Upphaf Öldurótsins árið 2008 átti sér stað löngu áður, það einfaldlega stigmagnaðist næstu árin.  Vandamálið var að engin(n) sá sér hag í því að bregðast við þessari þróun.

MWM

http://sedlabanki.is/?PageID=1226

Seðlabanki Íslands hóf nýlega könnun sem gerð verður ársfjórðungslega um væntingar markaðsaðila.  Hægt er að hlaða niður Excel skjal sem næst á slóðinni að ofan.  Niðurstöður varðandi raunávöxtun (síða VII í skjalinu) eru athyglisverðar.  Spurt er hvað viðkomandi telji að verði langtímaraunvextir að meðaltali næstu árin (þetta er undarlega orðað, „…að meðaltali næstu 5 ár eftir 5 ár“, sem þýðir að verið er að spá í framtíðina í enn meiri framtíð).  Meðaltalið er aðeins 2,1% og miðgildið er 2,5%

Samkvæmt þessu gerist eftirfarandi:

1. Ávöxtunarkrafa verðtryggðra bréfa lækkar enn frekar en hún hefur nú þegar gert, sem þýðir að enn meiri verðhækkun á slíkum bréfum er í pípunum.
2. Raunvaxtastig flestra íslenskra heimila lækkar um 1-1,5%.
3. Lífeyrissjóðir ná ekki þeirri ávöxtunarkröfu (3,5%) sem löggjafinn óbeint gerir ráð fyrir með fjárfestingum einungis í ríkistryggðum skuldabréfum.

MWM

Ofangreind tilkynning kom frá Lífeyrissjóði Verzlunarmanna (LIVE) í morgun.  Nýlega fjallaði ég um að breytilegir vextir sjóðsins væru komnir í 2,98%, eða tæplega 1% lægra en breytileg vaxtakjör íbúðalána hjá öðrum lífeyrissjóðum.  Ég hjó eftir því að föstu vextir sjóðsins væru til samanburðar þó heldur háir; lækkar sjóðurinn þá nú um 0,6% og eru fastir vextir sjóðsins því komnir niður í 3,9%, eða um hálfu % minna en fastir vextir hjá öðrum lífeyrissjóðum.

Þetta skiptir lántökum verulega máli.  Þeir sem taka íbúðalán í dag sem nemur 30 milljónum með föstum vöxtum greiða 15.000 krónur mánaðarlega minna í vaxtagjöld, það eru góð matarinnkaup fyrir margar fjölskyldur.

Munurinn lánakjörum LIVE og flestra annarra lífeyrissjóða er því um hálft % á fastvaxtalánum og um 1% á breytilegum lánum.  Af þeim lífeyrissjóðum sem ég í fljótu bragði athugaði var Lífeyrissjóður starfsmanna sveitafélaga (LLS – www.lss.is) með langhæsta vaxtaálagið eða 4,5% á föstum lánum og 4,2% á breytilegum lánum, enda hafa þau kjör ekki breyst í 10 mánuði þó svo að ávöxtunarkrafa íbúðabréfa hafi lækkað verulega síðan breytileg kjör voru síðast reiknuð.

Árlegir breytilegir vextir sjóðsfélaga hjá LIVE með 30 milljóna króna lán eru því rúmlega 360 þúsund krónum lægri (þetta er ekki stafsetningarvilla) en þeirra sem fengu lán hjá LSS.  Hér munar orðið um 30 þúsund krónur á mánuði eða 2 góð matarinnkaup .

Önnur leið til að skoða þetta er að bera sambærilegan heildarkostnað saman.  Sjóðsfélagi hjá LSS borgar 1.561.110 í heildargreiðslur árlega (hér tek ég ekki tillit til verðbólgu) af 30 milljóna króna 40 ára jafngreiðsluláni.  Sjóðsfélagi hjá LIVE greiðir sömu upphæð í árlegar heildargreiðslur af rúmlega 36 milljóna króna sambærilegu láni.  Mismunandi vaxtakjör svipa því til þess að sjóðsfélagi hjá LIVE hafi með þessu fengið 20% niðurfellingu láns samanborið við sjóðsfélaga LSS.  Þetta leiðir hugann af því afhverju ekki sé búið að leggja meiri áherslu á vaxtakjör í allri umræðunni um niðurfellingu skulda.

Hægt er að leika sér með mismunandi forsendur lána í Excel skjali sem hægt er að nálgast á þessari vefslóð – http://www.slideshare.net/marmixa/lanareiknir-verdtryggd-overdtryggd-samanburdur-og-raungreidslur-20101208 – þeir sem eru í erfiðleikum með að hlaða niður skjalið (sjá download takka á stiku fyrir ofan mynd) mega senda póst til mín á marmixa@yahoo.com.

MWM

Þetta þarf að vera sett fram með skýrari hætti.  Nú eru til dæmis breytilegir vextir flestra lífeyrissjóða (og banka) á verðtryggðum lánum tæplega 4% (Lífeyrissjóður Verzlunarmanna er undantekning, 2,98%).  Jafn eðlilegt og það er að vextir breytilegra lána hækki þegar að vaxtastig hækkar þá er það óeðlilegt að fólk með slík lán sjái ekki vaxtakjör sín batna þegar að vaxtastig lækkar.  Í dag er ávöxtunarkrafa íbúðabréfa sú lægsta sem ríkt hefur á Íslandi í áratugi.  Íslenskir lánþegar ættu að njóta þess.

Því þarf að koma fram með skýrum hætti á skuldabréfum verðtryggðra lána með breytilegum vöxtum hvert viðmiðið sé og hversu oft það sé uppfært.

MWM

Einföld skýring hefur verið á þessu óeðlilega litlu vaxtaálagi.  Lífeyrissjóðir eru óbeint lögbundnir að skila 3,5% raunávöxtun og því (eðlilega) tregir að lækka vaxtakjör til sjóðsfélaga sinna að því marki að slík ávöxtun fáist ekki af lánum.  Þessi raunávöxtun hefur þó í töluverðan tíma verið óraunhæf fyrir margra hluta sakir.  Í fyrsta lagi hafa hlutabréf ekki skilað það góðri árlegri raunávöxtun í heiminum yfir löng tímabil (það er goðsögn að þau skili betri ávöxtun).  Í öðru lagi, sem skiptir okkur jafnvel enn meira máli, hefur ávöxtunarkrafa verðtryggðra innlendra bréfa verið lengi vel langt undir þessu viðmiði.  Þegar að lögin voru sett árið 1997 var ávöxtunarkrafa húsbréfa (þáverandi íbúðabréfa) í kringum 6-7% og því hægðarleikur  á þeim tíma að ná slíkri ávöxtun.  Í dag er öldin önnur, ávöxtunarkrafa verðtryggðra íbúðabréfa er aðeins í kringum 2,5%.

Tregða gagnvart þessari þróun er skiljanleg en ósanngjörn gagnvart lánþegum verðtryggðra lána, sem hafa nú um all langt misseri greitt miklu hærri vexti en markaðsaðstæður gefa til kynna.  Það sem meira er, sumir lífeyrissjóðir hafa verið með þá stefnu á heimasíðum sínum að breytilegir vextir tækju mið að meðalávöxtunarkröfu íbúðabréfa.  Sú tenging hefur þó ekki verið til staðar í töluverðan tíma.  Því hefur sú sérkennilega staða ráðið ríkjum undanfarið að bankar hafa veitt íbúðalán á betri kjörum en ávöxtunarkrafa ríkisbréfa með 8-11 ára líftíma.  Fólk með verðtryggð húsnæðislán hefur aftur á móti greitt í kringum 2% hærri vaxtakostnað en íbúðabréf sem sambærilegum líftíma (10 ár).

Nú, þegar að Lífeyrissjóður Verzlunarmanna (LIVE) hefur lækkað vaxtakjör breytilegra lána niður í 2,98% má gera ráð fyrir að fleiri lífeyrissjóðir, og þá bankar líka, fylgi í kjölfarið.  Miðað við óbreytta ávöxtunarkröfu (ég tel að hún geti ekkert annað að lækkað til lengri tíma) lækka raunvaxtakjör almennings um 1% eða meira.  Þetta á við um bæði breytilega og fasta vexti.  Fastir vextir hjá LIVE eru reyndar enn nokkuð háir, eða 4,5% sem ég tel vera afar vel í lagt sem álag umfram breytilegum vöxtum og geri ráð fyrir að lækki um u.þ.b. 1% innan tíðar.

Því má fastlega gera ráð fyrir vaxtakostnaður íslenskra heimila eigi eftir að lækka töluvert á þessu ári.  Fjölskylda sem skuldar 30 milljónir og greiðir af því 4% raunvexti á ári er því með 1,2 milljónir í vaxtakostnað.  Raunvaxtakostnaður fer niður í 900 þúsund á ári sem gerir 300 þúsund krónur í minni vaxtakostnað.  Það eru 25 þúsund á mánuði, skattfrjálst.

Við lántöku húsnæðislána er því rétt að athuga hvaða kjör lífeyrissjóður viðkomandi býður uppá.  Ef breytilegir vextir eru 3% eða lægri þá er það orðið vel samkeppnishæft við óverðtryggð lánakjör banka í dag. Sjálfur tel ég að almennt eigi fólk að blanda saman verðtryggð og óverðtryggð lán  þegar verið er að fjármagna húsnæðiskaup með sama hætti og talað er um áhættudreifingu þegar verið er að fjárfesta.

MWM

Lán með föstum vöxtum: 4.5 (eingöngu gegn veði á fyrsta veðrétti)

Lán með breytilegum vöxtum: 2.98 (15. febrúar 2012)
Vextir lána með breytilegum vöxtum taka breytingum 15. hvers mánaðar og eru 0,75% hærri en meðalávöxtun í síðasta mánuði á nýjasta flokki íbúðabréfa (HFF 150434) til 30 ára skráð í kauphöll Nasdaq OMX.

Ég hef lengi bent á að óbeint lögbundin ávöxtunarkrafa um 3,5% raunávöxtun kæmi í veg fyrir að lífeyrissjóðir lækkuðu vaxtakjör til sjóðsfélaga sinna.  Jón Daníelsson hefur í athugasemdakerfi mínu auk þess bent á hversu jákvæð ruðningsáhrif slíkt hefði hérlendis.  Stjórn LIVE virðist hafa tekið af skarið og (loks) lækkað lánakjör sjóðfélaga sinna þrátt fyrir þessi ákvæði í löggjafanum.

Þetta hefur gífurleg áhrif fyrir fjölskyldur Íslands.  Dæmi er fjölskylda sem skuldar 30 milljónir í breytilegum verðtryggðum íbúðalánum hjá LIVE.  Ég gef mér að lánið sé með jöfnum afborgunum, sé til 40 ára og árleg verðbólga er 4%.  Miðað er við að vaxtakostnaður lækki úr 4% í 2,98%.

Árleg vaxtagjöld lækka úr 1,25 milljón niður í 930 þúsund.  Mismunurinn jafngildir 320 þúsund krónum í árlegum vaxtakostnaði, eða tæplega 27 þúsund krónur skattfrjálst hvern einasta mánuð!  Heildarvaxtakostnaður lánsins lækkar úr tæpum 46 milljónum niður í rúmar 34 milljónir.

Vonandi fylgja allir aðrir lífeyrissjóðir í fótspor LIVE hið fyrsta.

MWM

Innstæður

Því þarf að tryggja það að almenningur geti verið áhyggjulaus um að rekstur slíkra grunnstoða sé í lagi.  Augljóslega hefur stefnumótun í starfsemi allra þessara atvinnugreina beðið skipbrot hérlendis undanfarin misseri.  Í kjölfar kreppunnar miklu í Bandaríkjunum var innstæðutryggingarkerfi komið á sem á þeim tíma var hálfgerð nauðvörn gegn því að almenningur tæki allt sitt sparifé úr bönkum og setti undir kodda.  Bankar höfðu farið á hausinn í umvörpum og voru jafnvel traustustu bankar komnir í hættu með að fara sömu leið vegna vantrausts almennings á kerfinu í heild.  Þetta kerfi hélst nokkuð stöðugt í áratugi, var tekið upp á alþjóðavísu og reyndist vel.  Nú þegar að bankakerfið hefur farið á hausinn hafa heyrst raddir um að afnema beri slíku innstæðutryggingarkerfi – almenningur á einfaldlega að velja hvert fé sínu sé varið, og því einungis lána bönkum sem eru í stöðugum rekstri.

Þetta er frekar langsótt.  Hvernig eiga flestir að vega og meta slíkt?  Ef matsfyrirtæki vissu ekki betur um stöðu íslenskra banka örfáum augnablikum fyrir hrun, hvernig gat lang stærsti hluti þjóðarinnar vegið og metið slík flókin mál?  Sé lágmarkstrygging innstæðna afnumin myndu flestir einfaldlega fara að leggja pening undir kodda, líklegast í öðruvísi formi; til dæmis fasteignir.  Stefán Snævarr lýsir þessu vel í bók sinni Kredda í kreppu þar sem hann bendir á að það „..er vel mögulegt að ríkisábyrgð tryggi að sparifé manna nýtist atvinnulífinu betur en ella, án ábyrgðar fylgdi svo mikil áhætta því að leggja fé inn á banka að skárra væri að kaupa gull eða grafa féð.  Gull og grafið fé nýtist ekki til fjárfestinga, gagnstætt sparifé.  Því gæti ríkisábyrgðarleysi skaðað efnahagslífið meir en sem nemur mögulegum kreppuskaða af þess völdum.“  Þetta er samt ekki alveg svo einfalt (eins og Stefán bendir á í athyglisverðri bók sinni).

Hver tryggir fyrir hvern?

Rökin að almenningur eigi ekki að tryggja starfsemi á vegum einkaaðila er góðra gjalda verð.  Eðlilegt er að spurt sé af hverju almenningur eigi að tryggja einarekna starfsemi.  Guðrún Johnsen segir eftirfarandi í greininni Bankar og Fjármálamarkaðir: „Það er í raun erfitt að trúa að hér hafi verið rekinn tryggingarsjóður allt frá árinu 1999 sem innheimti hlutfallslega sama verð fyrir allar tryggingar, hvort sem það var gagnvart
Sparisjóði Þingeyinga eða fjölþjóða risafyrirtækjum, svo sem Glitni, Kaupþingi og Landsbanka.“  Guðrún bendir á að bankarnir hafi ítrekað frestað greiðslu iðgjalda.  Í 17. kafla skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram: „Miðað við 13 milljarða kr. voru eignir TIF (innskot: Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta) tæp 0,41% af innlánunum eins og þau voru við fall stóru bankanna.“  Með öðrum orðum, aðeins um helmingur iðgjalda í sjóðnum voru greiddir!  Guðrún segir enn fremur: „Augljóst er að banki sem farinn er á höfuðið greiðir illa iðgjöldin inní tryggingarsjóð eftir gjaldþrot!  Slíkt fyrirkomulag hefur vitaskuld engin varnaðaráhrif. Innstæðutryggingarsjóður þarf að sinna verðlagningar- og eftirlitshlutverki sínu einsog önnur tryggingarfélög.“

Þetta er hárrétt.  Innstæðutryggingar eiga ekki að fást ókeypis á kostnað almennings eins og átti sér stað með margvíslegum hætti.  Aukin áhætta í rekstri banka á að vera verðlögð í greiðslu í tryggingarsjóð.  Sama gildir um eignarhald.  Eigi ríki 34% eða meira í banka er eðlilegt að áhættuálag minnki því að almenningur er þá að taka á sig tryggingu í fyrirtæki sem að hann á sjálfur stóran hluta í og með fulltrúa í stjórn til að sinna eftirlitshlutverki.

Lagaumgjörð

Það eru meira en 3 ár síðan að Hrunið átti sér stað.  Það er kominn tími til að klára löggjöf varðandi innstæðutryggingar, sem mynda hornstein í innviðum samfélagins.

MWM

Stefán Snævarr: Kredda í kreppu – frjálshyggjan og móteitrið við henni, blaðsíða 105

Guðrún Johnsen: Bankar og fjármálamarkaðir, blaðsíða 52-53, sjá http://www.efnahagsmal.is/wp-content/uploads/2010/12/2_3_bankar_og_fjarmalamarkadir_final.pdf

Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis: 17. kafli: Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta og ábyrgð á innlánum almennt – sjá http://www.rannsoknarnefnd.is/html/17kafli.html

„Ég furða mig á því að engin(n) í stjórnkerfinu hafi komið fram með hugmyndir í orkumálum Íslands á svipaðan veg og norsku leiðina.  Ríki og sveitafélög gætu átt 40% í félagi, leiðandi fjárfestir gæti átt ákveðna prósentu og almenningur svo afganginn.  Með þessu héldist aðhald í rekstri, ákveðinn aðili hefði hag af meiri hagnað en opinberir aðilar hefðu ákveðið neitunarvald á aðgerðum sem fælu í sér of mikla áhættu (það þyrfti augljóslega að skilgreina það hlutverk í ljósi reynslunnar).  OR er gott dæmi um að orkufyrirtæki einungis í opinberri eigu er ekki nauðsynlega besta lausnin varðandi eignarhald í orkufyrirtækjum.  Bankar eru á hinn bóginn dæmi um slæmu hliðar þess að einkavæða í topp en með ábyrgð landsmanna.“

Þetta fyrirkomulag hefur reynst afar vel í Noregi.  Þjóðin gekk í gegnum mikla bankakreppu árin 1987-1988 og hafa Norðmenn dregið fjölmarga lærdóma af henni, margir hverjir sem virtust fara framhjá Íslendingum.  Eignarhald fyrirtækja er gott dæmi um slíkan lærdóm.  Með því að halda eftir 40% eignarhlut hefur ríkið ákveðið neitunarvald á stefnu fyrirtækja, með fólk í stjórnum til að fylgjast með því að stjórnunarhættir fyrirtækja séu í takti við vilja samfélagsins.  Virkt aðhald ríkir einnig hjá fjárfestum, sem vilja síður þjóðfélagsleg ábótasöm verkefni (þýðing; pólitík ræður síður ferðinni í fjárfestingarákvörðunum) heldur einblína á arðsemi þeirra.  Þetta er í takti við góða uppbyggingu efnahaglífsins til lengri tíma; verkefni sem skila arði án þess þó að skilja líka eftir sig sviðna jörð.

Samkvæmt þessu á að veita lífeyrissjóðum og almenningi kost á að fjárfesta í Landsvirkjun.  Hér er tækifæri fyrir lífeyrissjóði til að fjárfesta í verkefni sem veita viðunandi hagnað hérlendis og almenningi að setja sparnað sinn í verkefni sem veita almennilega ávöxtun.

MWM

Úrgangslosun

Shiller og Akerlof taka fyrirtæki sem rífa niður byggingar sem dæmi.  Stundum leynast eitruð efni í gömlum byggingum, til dæmis asbest trefjaefni sem eru krabbameinsvaldandi.  Almennileg eyðing slíkra efna er kostnaðarsöm.  Því er það freisting fyrir slík fyrirtæki að fara á svig við reglur og koma slíku efni ólöglega (og með ódýrum hætti) í einhvern ruslhaug þar sem að það berst að lokum aftur til almennings.  Ef nokkur fyrirtæki fara ódýru leiðina þá eykst samkeppnishæfni þeirra gagnvart þeim sem koma asbest frá sér með löglegum en dýrum hætti.  Eftir ákveðinn tíma hafa fyrirtækin með siðferði að leiðarljósi orðið undir í samkeppninni og eftir standa einungis fyrirtæki sem fleygja asbest í næsta ruslgám.  Iðnaðurinn hefur þá aðeins fyrirtæki sem annaðhvort voru ekki með siðferði að leiðarljósi í upphafi eða lærðu það að til þess að komast af væri nauðsynlegt að hunsa lög og reglur.

Með öðrum orðum, ef ekki er nægilega öflugt eftirlit til staðar þá hafa markaðsaðilar undir sumum kringumstæðum ekki ástæðu til þess að framfylgja lögum og reglum.  Rétt eins og fyrirtæki í dæminu að ofan höfðu litla ástæðu til að fylgja eftir lögum varðandi úrgang, þá töldu margir bankar litla ástæðu til að fylgja eftir reglum, til dæmis að selja grunlausum fjárfestum rusl skuldabréfavafninga sem erlendis eru gjarnan nefndir toxic paper (úrgangs pappír).

Þessi lærdómur var dreginn af kreppunni miklu.  Markaðir unnu undir sterku regluverki (líklegast of ströngu og undir pólitískum áhrifum) en í stað þess að liðka aðeins til sveiflaðist pendúllinn alla leið í hina áttina þannig að dregið var úr eftirliti meira en góðu hófi gengdi.  Sumir sögðu meira að segja að eftirlit væri óþarft.  Þessari rökleysu má líkja við íþróttir.  Stundum er talað um það í fótbolta að dómarinn eigi að láta leikinn halda áfram ef smávægileg brot eru þess eðlis að ekki eiga að dæma á þau jafnvel þó að klárlega sé um brot að ræða; sérstaklega ef liðið sem á sök í máli hagnast af brotinu (hagnaðarregla).  Að sama skapi getur það tæplegast verið mikil skemmtun ef fótboltamenn færu sjálfir að dæma leiki á þeim forsendum að þeir vissu best hverjir hagstæðustu dómarnir væru.

FME

Ein af helstu ástæðum Hrunsins sem fjallað hefur verið um er lítið aðhald Fjármálaeftirlitsins (FME), ástæður sem verða ekki endurteknar hér.  Því þarf augljóslega að hugsa tilgang þess og ferli framkvæmda á nýjan leik.  Slíkt útheimtir mikla vinnu og rannsóknir.  Eðlilegt er að slík vinna sé kostnaðarsöm, sérstaklega á meðan að verið er að vinna úr öllum þeim málum sem fyrir liggja hjá eftirlitinu.  Burtséð frá því hvort að glæpsamleg athæfi hafi átt sér stað eða ekki innan bankageirans í undanfara Hruns þá liggur það fyrir að bankakerfi Íslands hrundi. Því er það með ólíkindum hversu mikil umræða hefur undanfarið átt sér stað varðandi aukin kostnað FME í kjölfar Hruns.

Auðvitað þarf að ríkja þar aðhald eins og á öðrum stöðum.  Þessi umræða er aftur á móti til þess eins að eitra uppbyggingu heilbrigðs eftirlits og bankar geti þannig treyst því að þeir verði ekki undir í samkeppninni með því að fylgja lögum og reglum.  Er slíkt ekki virkilega virði aukins (fórnar)kostnaðar?

MWM

ps. Grein mín Væntur lífeyrir og lánakjör birtist í Fréttablaðinu í dag.

Þar dregur hún fram 2 grundvallarspurningar: Hversu raunsætt er að byggja lífeyriskerfi á ávöxtun upp á 3,5% og hvaða áhrif hefur þetta viðmið á fjármálamarkaði og vaxtastig í landinu. Sigríður Ingibjörg spyr síðar hvort að krafan um 3,5% raunávöxtun hagkerfinu skaðleg.  Ég vísa í fyrri skrif mín með svarinu „já“.

http://mixa.blog.is/blog/mixa/entry/1059259/