Mörður Árnason

Tíu prósent atvinnuleysi er óþolandi, og atvinnulífið verður að komast á skrið aftur.

Hinir óþolinmóðu vilja gera þetta með gömlu aðferðunum: Rányrkju á miðunum, náttúruspjöllum til að selja billegt rafmagn, byggingum sem enginn vill kaupa eða nota.

Einhver fiskivöruþróun og grænn iðnaður og menningardútl, þetta tekur alltof langan tíma.

Nú eru meira að segja uppi tillögur um æfingaher á Keflavíkurflugvelli – einskonar risa-Paint Ball fyrir alvörustráka. Og svo eru það spilavítin sem frægðarmenn einsog Skagatvíburarnir ætla að láta okkur græða á.

Einhver grænn iðnaður og fiskivesin og menningardútl, þetta tekur alltof langan tíma.

 En af hverju ekki að fara alla leið?

*          Kanarnir eru í vandræðum með Guantanamo. Hægðarleikur að stofna eitt stykki ofurfangelsi í flugskýli á Vellinum. Fullt af pening.

*          Klám- og ofbeldisiðnaður á undir högg að sækja víða um heim. Þar er mikið tækifæri fyrir íslenska athafnamenn – og mætti til dæmis stunda á eyjum undan ströndum, til dæmis í Hrísey og Engey.

*          Alstaðar er klandur kringum geislavirkan úrgang frá kjarnorkuverum. Eyðivíkur fyrir austan og vestan henta prýðilega!

Þannig getum við orðið ein allsherjar undantekningar-paradís, þótt hugmyndin um Iceland World Trade Center hafi ekki reynst nógu vel.

Draumalandið kemur.

Athyglisverð forsíðufrétt í Fréttablaðinu um fjármögnunarvanda Orkuveitunnar.

Einsog allir vita gengur illa að fá fé til framkvæmda og undirtektir eru tregar í skuldabréfaútboði sem yfir stendur hjá Orkuveitunni í því skyni, en þar var einkum róið á lífeyrissjóðamið.

Stjórnarformaður Gildis, þriðja öflugasta lífeyrissjóðsins í landinu, segist ekki geta lagt fé umbjóðenda sinna í fyrirtækið. Meðal annars vegna þess að eigandi þess, aðallega Reykjavíkurborg, hafi látið greiða sér arð, og vegna þess að Orkuveitan hafi ekki hækkað verð á vöru sinni til neytenda, sem eru almenningur og fyrirtæki í Reykjavík og nágrenni.

Athyglisverð viðhorf, og vafalaust rökrétt út frá sjónarmiði fjárfestisins. En þarna stendur hnífurinn í kúnni. Tregða lífeyrissjóðanna veldur því að ekki fæst fé til virkjunarframkvæmda og annarra brýnna framkvæmda á vegum Orkuveitunnar, framkvæmda sem sjálfar mundu skapa umtalsverða atvinnu, og verða um leið aflvaki við aðra atvinnusköpun.

Athyglisvert fyrir Vilhjálm Egilsson, formann Samtaka atvinnulífsins, og rétt að hann minnist þessa dæmis næst þegar hann fer að skamma umhverfisráðherrann og náttúruverndarmenn fyrir að standa í vegi framfara og endurreisnar. Þá er bara að muna að formaður Lífeyrissjóðsins Gildis heitir líka Vilhjálmur Egilsson.

En Villi I, sá sem skammast, er náttúrlega ekki sami aðilinn og Villi II, sá sem fer með peningana. 

Það er svo nokkuð sérstakt að í þessum vítahring vantraustsins er allan hringinn um að ræða fé almennings – sjóðfélaga í Gildi, útsvarsgreiðenda í Reykjavík og á Skaga og í Borgarfirði, eiganda OR, orkukaupenda á heimilunum – en sami almenningur er nú að einum tíunda hluta án atvinnu.

Og þá er það búið líka.

Niðurstöðurnar virðast hafa verið nokkurnveginn þær að rétt rúmur helmingur atkvæðisbærra manna fór á kjörstað og sagði nei við úreltum samningi. Um fimm af hundraði skiluðu auðu – eða sögðu já, nánast í gríni – og um 40% sátu heima.

Svo er strax byrjað að takast á um túlkunina, skilaboðin svokölluðu heima og ytra. Ég á satt að segja erfitt með að sjá að nein sérstök boð hafi komið út úr þessum degi. Til þess var kjörsóknin of dræm og ástæður að baki nei-atkvæðunum alltof margvíslegar.

Og þótt í gær hafi verið búin til heil kröfuganga með spjöldum á ensku fyrir hina erlendu blaðamenn lýsa þeir fyrst og fremst hnipinnni þjóð í vanda.

Meðal nokkurra ljósa punkta er auðvitað að hér skuli þó hafa orðið þjóðaratkvæðagreiðsla, og nú er bara að vona að óheppilegur aðdragandi og eftirmál eyðileggi ekki þá lýðræðishugmynd um alla framtíð. Við skulum líta á þetta sem reynslupróf til að læra af.

Annar ljós punktur er reyndar sjálf markleysa niðurstöðunnar. Eiríkur Tómasson lögfræðiprófessor hafði þau sterku rök gegn þessari atkvæðagreiðslu að þegar Icesave-lögunum frá í desember hefði verið hafnað mundi verða erfitt að gera nýjan samning. Atburðarásin síðan um áramót ónýtti sjálft átakamálið, samninginn frá því í haust og lögin um hann – þannig að úrslit atkvæðagreiðslunnar hafa ekki nokkurt forsagnargildi um skilmála nýs samnings.

Þriðji ljósi punkturinn er svo sá að nú er von til þess að ríkisstjórn vinstriflokkanna fari að taka aftur við völdum þeim sem þjóðin fól henni í maí síðastliðnum. Það er hennar að taka forystu fyrir þjóðinni með nýjum samningum um Icesave, í framhaldi af ágætu tilboði viðsemjendanna, og taka síðan til við endurreisnina á ný, með stuðningi stjórnarandstöðunnar og forsetans eða án.

Ef hún hefur ekki styrk til þess – vegna þófs hinna síðarnefndu eða útaf Liljustríðunum í VG – þá eiga Samfylkingin og Steingrímsgrænir að óska saman eftir endurnýjuðu umboði í alþingiskosningum.

Hundrað íbúðir á Austurlandi ganga ekki út. Íbúðalánasjóður þarf að taka þær til sín, segir i Fréttablaðinu – og sá kostnaður eykur vextina á almennum íbúðarlánum. Íbúðirnar hundrað urðu auðvitað til þegar Alcoa kom og allt átti að verða gott.

Vituð þér enn?

Nú er kominn tími til að birta tilboð Breta og Hollendinga opinberlega – þegar flokksformennirnir eru farnir að lýsa áliti sínu á því í fjölmiðlum.

Forsendan fyrir að halda tilboðinu leyndu var að gefa forystumönnum í íslenskum stjórnmálum svigrúm til að ná samstöðu um næstu skref. Eftir viðbrögð formanns Framsóknarflokksins í kvöld, og raunar alla helgina, er nokkuð ljóst að hann ætlar sér að skerast úr leik, og er byrjaður að safna sér til þess einhverskonar röksemdum með tilvísunum í tilboðið og aðdraganda málsins – til dæmis utanferð þeirra Bjarna Benediktssonar. Þá er ekki lengur ástæða til þess að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson viti meira um tilboðstextann og stöðu Icesave-málsins en íslenskur almenningur.

Það einkenndi einusinni Morgunblaðið að þar var haft fremur hátíðlegt málfar. Bæði blaðamenn og pólitískir stjórnendur forðuðust gildishlaðnar upphrópanir í eigin texta, enda reyndi blaðið að sverja sig í ætt við fyrirmyndir sínar, stórblöð einsog Times og Mondinn og Berlingske og svo framvegis.

Nú er annað hljóð í strokknum og gamli Moggi farinn að leika götustrák. Á forsíðu er sagt frá „grun um leynimakk“ en í Reykjavíkurbréfi fjallað um „svikabrölt“. Svo vill til að í báðum tilvikum er um að ræða ríkisstjórn Íslands – sem er auðvitað algjör tilviljun.

Þetta minnir soldið á verstu harðlífistímabil Þjóðviljans, þegar stóru orðin voru heldur ekki spöruð, og oftar en ekki einmitt um ríkisstjórn hvers tíma. Fór Þjóðviljanum samt einhvernveginn mun skár en blaðinu með gotneska hausinn.

Annars eru alltaf einsog sömu þrjár fréttirnar í Mogganum þegar ég sé hann:

Ein er um Icesave. Göfugur útlendingur segir að Íslendingar skuldi engum neitt – en samt þrjóskast ríkisstjórnin við að koma landinu endanlega til andskotans.

Önnur er um fyrningarleiðina. Skrifstofustjóri hjá útgerðarfyrirtæki telur að fiskveiðar leggist af við Íslandsstrendur ef fyritækin hætti að eiga kvótann. Ekki spurður hvað hafi orðið um bankahlutabréfin.

Þriðja um meintar loftslagsbreytingarnar. Upp hefur komist um nýja prentvillu í neðanmálsgrein á blaðsíðu 2397 í 5. viðauka IPCC-skýrslunnar frá 2007. Sem sýnir enn einusinni að það er ekkert að marka loftslagsblaðrið í þessum vinstrimönnum.

Stundum verður þetta heldur þreytulegt. En auðvitað hefur Morgunblaðið líka ákveðið skemmtigildi.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hamast á þingi og í fjölmiðlum við að láta reka breskan hagfræðing, Önnu Sibert, úr peningastefnunefnd Seðlabankans vegna þess að hún skrifaði grein um Icesave-málið í evrópskt veftímarit.

Þar hafi Anna Sibert mælt gegn „málstað Íslands“ og þarmeð óþolandi að hún sé að hjálpa Má Guðmundssyni að segja til um vextina – það sé einsog að kaupa í fótboltalið bakvörð sem ekkert kann nema skora í eigið mark.

Vá!

Að vísu snerta störf Önnu Sibert í peningastefnunefndinni ekki Icesave-deiluna, og auk þess er fólk valið utanfrá í peningastefnunefndina á þeim forsendum að það hafi fullt sjálfstæði og lúti engu valdi nema fræðilegu hyggjuviti sínu.

Anna Sibert heldur því meðal annars fram í greininni að lánsupphæðin sé ekki hærri en svo að Íslendingar ráði að öllum líkindum við hana. Hún segir líka að Íslendingar hafi nokkuð til síns máls um lagalega þáttinn, og telur 5,55% vexti nokkuð háa („rather unfavourable“ með breskum úrdrætti) – þannig að hér er varla á ferð svarinn fjandmaður?

Eitt af því sem fram kemur hjá Önnu er að líklega endurheimtist um 90 prósent af Landsbankaeignunum – ólíkt mati í nýlegri blaðagrein annars launamanns hjá íslenska ríkinu, Evu Joly, sem telur þetta hlutfall einungis um 30 prósent.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hefur ekki krafist þess að Eva verði rekin. Ávirðingar Önnu eru sumsé ekki þær að hafa skrifað um málið, heldur að hafa skrifað um málið gegn „málstað Íslands“. Og hver ákveður hvernig „málstaður Íslands“ lítur út hverju sinni? Jú – það er einmitt Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Eitt af því allra ógeðfelldasta við Icesave-málið er einmitt orðið þetta: Hinn daglegi smáfasismi í orði og æði Sigmundar Davíðs, Moggaritstjórnarinnar og miklu fleiri – sem reyna að kæfa rök og umræðu með galdrabrennuhrópum í bland við Áfram Ísland-popúlisma. Samanber til dæmis árásirnar gegn þjóðníðingnum nýja, Þórólfi Matthíassyni.

Undarlegt í viðbrögðum Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar núna – og bendir ekki til oftrúar á „málstað Íslands“ – er hinsvegar að hann skuli ekki treysta sér til að svara grein Önnu Sibert heima og úti með efnislegum rökum.

Líklega vegna þess að honum finnst mikilvægara að koma höggi á forsætisráðherra Íslands.

Svavar Gestsson er sennilega sá Íslendingur sem hefur setið undir hvað lágkúrulegustum skömmum og söguburði síðan um mitt ár í fyrra. Þessvegna var fróðlegt að hlusta á hann rekja gang Icesave-viðræðnanna frá sínum sjónarhóli í síðdegisútvarpinu á Rás tvö í dag (hér, um miðbik þáttarins).

Svavar leggur áherslu á að Icesave-samningur II hafi verið pólitískur samningur – einmitt ekki einfaldur lánasamningur – þar sem beitt var pólitískum rökum, þar á meðal þeim sem rakin eru í frægum Brussel-viðmiðum. Þar skiptu miklu viðræður Össurar Skarphéðinssonar og Davids Millibands á ögurstundu í samningaferlinu. Af þessum sökum hafi náðst verulegur árangur, í greiðslufresti og kjörum, þótt lengi þvældist fyrir samningur Baldurs Guðlaugssonar í umboði ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar.

Kristrún Heimisdóttir hefur opinberlega sett fram þá söguskýringu að Svavar og Steingrímur hafi glutrað niður nánast unninni stöðu í Icesave vegna einskærrar andúðar á Evrópusambandinu.

Forystumenn Samfylkingarinnar hafa ekki haft geð í sér til að fjalla um þá kenningu eða skýra meinta stefnubreytingu flokksins í málinu frá hausti 2008 til vors 2009. En auðvitað er athyglisvert fyrir félaga í þeim flokki að heyra Svavar Gestsson svara ásökunum aðstoðarmannsins fyrrverandi.

Kannski er kominn tími til að við í Samfylkingunni söfnum kjarki og byrjum að rannsaka upp á eigin spýtur þátt flokksins í hrunmálunum í staðinn fyrir að bíða skjálfandi eftir skýrslunni frá rannsóknarnefnd alþingis?

Það er út í hött að ganga til þjóðaratkvæðagreiðslu um þau eftirmál hrunsins sem mestum deilum hafa valdið – Icesave – án þess að fyrir liggi skýrslan frá rannsóknarnefnd alþingis.

Umræður um hrunið og afleiðingar þess hafa tafist og hamlast vegna biðarinnar eftir þessari skýrslu – hvort sem hún nú stendur undir því eða ekki – og það er hreinlega ekki að marka þjóðaratkvæðagreiðsluna nema fyrir liggi þær grundvallarupplýsingar sem þar eru boðaðar.

Skýrsluvinnan hefur meðal annars valdið því að lykilmenn í atburðarásinni hafa kosið að tjá sig ekki um sinn hlut áður en ljóst yrði hvað í skýrslunni stendur og hvert framhaldið verður.  Stjórnmálaflokkarnir hafa líka, beint og óbeint, vísað til skýrslugerðarinnar til að afsaka að engin rannsókn eða umræða hefur enn farið fram á þeirra vegum um hrunið og ábyrgð á því.

Skýrslan og atkvæðagreiðslan tengjast í smáu og stóru. Það er ekki í anda lýðræðis og upplýsingar að ganga til atkvæða áður en skýrslan kemur út eða þá svo skömmu fyrir kjördag að enginn getur kynnt sér hana.

Ekki er annað að gera en að taka mark á þeim Páli Hreinssyni um að skýrslan sé ekki tilbúin. Þessvegna verður að fresta atkvæðagreiðslunni.

Takk, Páll Magnússon, fyrir að ætla að skila jeppanum. Má samt í miðjum þeim fagnaðarlátum minna á að jeppinn var þrátt fyrir allt fyrst og fremst tákn – um hina nýju og glöðu ohf.-veröld á Ríkisútvarpinu. Ef ekki á að koma annað í staðinn er kannski bara við hæfi að forstjórinn haldi jeppanum?

Niðurskurðurinn úr fréttunum í gær (ekkert plagg eða áætlun liggur ennþá fyrir frá opinbera hlutafélaginu) er verulegur, og á ýmsan hátt undarlegur. Uppsagnir reyndra starfsmanna eru flestar óskýrðar – tökum til dæmis hina vönduðu blaðamenn og stjórnendur Elínu Hirst og Friðrik Pál Jónsson. Sumar hina boðuðu breytinga hljóma skynsamlega, svo sem langdregnar beinar útsendingar frá verðlaunahátíðum og öðrum skemmtisýningum. Nema maður hélt að þetta kostaði þó ekki miklu meira en sú dagskrá sem þarf að víkja. Annað er undarlegt, stórt og smátt – nefnum til dæmis útþurrkun „Viðtalsins“ sem Bogi Ágústsson hefur séð um nokkur misseri, og er gagnmerkur þáttur sem ekki getur kostað ósköpin öll: Tveir menn í stólum.

Megingallinn við tilkynningu útvarpsstjórans er þó þessi: Niðurskurðurinn er stefnulaus. Hann er hefur áhrif á starfsemi RÚV til frambúðar, en ráðstafanirnar eru handahófskenndar. Ýmsir segja líka að niðurskurðurinn sé of mikill miðað við rekstrarhorfurnar – þótt enginn neiti því að nú þurfi að draga saman Efstaleitinu einsog annars staðar. Við þær aðstæður eiga starfsmenn og stjórnendur að setjast á rökstóla og skilgreina hver sé kjarni starfseminnar, meginhlutverk þjóðarútvarpsins. Athuga hvort stefnan hefur undanfarin ár miðast við þetta og hverju megi breyta án þess að skera á vöðvana.

Slíkar hugleiðingar er hvergi að finna í yfirlýsingum útvarpsstjórans hingað til, og ekki ljóst að neinskonar stefnumótun liggi að baki ákvörðunum hans.

Útvarpsstjórinn klæðir þær aftur á móti þeim búningi að hér sé verið að „verja“ RÚV í þágu eigendanna, almennings, fyrir árásum stjórnvalda. Líklega treystir útvarpsstjórinn á að hagsmunahópar og áhugamenn rísi upp til varnar ýmsu því sem nú á að skera niður, svo sem svæðisstöðvunum eða kaupum á íslenskum bíómyndum og efni frá sjálfstæðum framleiðendum. Þá er Páll í alþekktri en fullkomlega óábyrgri stofnanapólitík þar sem verðmæti almennings eru undir.

Hvar er stjórnin?

Samkvæmt lögum um Ríkisútvarpið ohf. starfar þar stjórn sem alþingi kýs. Hún á – sem betur fer – ekki að skipta sér af dagskrá en ber ábyrgð á störfum útvarpsstjóra og skal „taka allar meiri háttar ákvarðanir um rekstur félagsins, þ.e. ákvarðanir sem ekki falla undir daglegan rekstur, ýmist að eigin frumkvæði eða að fengnum tillögum útvarpsstjóra eða annarra starfsmanna“.

Hvar er þessi stjórn? Hvaða stefnu hafa stjórnarmenn  mótað Ríkisútvarpinu á þeim tímamótum sem nú eru augljós í störfum þess – aðra en þá að hnýta í dónalegu ályktunina frá flokksráðsfundi VG? Af hverju er stjórn RÚV ohf. í felum?