athöfnunum eftir hrun og fyrir hrun.

Og söngurinn um skilyrðislausa fórn mestu verðmæta landsins, náttúruverðmætanna, hefur aldrei verið hærri.

Íslandssaga nýs árþúsunds sýnist því miður ætla að verða svipuð og þúsund ára hefð er fyrir í landi okkar.

Engum þarf að koma á óvart að skýrslan um hrunið verði stærri og erfiðari en menn bjuggust við.

Á síðasta áratug var hér þjóðfélag sem var svo gegnsýrt af því sem hruninu olli, að erfitt verður að fara ofan í það allt.

Ég heyrði utan að mér að eitt af því sem tefði skýrsluna um hrunið væri að eftir væri að athuga þátt fjölmiðla.

Sigurbjörg Sigurgeirsdóttir er með góða samlíkingu hér á blogginu um loftskeytin sem Titanic bárust um hættuna framundan og voru hunsuð eða hætt var að senda þau. Þannig fór fyrir íslenskri fjölmiðlun mestan part.

En er einhver ástæða að athuga fjölmiðlana?  Var nokkrum mútað þar eða þaggað niður í fjölmiðlum?

Nei, ekki beint, heldur óbeint með lúmskum sálfræðihernaði sem líkja má við galdur eða seið.

Ég lýsti því í áttblöðungnum „Íslands þúsund ár“ í september 2006 hvernig fréttatímar og forsíður blaða voru orðnar að viðskiptafréttum og allar á sömu lund.Fjallað um peninga í öllum helstu fréttum dag eftir dag.

Ég lýst því hvernig áríðand fréttir sem vörðuðu stærstu og áhættusömustu framkvæmd Íslandssögunnar með stærstu mögulegu óafturkræfum umhverfisspjöllum komust ekki að vegna allra fréttanna sem snerust um aðalfundi, hagnað, arðgreiðslur, eigendaskipti, uppgang, gróða, úrvalsvísitölu, ævintýraleg viðskipti, átök, útrás  o. s. frv.

Af hverju voru fjölmiðlarnir orðnir svona?

Ég ætla að nefna eina skýringu sem ekki hefur áður verið minnst á svo ég viti.

Þegar líða tók að aldamótum fór að bera æ meira á því að bestu frétta- og blaðamenn sem völ var á, voru ráðnir sem fjölmiðlafulltrúar stóru fyrirtækjanna og samtakanna sem réðu ferðinni hér á landi.

Eða að stofna almannatengslafyrirtæki sem unnu fyrir ráðandi öfl.

Smám saman urðu skilaboðin til allra fjölmiðlamanna skýr, þótt enginn talaði um þau upphátt:

Ef þú ert búinn af elju og dugnaði að ávinna þér orð sem fjölmiðlamaður, einkum í viðskiptafréttum, átt þú möguleika á að fá miklu betur launaða stöðu sem fjölmiðlafulltrúi og almannatengslamaður hjá einhverju fyrirtæki eða samtökum.

Nú sérð þú hvernig félagar þínir hafa komist í skemmtileg og miklu betur launuð störf en þú ert í, og ef þú ætlar að eiga möguleika á einhverju svipuðu skaltu sökkva þér niður í mikinn fréttaflutning á viðskiptasviðinu og sérhæfa þig sem mest á því sviði. Það er „in“ núna.

Ég er alls ekki að segja að kollegar mínir hafi beinlínis gert sér grein fyrir þessum lúmsku skilaboðum. Í hverju tilfelli fyrir sig stóð viðkomandi frammi fyrir því að fá tækifæri til að hvíla sig frá „harkinu“ og fá miklu betur launað áhugavert starf.

Það er hins vegar ekki hægt að verjast þessari skýringu þegar skoðað er hve ótrúlega margir af bestu fjölmiðlamönnunum fóru þessa leið og hvernig þeir sem urðu eftir á fjölmiðlunum virtust ekki eiga mikla möguleika til að halda þar sessi nema setja sig gaumgæfilega inn í viðskiptaheiminn.

Með þessu ástandi voru í raun send skýr skilaboð, sem beint var til undirmeðvitundarinnar.

Setning Shakespeares: „They´re all honourable men“ kemur í hugann. Viðbrögðin við þessu ástandi voru mannleg og eðlileg miðað við allt annað sem var að gerast í þjóðfélagi græðgisbólunnar.

Nú munu menn sjá að það á eftir að fara ofan í saumana á miklu fleiri sviðum og víðar um þjóðfélagið en menn óraði fyrir, líka fjölmiðlana.

Þarfar umræður fara nú fram um RUV og hlutverk þess þegar niðurskurðarhnífurinn er á lofti. Í slíku ástandi verður að skerpa á sjónarmiðum varðandi hlutverk og rekstur.

Huga verður að því hvað verði að halda í, burtséð frá hreinum peningasjónarmiðum. Ef gluggað er í lög um hlutverk RUV kemur í ljós að hrein peningasjónarmið geta ekki ráðið för, ekki frekar en varðandi Sinfóníuhljómsveitina eða menntakerfið í heild.

Ef peningasjónarmiðin réðu ein myndi Rás eitt umsvifalaust verða lögð niður, því að miklu færri hlusta á hana en aðrar rásir.

Eða þá að gera hana að einfaldri og ódýrr spjallrás þar sem tölva myndi velja ókynnta tónlist í löngum bunum.

En Rás eitt hefur algera sérstöðu meðal allra útvarpsrása landsins varðandi vinnubrögð, framsetningu, og viðfangsefni. Þótt aðeins 13% hlustun sé á hana meðal yngri aldurshópa stóreykst hlustunin eftir því sem hlustendur eldast og átta sig á því að nóg er af einhliða síbylju og innihaldslítilli afþreyingu og að nauðsyn er að kafa dýpra.

Að því leyti til samsvarar Rás eitt rannsóknarblaðamennsku þar sem ekki er látið nægja að fleyta kerlingar á yfirborðinu. En slík vinnubrögð kosta metnað, vinnu og peninga.

Ég er ekkert að lasta einfalda og ódýra spilun tónlistar og spjalls. Þegar kaninn byrjaði að útvarpa frá Keflavíkurflugvelli hlustaði maður að sjálfsögðu á hann, því að RUV svaraði þá ekki kalli eftirspurnar eftir slíku efni eins og skyldi.

Á misjöfnu þrífast börnin best og RUV var ómissandi uppeldis- og menningarstofnun fyrir þjóðina.

Í svari Páls Magnússonar við fyrirspurn Eyglóar Harðardóttur alþingismanns kemur fram að innlent sjónvarpsefni sé tíu sinnum dýrara á hvern klukkutíma en erlent og því ekki hægt að leysa fjárhagsvandræðin með því að slátra erlenda efninu.

Nú krefjast margir þess að Rás tvö verði lögð niður, oft þeir sömu og vilja að RUV sé rekið með hagnaði.

Þetta er Ragnar Reykás í stuði, því að vegna miklu meiri hlustunar á hana en Rás eitt dregur hún að sér mun meiri auglýsingatekjur og er að því leyti hliðstæð erlenda efninu í Sjónvarpinu að vera mun ódýrari nettó en Rás eitt.

Áratugum saman var agnúast út í Sinfóníuhljómsveit Íslands og kostnaðinn við hana. Minna ber á slíkri gagnrýni nú þegar hljómsveitin hefur komist í efsta gæðaflokk slíkra hljómsveita.

Þar að auki er hljómsveitin burðarás íslenskrar tónlistar og frá henni streymir ómetanleg auðlind góðs tónlistarfólks allt „niður“ í dægur- og popptónlist. Hún auðgar alla íslensku tónlistarflóruna og útilokað er að reka hana með ágóða frekar en sams konar hljómsveitir erlendis.

En auðvitað er hægt að leggja hljómsveitina niður og benda fólki á að kaupa sér tónlistina á diskum.

RUV er í erfiðum málum. Áhyggjuefni er hve fáir reynsluboltar eru eftir á fréttasviðinu. Þarf ekki annað en að líta á samsetningu burðarása á erlendum sjónvarpsstöðvum til að sjá muninn. Þetta á reyndar við um flesta fjölmiðlana.

RUV hefur skyldur við alla þjóðfélagshópa. Þátturinn „Gettu betur“ er dæmi um sjónvarpsefni sem ekki má hagga við að mínum dómi.

RUV hefur sérstakar skyldur við landsbyggðarfólkið og má ekki verða að borgríkisstofnun.

Íslendingar standa í nýrri sjálfstæðisbaráttu og mega ekki láta deigan síga á meðal evrópskra sjónvarpsstöðva. Það mætti nú kannski samt senda færri til Noregs í vor en sendir hafa verið undanfarin ár.

Í því kerfi atvinnu- og gjaldeyrisskapandi starfsemi sem íslenskir kvikmyndagerðarmenn hafa byggt upp hörðum höndum á undanförnum áratugum er RUV ígildi þráðarins að ofan í sögunni um stóra vefinn sem kóngulóin byggði upp.

Sýning á RUV er skilyrði fyrir frekari fjármögnun bæði innanlands og utan og það er ekki aðeins menningarlegt tap fólgið í því að ganga of hart gagnvart íslenskri kvikmyndagerð, heldur beint á gjaldeyristekjum og störfum, sem verða til í landinu með kvikmyndagerðinni.

Ef klippt er á þráðinn að ofan hrynur vefurinn.

Það væri hægt leysa peningalegan vanda RUV með því að loka sjoppunni, – hafa þar bara vídeóleigu með erlendum og innlendum spólum og benda fólki á að horfa og hlusta á aðrar innlendar og erlendar sjónvarpsstöðvar og útvarpsstöðvar.

En þótt sjálfstæðisbarátta okkar núna snúist mestan part um hið efnahagslega sjálfstæði er efnahagslegt sjálfstæði einskis virði ef vegið er að því menningarlega og huglæga ástandi sem er grundvallarskilyrði fyrir sjálfstæði, reisn og sjálfsímynd þjóða.