september 2009

Fréttablaðið segir frá því að Jóhanna leggi stjórnarsamstarfið undir við lokahluta sögunnar endalausu um Icesave. Sjálfsagt mundi hún orða það öðruvísi sjálf (Sjáum til, sagði hún í gær), en þetta er auðvitað eina leiðin.

Í ljós kemur – sem enginn þarf að vera hissa á – að lánardrottnar okkar í Hollandi og Bretlandi sætta sig ekki við alla Icesave-fyrirvarana – einkum ekki þann að Íslendingar ákveði sjálfir hvenær greiðslum lýkur. Í raun var ljóst að sá „fyrirvari“ mundi setja málið allt í uppnám – vegna þess að með honum fór meirihluti alþingis út af þeirri línu þar sem ekki mátti misstíga sig: Að Íslendingar væru tilbúnir að greiða skuldir sínar – hversu djöfullega sem til þeirra var stofnað.

Mér sýnist að fyrri fyrirvarapakkinn, það sem fram kom við 2. umræðu í sumar, hafi verið í góðu lagi, ekki síst ákvæðin sem áttu að tryggja íslenska hagsmuni gagnvart regluþróun innan Evrópusambandsins. Fyrirvararnir sem bættust við milli annarrar og þriðju voru hinsvegar afar sérkennilegir, og stjórnarforystan virtist þá hafa látið taka sig á taugum. Liljuhópurinn í VG réð ferðinni í samstarfi við stjórnarandstöðuna, bæði ráðherrar og forvígismenn meirihlutans í fjárlaganefnd hugsuðu um það eitt að klára dæmið sem allra fyrst.

Utan valdasala héldu menn í putta og vonuðu að viðsemjendur – sem reyndar töldu samningum lokið – mundu sjá í gegnum fingur við Íslendinga. Eiginlega var veðjað á að þeir sofnuðu frá málinu af einskærum leiðindum, en það var nokkur ofætlan um ráðamenn í þessum gömlu ríkjum.

Meginmálið í Icesave fyrir stjórnvöldum í Hollandi og Bretlandi er annarsvegar að geta sýnt kjósendum sínum að hagsmunum þeirra er sinnt. Hinsvegar vilja menn á alþjóðavettvangi ekki fallast á að ríki geti einhliða ákveðið að falla frá skuldum sínum, allra síst ríki sem tilheyrir hinum vestræna kjarnahópi, þótt smátt sé. Fyrir okkur var meginmálið að sýna fram á að við ætluðum einmitt að gera þetta: borga skuldirnar. Þegar það væri ljóst kom vel til greina að hagræða þeim með ýmsu móti, setja fyrirvara um greiðsluþol, fara fram á upptöku samninga við ákveðin skilyrði. Að ætla að hætta á ákveðinni dagsetningu, hvernig sem málið þá stæði – það reyndust vera ævintýralegir glæfrar. Og nú er allt komið í klessu.

Þingræði, stjórnarmeirihluti

Þingræði er það að ríkisstjórn þurfi að styðjast við meirihluta á þinginu. Við höfum þingræði, en ekki til dæmis Bandaríkjamenn þar sem ríkisstjórnin er ekki formlega háð meirihluta á þingi.

Hér hefur undanfarna áratugi þróast sérkennileg tegund þingræðis þar sem meirihluti þingmanna hefur í raun lotið ráðherravilja – hlutverk alþingis hefur aðallega verið að hýsa átök stjórnarmeirihluta og stjórnarandstöðu. Margt bendir til að þetta sé að breytast eftir hrun og búsáhaldabyltingu. Það er gott.

En breytir ekki hinu, að í þingræðisfyrirkomulagi að okkar hætti verður meirihlutaríkisstjórn að geta treyst á þingmeirihluta í stærstu málum, þeim sem samið er um í stjórnarsáttmála eða leiðir beint af stefnu ríkisstjórnarinnar. Ef sá þingmeirihluti er ekki fyrir hendi – þá er stjórnin annaðhvort fallin, eða breytist í minnihlutastjórn, sem þarf að búa sér til meirihluta á þingi eftir aðstæðum hverju sinni.

Þessvegna er það rétt hjá Jóhönnu að biðja Liljurnar að ákveða núna hvort þær vilja halda áfram eða láta stjórnarþátttöku sinni lokið hér með.

Ósigur þýskra jafnaðarmanna vekur athygli – þeir tapa þriðjungi fyrra fylgis og hafa ekki fengið verri útreið í sögu Þýska sambandslýðveldisins. Það hjálpar þeim ekki að Kristilegir fengu heldur enga glæsikosningu – Merkel býr til klassíska þýska hægristjórn en einn helsti forystuflokkur jafnaðarmanna um heiminn hrekst í stjórnarandstöðu með þeim smáflokkum sem hann hefur í nokkrum áföngum eflt svo að litlu munar nú á hinum gamla jafnaðarflokki Brandts og samanlögðum Græningjum og Vinstrimönnum.

Hér fer í senn fram mörgum sögum – en í stuttu máli hefur SPD ekki tekist að sannfæra kjósendur í Þýskalandi um að einmitt hann sé burðarflokkurinn sem eigi að hafa forustu á erfiðum tímum. Til þess sveigði hann þó af braut „inn á miðjuna“ – sem er sósíaldemókratískt dulmál um hægristefnu – og skildi við það eftir verulegt rúm fyrir ábyrgðarlítinn en veltalandi vinstriflokk hins hugumstóra Lafontaines, sem eittsinn var einmitt kallaður til Íslands að ræða endurnýjun í hreyfingu jafnaðarmanna. Löngu áður hafði SPD mistekist að aðlaga sig öflugri umhverfisvakningu í Þýskalandi, sem þar hefur þó sett sterkan svip á pólitík, og í kosningunum nú hirtu Grænir sín típrósent fyrirhafnarlítið þótt þá skorti sannfærandi forystumenn og fáir teldu þá á leið í landstjórnina.

Gerhard Schröder var á ýmsan hátt merkur stjórnmálamaður – en viðskilnaður hans varð ekki jafnaðarflokknum til heilla, og síðan hefur þar staðið samfelld forystukreppa. Kurt Beck hélt sig utan samstjórnarinnar með Merkel og tók eiginlega þá afstöðu að hafa flokkinn í hálfgildings stjórnarandstöðu. Það var athyglisverð lína vegna þess að hún passaði þrátt fyrir allt við stöðuna – stjórnin með Kristilegum var nánast nauðungarstjórn þar sem hvorugum flokknum tókst upp – en hinn kumpánlegi Kurt formaður varð fórnarlamb vondrar stöðu í könnunum og vondra úrslita í fylkiskosningum. Flokkselítan gerði aðsúg að Beck undir forystu hins gráa Steinmeyers,  sem nú hlýtur að sjá sína sæng útreidda – og náði aldrei neinu sambandi við þýskan almenning og allra síst við þá samfélagshópa sem jafnaðarmönnum eru dýrmætastir – verkalýðshreyfingu, ungt fólk, menntamenn, konur.

Einn vandi þýska flokksins eftir talsverða stjórnarsetu í Bonn og Berlín og ekki síður víðsvegar í fylkjunum („löndunum“) er auðvitað sá að þar sækja til áhrifa allskonar „fagmenn“ í pólitík, tæknikratar sem oftar en ekki líta á stjórnmál sem karríer þar sem leysa þurfi sem best ýmis praktísk verkefni – en hafa í sjálfu sér engan stórkostlegan áhuga á málefnunum, lítinn skilning á aðstæðum almennings eða þeirra hópa sem SPD á helst við söguleg tengsl, ekki glóð í hjarta eða eld í æðum þrátt fyrir ýmsar gráður í hinum og þessum stjórnmála-, stjórnunar- og fjölmiðlafræðum. Þetta er hægt að ráða við ef helstu forystumenn eru alvörufólk í stjórnmálum og kunna að nýta hæfni tækifærissinnuðu teknókratanna án þess að láta þá móta pólitíkina. Voðinn er hinsvegar vís þegar té-té-liðið kemst sjálft til valda. Það sýna þýsku kosningarnar.

Landsvirkjun hefur í áratugi hagað sér einsog ríki í ríkinu – rekur hér erindi sín leynt og ljóst einsog hvert annað samviskulaust fjölþjóðafyrirtæki.

Þetta er samt opinbert fyrirtæki, áður meira að segja að hluta í eigu tveggja sveitarfélaga, en kannski einmitt þessvegna hafa því liðist starfshættir og vinnubrögð sem fyrir löngu hefðu sett venjulegt einkafyrirtæki út af sakramentinu hjá viðskiptamönnum, stjórnvöldum og almenningi. Þar skiptist á einörð valdbeiting í krafti gríðarlegs peninga- og sérfræðingaveldis og svo það gamla ráð að senda asna klyfjaða gulli að þeim borgarmúrum sem ekki falla við fyrsta högg.

Og hér þarf að segja að þetta er ekki að kenna allskyns fínu fagfólki og verkmönnum í fyrirtækinu sem vinna sín störf af trúmennsku .

Kannski var þetta í gamla daga svolítið einsog með General Motors í Bandaríkjunum: Það sem var gott fyrir Landsvirkjun hlaut að vera gott fyrir Ísland. Nú er ástandið á General Motors einsog það er – og manni sýnist Landsvirkjun heldur ekki vera í toppformi.

Breyttar aðstæður í efnahagsmálum, stjórnmálum og umhverfismálum hljóta að leiða til þess að Landsvirkjun stokki upp í sjálfri sér og starfsháttum sínum, geri sér grein fyrir hlutverki sínu í samfélaginu og fari einkum að umgangast Íslendinga af virðingu. Og kannski íslenska náttúru líka?

Úrskurður samgönguráðuneytisins um mútusamninga Landsvirkjunar við Flóahrepp hlýtur að vekja nýja stjórn Landsvirkjunar til umhugsunar – að ógleymdum stjórnum annarra orkufyrirtækja sem að þessu leyti hafa fetað í fótspor Lalla frænda. Nýja stjórnin hlýtur að setjast á rökstóla með væntanlegum forstjóra um breytingar á öllum starfsháttum í þessu öflugasta fyrirtæki almennings á Íslandi.

Upplýsingafulltrúi Landsvirkjunar var í Sjónvarpsfréttum í kvöld að bregðast við í mútumálinu. Af þeirri frammistöðu að dæma er þetta brýna endurskoðunarstarf því miður ekki hafið.

Það er hlegið að Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni um allt land (hér til dæmis!) – en þó er kannski rétt að gera örlitla athugasemd við þann hluta kenningar hans um Davíð og hrunið sem lýtur að fjölmiðlunum.

Menn vita að nýja heimastjórnartesan er sú að allt hafi verið gott meðan Davíðs naut við – hrunið er öðrum að kenna. Eftir það glæsilega afrek að gera Íslendinga að ríkustu þjóð í heimi hafi hann hinsvegar tapað slagnum um fjölmiðlafrumvarpið – við bandalag auðmanna, Samfylkingarinnar og forseta Íslands. Síðan tóku við stjórnartaumum síðri menn og allt glutraðist niður þrátt fyrir sífelldar viðvaranir úr Seðlabankanum. Þeir sem vilja heyra meira eru örugglega velkomnir á háskólanámskeið HHS um kapítalismann í boði skattgreiðenda.

Sjóaður maður sagði einu sinni að ef nógu oft væri kveðin sama vísan færu menn að lokum að trúa henni, og varð vel ágengt framan af sínum ferli. Heimastjórnin hefur lengi reynt að leika þann leik um fjölmiðlafrumvarpið – vegna þess að það mál olli ákveðnum straumhvörfum í pólitík á þessum áratug, og markar ásamt hruninu lokin á valdaskeiði Davíðs og íslensku nýfrjálshyggjunnar.

Pólitísk átök í valdahópunum

Þeim sem þar fóru fremstir er örugglega hollt að líta gagnrýnum augum yfir átökin – það hefur til dæmis gert ágætlega Hallgrímur Helgason, sem rifjar upp að ekki var sérlega þægilegt að vera í sama liði og Baugsmenn í því máli. Þá má ekki gleyma að þeir sem andæfðu fjölmiðlafrumvarpi Davíðs (menn muna að forsætisráðherra flutti málið fyrst, ekki menntamálaráðherrann) völdu sig ekki saman sjálfir, og höfðu ekki allir nákvæmlega sömu ástæður til að vera á móti þessari ætlan.

Þessi fylkingaskipan breytir hinsvegar ekki meginatriðum málsins. Fjölmiðlafrumvarpið var á sínum tíma tilraun heimastjórnarklíkunnar í Sjálfstæðisflokknum – Bláu handarinnar – til að klekkja á þeim fulltrúum „nýju peninganna“ í viðskiptalífinu sem ekki féllust á að taka sér hina gömlu kolkrabbastöðu með ráðamönnum Flokksins. Um leið mótaðist frumvarpið af gömlum valdaviðhorfum til fjölmiðlanna í landinu. Frumvarpið hefði – bæði í fyrstu mynd sinni og hinum síðari – að auki skert mjög rekstrargrundvöll í fjölmiðlun og hindrað nútímaþróun í takt við sífelldar tæknibreytingar á þessu sviði.

Við sem einkum vildum ræða áhrif frumvarpsins á fjölmiðlun, og reyna að ná samstöðu um aðrar leiðir, urðum að láta undan síga, því fjölmiðlamálið snerist fljótt upp í átök þar sem mikill hluti þjóðarinnar hafnaði – loksins – valdhroka og gjörræði þaulsætinna stjórnarflokka, og einkum hins mikla leiðtoga. Forseti Íslands hjó að lokum á hnútinn með hárréttri ákvörðun um að skjóta málinu í til þjóðarinnar – og er miður að ráðamenn skyldu heykjast á að hlíta stjórnarskránni um þá atkvæðagreiðslu.

Í þessu samhengi er rétt að muna að andstæðingar fjölmiðalfrumvarpsins innan þings og utan vildu lög um fjölmiðla, lög sem stuðluðu að frjálsri fjölmiðlun, fjölræði og lýðræði á vettvangi fjölmiðla og spornuðu gegn ítökum og einokunarhneigðum valdahópa úr pólitík og bisness nema hvorttveggja væri.

Frjáls fjölmiðlun

Þegar Davíð var hættur og farinn reyndist ekki erfitt að ná nokkuð breiðri samstöðu um nýja skipan í þessa átt – með nefndarstarfinu 2005. Sjálfur var ég ekki ánægður með allt í því áliti, vildi ganga lengra í sumu, stíga varlegar til jarðar annarstaðar. En hér skipti mestu að menn úr öllum þáverandi flokkum náðu saman eftir hinn mikla hildarleik sem heimastjórnarliðið efndi til með frumvarpinu.

Hin efnislegu átök um fjölmiðlafrumvarpið sjálft voru svo í meginatriðum þessi: Sjálfstæðis- og Framsóknarflokkur vildu afar ströng takmörk á eignarhaldi fjölmiðla. Enginn einstaklingur eða fyrirtæki mátti eiga meira en afar lítinn hlut. Krosseign milli prentmiðils og sjónvarps átti að banna (mbl.is væri sennilega ólöglegur miðill samkvæmt frumvarpinu). Ýmsar aðrar stífar reglur skyldu settar um fjölmiðlarekstur, og yfir öllu saman var ríkisskipuð nefnd – en þá var einmitt formaður í útvarpsréttarnefnd Kjartan Gunnarsson. Í raun var frumvarpið skraddarasaumað gegn Norðurljósum sem þá hétu.

Við Samfylkingarmenn tókum fljótt forystu gegn frumvarpinu á þingi. Við töldum að ekki ætti að setja lög af því forsætisráðherranum væri illa við eigendur fjölmiðlafyrirtækis, hversu ómögulegir sem þeir kynnu að vera. Við neituðum aldrei eignarhaldstakmörkunum sem úrræði gegn samþjöppun á fjölmiðlamarkaði en töldum að þröng takmörk mundu verða til bölvunar fyrir rekstur fjölmiðlanna og gefa pólitíkusum færi á annarlegum áhrifum á þróun fjölmiðlunar.

Sjálfstæði ritstjórna, alvöru-RÚV

Við lögðum aðaláherslu á tvennskonar umbætur í íslenskri fjölmiðlun. Annarsvegar að efla Ríkisútvarpið sem raunverulegt almannaútvarp, sem hefði menningarlegt og lýðræðislegt forystuhlutverk á þessum vettvangi. Hinsvegar þyrfti að styrkja sjálfstæði ritstjórnar á fjölmiðlum landsins til að vega á móti áhrifavaldi eigenda.

Að lokum gerðist svo ekki neitt – nema RÚV var gert að ohf-i, sem flestir telja nú misheppnaða ákvörðun, nema kannski útvarpsstjórinn á jeppanum góða. Og hinum fjölmiðlunum hefur hnignað, meðal annars vegna hömlulítilla eigendaáhrifa. Samanber bæði stærsta og næststærsta blað landsins (en ekki DV, takk fyrir það!).

Nú er Kata Jak að fara aftur af stað með fjölmiðlafrumvarp og vonandi líka að búa til almannaútvarp úr ohf-vitleysunni í Efstaleiti. Þetta er brýnt, ekki síst vegna þess að veikir, hikandi og háðir fjölmiðlar áttu sinn þátt í hruninu og aðdraganda þess. Við þetta verk er rétt að skoða vel málflutning í kringum fjölmiðlafrumvarpið gamla og forðast vitleysurnar sem þar voru gerðar.

Og söguskoðun Bláu handarinnar er heldur ekki besta veganestið inn í lífið eftir hrun.