Ólína Þorvarðardóttir

Þessa dagana er mikið rætt um þjóðaratkvæðagreiðslur um hvaðeina.

Forseti Íslands hefur stokkið með á vagninn og látið í það skína að hann geti hugsað sér að vísa kvótafrumvörpum ríkisstjórnarinnar í þjóðaratkvæði. Til þess hefur hann aðeins eina leð, og hún er sú að synja frumvörpunum samþykkis og skjóta þeim til úrskurðar í þjóðaratkvæði.

Ég vil þó í allri hógværð minna á að í stjórnskipunar og eftirlitsnefnd þingsins liggur nú þingsályktunartillaga sú sem ég mælti fyrir  í október síðastliðnum (einnig á síðasta þingi).  Hún hljóðar svo:

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa þjóðaratkvæðagreiðslu um framtíðarskipan fiskveiðistjórnar þar sem bornar verði upp grundvallarspurningar, m.a. um hvort taka eigi upp nýtt fiskveiðistjórnarkerfi, setja sérstakt stjórnarskrárákvæði um þjóðareign auðlindarinnar og innkalla aflaheimildir og endurúthluta þeim gegn gjaldi til þjóðarinnar.

Tillagan bíður afgreiðslu.

Nú, þegar ráðrúm hefur gefist til þess að ígrunda betur margumrædda skýrslu Deloitte um áhrif veiðigjaldsfrumvarpsins á sjávarútveginn, má segja að manni fallist hendur. Útreikningar fyrirtækisins eru svo gagnrýnisverðir að einn þeirra sérfræðinga sem hefur fjallað um málið fyrir atvinnuveganefnd þingsins segir að skýrslan sé „markleysa“.

Í greinargerð Sjávarútvegsráðuneytisins um Deloitte skýrsluna segir að endurkoðunarfyrirtækið ofmeti fjárfestingarþörf sjávarútvegsins um sjö milljarða króna. Gagnrýnt er að fjárfestingarþörfin á árinu 2010 sé áætluð þótt hún liggi nú þegar fyrir sem raunstærð. Þá sé afskriftarþörf ofmetin um 60% og m.a. miðað við veiðiheimildir þótt þær séu ekki afskrifanlegar þar sem þær rýrni ekki við notkun líkt og frystihús og skip gera. Deloitte reikni með 6% vöxtum en ekki 4-5% vöxtum eins og nafnvextir lána séu í evrum. Ofmat Deloitte á afskriftum og vaxtagjöldum nemi frá 12 til hátt í 20 milljörðum króna á ári. Þannig velji Deloitte sér útgangspunkta eftir hentugleika. Forsendur útreikninganna eru sagðar „fráleitar“ og villandi enda gangi mat fyrirtækisins út frá öfugum tengslum hagkvæmni og afkomuhorfa.  

Ja hérna, segi ég nú bara.

Á þessum umdeildu útreikningum Deloitte hafa fjölmargir umsagnaraðilar byggt afstöðu sína til frumvarpanna.

Á þessari skýrslu Deloitte byggir LÍÚ allan sinn málflutning – meðal annars rándýrar áróðursauglýsingar þar sem fólki er stillt upp í viðtölum eins og um fréttaskýringaþátt sé að ræða, og látið vitna um hörmungar þær sem yfir muni dynja verði kvótafrumvörp ríkisstjórnarinnar að lögum.

Á grundvelli þessarar skýrslu er alið á ótta sjómanna, fiskverkafólks og fjölskyldna þeirra um afkomu sína,  eignastöðu og lífsviðurværi.

Það er ljótur leikur. 

Mikið er í húfi að vel takist til við umfjöllun frumvarpanna tveggja sem Alþingi hefur nú til meðferðar og kölluð eru „kvótafrumvörpin“. Annað lýtur að stjórn fiskveiða (kvótakerfinu) en hitt að gjaldtökunni fyrir nýtingu auðlindarinnar (veiðigjaldinu). Bæði hafa þau vakið hörð viðbrögð, og ekki er allt frómt sem sagt hefur verið um þau til þessa. Ég vil því gera nánari grein fyrir meginþáttum frumvarpanna og velta upp þeim breytingum á þeim sem ég tel að yrðu til bóta.

Lítum fyrst á frumvarp um stjórn fiskveiða. Verði það að lögum mun eftirfarandi gerast:

a) Allar aflaheimildir verða innkallaðar á einu bretti, og þeim úthlutað að nýju til afmarkaðs tíma gegn gjaldi. Þetta er „hluti I“ (nýtingarhlutinn). Með honum er rofinn sá ótímabundni eignarréttur sem útgerðin hefur slegið á aflaheimildirnar í tíð núverandi kvótakerfis. Nýtingin verður einskorðuð við 20 ár. Nái þetta fram að ganga er hraðar farið í þá grundvallarbreytingu sem Samfylkingin boðaði fyrir síðustu kosningar, þ.e. að fyrna aflaheimildir um 5% á ári og koma auðlindinni þannig í hendur þjóðarinnar á 20 árum.

b) Til hliðar við nýtingarhlutann verður til „hluti II“ sem samanstendur af nokkrum pottum (leigupottur, byggðakvóti, línuívilnun, strandveiðar). Stærstur og þýðingarmestur þeirra er leigupotturinn, opinn og almennur leigumarkaður með aflaheimildir þar sem hægt verður að leigja aflaheimildir frá ári til árs á grundvelli tilboða á kvótaþingi. Þessi leigupottur verður ekki á forræði ráðherra, hann verður ekki háður neinni pólitískri stýringu eins og t.d. byggðakvótinn og hann verður ekki á vegum núverandi kvótahafa heldur einungis opinn markaður með aflaheimildir. Upphafsstaðan í leigupottinum verður samkvæmt frumvarpinu 20 þúsund tonn en gert er ráð fyrir að hann stækki verulega, komi til aflaaukningar: Fari aflamark yfir 202 þúsund tonn í þorski eiga 40% aukningarinnar að renna í leigupottinn, auk annars sem til fellur.

Þessi tvö veigamiklu atriði koma til móts við kröfuna um að aflaheimildirnar séu í reynd eign þjóðarinnar, að nýting auðlindarinnar byggist ekki á eignarhaldi einstakra aðila heldur sé þar um að ræða tímabundinn rétt gegn gjaldi í þjóðarbúið. Enn fremur að allir eigi möguleika á að leigja til sín aflaheimildir á grundvelli jafnræðis- og atvinnufrelsissjónarmiða á opnum leigumarkaði.

Mikilvægt er að leigupotturinn verði nægilega stór til þess að bera uppi eðlilega verðmyndun og tryggja aðgengi með nægu framboði aflaheimilda. Að svo miklu leyti sem ástæða er til að breyta kerfinu frekar en frumvarpið gerir ráð fyrir tel ég brýnt að horft verði til stærðar leigupottsins, að hann eigi möguleika á að vaxa enn frekar og verða stöðugri.

Þá virðist mér óhjákvæmilegt að aðskilja veiðar og vinnslu, og tryggja það að óunninn afli fari á íslenskan markað. Enn fremur að inntak nýtingarleyfanna verði skilgreint betur í sjálfum lagatextanum, t.d. með áskilnaði um löglega kjarasamninga þar sem við á, skattskil, umgengni við auðlindina og aðra löghlýðni. Þessum breytingum mun ég beita mér fyrir.

Síðast en ekki síst er mikilvægt að þjóðin njóti eðlilegs arðs af auðlind sinni. Veiðigjaldafrumvarpið, sem er hinn angi þessa máls, tekur á þeim þætti. Gjaldstofn hins sérstaka veiðigjalds er sá umframarður sem til verður í greininni þegar búið er að draga frá allan rekstrarkostnað og gefa greininni svigrúm til ríflegrar ávöxtunar. Notuð er svokölluð árgreiðsluaðferð sem Hagstofan hefur notast við í fjölda ára til þess að greina raunafkomu í sjávarútvegi.

Veiðigjaldsfrumvarpið hefur vakið mjög hörð viðbrögð svo ljóst er að atvinnuveganefnd þingsins mun taka það frumvarp til ítarlegrar athugunar. Sjálfsagt er að skoða vel alla þætti þess máls, án þess þó að hvika frá kröfunni um að sjávarútvegurinn leggi sinn sanngjarna skerf í þjóðarbúið. Miklu varðar að sjávarútvegurinn fái risið undir nafni sem undirstöðuatvinnugrein, bæði í sýnd og reynd. Sem burðargrein í íslensku atvinnulífi þarf hann að koma að endurreisn efnahagslífsins og miðla samfélaginu af þeim gæðum sem þjóðarauðlindin gefur. Þau gæði eru gríðarleg og arðurinn af útvegnum svo mikill að hleypur á tugum milljarða hin síðari ár.

Af þessu þarf þjóðin að fá sinn sanngjarna skerf enda er það íslenskt samfélag sem hefur fóstrað þessa mikilvægu atvinnugrein frá öndverðu, og stundum kostað miklu til.

————

Þessi grein birtist í Fréttablaðinu í dag og á  vísisvefnum.

Margumtöluð skýrla Daða Más Kristóferssonar og Stefáns B Gunnlaugssonar  um kvótafrumvörpin er vissulega svört skýrsla fyrir ýmissa hluta sakir.

Ekki síst fyrir það að hún er kolsvartur dómur yfir núverandi kvótakerfi.

Skýrslan leiðir í ljós að á þessari stundu og að öllu óbreyttu er um þriðjungur stærstu sjávarútvegsfyrirtækja landsins í reynd ógjaldfær (bls 37). Tólf fyrirtæki af 23 sem tekin voru til skoðunar eru í erfiðri eða mjög slæmri stöðu, þar af fimm sem nú þegar geta ekki staðið undir skuldum í núverandi rekstri. 

Þá er staða krókaflakerfisins hrikaleg samkvæmt skýrslunni. Af þeim tólf fyrirtækjum sem skoðuð voru reyndust níu vera í afleitri stöðu, tvö í erfiðri stöðu og einungis eitt góðri stöðu (bls. 39).

Þessir erfiðleikar íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja eru til orðnir í því kvótakerfi sem LÍÚ lofar svo mjög og telur að ekki megi hrófla við því „þá fari allt á hausinn“.

Það er aftur á móti athyglisvert að sjá mörg þessara gjaldþrota fyrirtækja styrkja  áróðursauglýsingar sem dynja nú daglangt á landsmönnum í flestum ljósvakamiðlum — og kosta tugi milljóna.

Nýjasta klisjan í umræðunni þessa dagana er sú að strandveiðar séu svo óarðbær  útgerðarflokkur að það borgi sig ekki fyrir samfélagið að láta þær viðgangast. Hefur meira að segja ASÍ lagst á þessa sveif svo undarlega sem það nú annars hljómar.

Já, það er engu líkara en strandveiðarnar séu lagðar í einelti, því nú keppist hver að éta upp eftir öðrum  fullyrðingarnar sem ekki fá staðist um óarðbærni, léleg aflagæði, streð og puð. Þessar fullyrðingar fá ekki staðist tölfræðileg gögn.

Svokölluð „framlegð“ (EBIDTA) strandveiðanna á síðasta ári var 14,6% , samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar. Þess má til samanburðar geta að framlegð iðnaðar í heiminum er að meðali 15%.

Digurbarkalegar yfirlýsingar um léleg aflagæði strandveiðibáta fá heldur ekki staðist nánari skoðun.  Úttekt sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið lét gera á aflagæðum strandveiðibáta í fyrrasumar leiðir í ljós að afli þeirra er sambærilegur við afla annara smábáta. Enn fremur að aflameðferð strandveiðibáta hafi batnað að mun.

Þetta hvort tveggja rímar við úttekt sem Háskólasetur Vestfjarða gerði um reynsluna af strandveiðunum eftir sumarið 2009. Þar kom fram að afli strandveiðibáta væri síst lakari og í mörgum tilvikum betri en afli stærri báta, reynslan af veiðunum væri góð og þær hefðu reynst lyftistöng fyrir atvinnu- og mannlíf í sjávarbyggðum.

Strandveiðar eru hrein viðbót við atvinnuflóruna inna sjávarútvegsins. Þær eru sá angi atvinnugreinarinnar sem býður einna helst upp á jafnræði og atvinnufrelsi, auk þess sem veiðarnar eru líklega þær vistvænustu sem völ er á. Fremur er ástæða til að auka þær en minnka við núverandi aðstæður, enda viðbúið að aukið frjálsræði þessara veiða gæti skapað milljarða í gjaldeyristekjur og mörghundruð störf sem jafnvel gætu hlaupið á þúsundum.  

Markaðir erlendis kalla mjög eftir hráefni sem er upprunavottað og að stundaðar séu vistvænar veiðar. Þessari eftirspurn getur strandveiðiflotinn fyllilega mætt.

Á þetta er vert að minna, nú þegar strandveiðar sumarsins eru að hefjast og líf að færast í hafnir landsins að nýju. Á sjöunda hundrað báta halda nú  til veiða líkt og í fyrrasumar. Þá voru landanirnar 15637 og 8561 tonn af fiski komu að landi.

Það munar um minna.

Í dag og í gær hafa þingmenn Sjálfstæðisflokksins verið að koma upp í ræðustól á Alþingi til þess að deila um niðurstöðu Landsdóms og þýðingu hans. Þeim finnst hins vegar allsendis óviðeigandi að aðrir blandi sér í þá umræðu, og eiga erfitt með að stilla sig um framíköll og hávaða gagnvart þeim sem setja fram önnur sjónarmið. Dæmi um það er þetta „atriði“ hér frá í morgun. Það var þingmaðurinn Ragnheiður Ríkharðsdóttir sem gerðist vanstillt yfir því að ég skyldi minna á að nú væri verið að færa til betri vegar þá slöku stjórnsýslu sem Landsdómur átelur í sínu dómsorði og viðgengist hefur um árabil hjá æðstu yfirstjórn ríkisins. Sannleikanum er hver sárreiðastur.

„Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir að hafa af stórfelldu gáleysi látið farast fyrir að halda ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni eins og fyrirskipað er í 17. gr. stjórnarskrárinnar, þrátt fyrir að honum hlaut að vera ljós sá háski, sem vofði yfir bankakerfinu og þar með heill ríkisins, eins og nánar greinir hér að framan, með þeim afleiðingum að ekki var um þau málefni fjallað á vettvangi ríkisstjórnarinnar“  segir í  dómi Landsdóms gegn Geir H. Haarde, bls 384.

Þetta er  “smáatriðið“ sem Geir H. Haarde segir að dómurinn hafi sakfellt hann fyrir – „formsatriðið“ sem hann kallar svo og segir að sé svo  „sprenghlægilegt“ að nú hljóti þeir sem studdu ákæru gegn honum að horfast í augu við „ábyrgð“ sína og „segja af sér“.

Ég held satt að segja að engum sé hlátur í hug – síst þeim sem fylgdust með fyrstu viðbrögðum Geirs eftir dómsuppkvaðninguna. Þar talaði reiður maður í hefndarhug. Hann talaði of snemma - var í geðshræringu og sagði of margt vanhugsað.

Betra hefði verið að láta eina blóðnótt líða. Enda er það nú  svona og svona að taka viðtöl við fólk, hvort sem það er eftir fellda dóma, slys eða önnur áföll, áður en það hefur fengið ráðrúm til þess að meta og yfirvega það sem gerst hefur. Það er engum greiði gerður með því að geta ausið úr skálum of snemma – eins og sýndi sig í dag.

 Þegar dómurinn er lesinn kemur í ljós að ekkert er klippt eða skorið í þessu máli -  hvorki sektin né sýknan,  eins og sjá má af  sjálfum dómnum og þessari frétt Rúv . 

Oftúlkanir og samsæriskenningar eru því ótímabærar og lítt viðeigandi eins og sakir standa.   

Nú er niðurstaðan fengin. Hún er sú að fyrrverandi forsætisráðherra hafi látið farast fyrir að verja heill ríkisins með þeim hætti sem 17. gr. stjórnarskrárinnar kveður á um. Það er ekkert léttvægt eða „sprenghlægilegt“ við slíka niðurstöðu.

Að deila við dómarann er ekki viðeigandi, hvað þá að blása til hjaðningarvíga og hefndaraðgerða gegn þeim sem vildu að málið yrði gert upp, velja þeim ónefni eða gera þeim upp hvatir.

Geir má vel við una. Það mega líka þeir sem vildu ákæra. Dómurinn er órækasti vitnisburðurinn um að málið átti fullt erindi þangað.

Þessa dagana er mikið rætt um það hvert arðurinn af sjávarauðlindinni hafi runnið til þessa. Útgerðin fárast yfir hugmyndum um hækkað veiðigjald og kveðst munu fara á hausinn ef samfélagið taki til sín umframarðinn af auðlindinni.

En hvert hefur þessi arður verið að renna hin síðustu ár?

Nýlegar fregnir herma að Samherji eigi milljarða í skattaskjóli á Kýpur – eins og fram kom í þessari frétt á forsíðu DV fyrir skömmu. Aðeins eitt dæmi um það hversu aflögufær stórútgerðin er í raun og veru, og hvernig hún kýs að verja hagnaðinum af greininni.

En hvort skyldi nú meira um vert að tuttugu fjölskyldur geti skipt með sér tuttugu milljörðum, eða að tuttugu milljarðar fái að renna til samfélagsins og til uppbyggingar og styrkingar innviða víða um land?

Þær fregnir berast nú innan úr herbúðum ASÍ að það líti kvótafrumvörp ríkisstjórnarinnar jákvæðum augum – frá þessu var greint á fréttasíðu RÚV í gær.

Alþýðusambandið telur t.d. að útfærslan á veiðigjaldinu sé “skynsamleg“ og telur það ekki of hátt. Vissulega muni eigendur sjávarútvegsfyrirtækja missa spón úr aski en afkoman í sjávarúvegi muni áfram verða góð.

Þá telur ASÍ ólíklegt að sérstakt veiðigjald hafi neikvæð áhrif gagnvart fiskverkafólki og sjómönnum, eins og útgerðarmenn hafa fastlega haldið fram. ASÍ leggur hins vegar til að rólega verði farið í þær sakir að leggja sérstaka veiðigjaldið á, td. verði 65% umframarðsins látin duga fyrstu þrjú árin. Um þetta er það eitt að segja að frumvarpið gerir einmitt ráð fyrir því.

 Nú standa málaferli gegn okkur Íslendingum fyrir EFTA dómstólnum. ESA hefur stefnt okkur fyrir brot á EES-samningnum í Icesave-málinu og framkvæmdastjórn ESB hefur stefnt sér til meðalgöngu í málinu, eins og frægt er orðið. Aðalverjandi okkar íslendinga, Tom Ward, hefur ráðlagt okkur að leggjast ekki gegn meðalgöngu ESB, enda sé málsvörn okkar betur borgið með því móti en ella væri. Þeim ráðum munum við hlíta.

En … stundum er lærdómsríkt að skoða söguna.

Haustið 2008 samþykkti  Alþingi að Íslendingar skyldu ganga til samninga vegna innistæðna í útibúum íslenskra viðskiptabanka á EES-svæðinu.  Þarna hófst upptaktur Icesave-málsins í þinginu, þ.e. þeirrar viðleitni íslenskra stjórnvalda að semja um skil á greiðslu lágmarskinnistæðna erlendra innistæðueigenda Landsbankans í Bretlandi og Hollandi.

  Bjarni Benediktsson var þá formaður utanríkismálanefndar  og af þessu tilefni sagði hann í þingræðu:

„Ég held að það sé afskaplega mikil einföldun á þessu máli öllu saman að telja í raun og veru að það hafi verið valkostur fyrir íslensk stjórnvöld að standa stíf á lögfræðilegri túlkun og halda henni til streitu, jafnvel fyrir dómstólum, hvort sem það væri á alþjóðlegum vettvangi eða hér heima fyrir íslenskum dómstólum. Ef menn ætla að fara að taka þann slag verða menn líka að vera tilbúnir til að tapa því máli ef á það mundi reyna.“

 Og hann bætti við skömmu síðar:

„… en eru þeir hinir sömu þá tilbúnir til að fallast á að við mundum taka herkostnaðinn af þeirri ákvörðun ef niðurstaðan yrði okkur í óhag? Það er alveg ljóst að sú leið sem valin var [þ.e. að semja um málið - innskot ÓÞ]  og sá farvegur sem málið er í núna mun alveg örugglega skila okkur hagstæðari niðurstöðu en við hefðum fengið með því að láta reyna á rétt okkar og ef við hefðum síðan mögulega tapað þeirri þrætu fyrir dómstólum. Það er alveg öruggt.“

 Mikið vatn til sjávar runnið síðan þessi orð voru sögð.

Tveimur Icesave-samningum hefur verið hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu í millitíðinni og nú hefur ESA höfðað það dómsmál sem íslensk stjórnvöld reyndu svo mjög að forðast, bæði sú ríkisstjórn sem nú situr og einnig sú sem áður sat.

Nú sýnir það sig – að því er virðist ýmsum til nokkurrar furðu – að málshöfðendur eru engin lömb að leika sér við, og þeir munu nýta fullan liðstyrk. Dómur getur fallið á hvorn veg sem er. En svo mikið er víst að niðurstaðan verður okkur dýrari og óhagstæðari úr því sem komið er en annars hefði orðið, þ.e. ef við hefðum einfaldlega samið við ríkin tvö um lyktir málsins eins og siðaðar þjóðir gera - vitandi að eignir Landsbankans hefðu dugað fyrir kröfunni (eins og síðar hefur sannast). 

Ég get ekki varist einni áleitinni spurningu: Skyldi stjórnarandstöðunni undir forystu Sjálfstæðisflokksins virkilega finnast það hafa verið þessi virði að þyrla upp þeirri miklu úlfúð sem vakin var vegna Icesave-samninganna? 

Mín kenning er þessi: Þeir ætluðu að koma höggi á ríkisstjórnina, en gengu svo hart fram, að þeir misstu sjálfir stjórn á framvindunni. Þeir áttuðu sig ekki á því hversu mikil viðbrögð yrðu við ofsafengnum málflutningi þeirra – enda samfélagið viðkvæmt eftir miklar þrengtingar – og skyndilega réðu þeir ekki sjálfir neitt við neitt.  Atburðarásin tók aðra stefnu en upphaflega var ætlað. Ég er ekki viss um að Sjálfstæðismenn hafi í raun og veru ætlað sér að hindra að málið yrði leyst með samningum milli ríkja – en sú varð þó raunin.

Að minnsta kosti var núverandi formaður Sjálfstæðisflokksins ekki hlynntur dómstólaleið í nóvember 2008, á meðan hans flokkurinn stýrði ríkisstjórn.