Sund er hin fullkomna heilsurækt. Það er ekki aðeins alhliða hreyfing sem stykir hjarta, lungu og alla helstu vöðvahópa líkamans, heldur eflir sundiðkun líka geðheilsuna betur en nokkur önnur hreyfing. Leyfið mér að útskýra.

Sund býður upp á hreyfingu úti undir beru lofti mitt í hringiðu náttúruaflanna. Það eitt eflir andann. Það er ekki til neitt sem heitir vont veður í sundi. Það er frábært þegar það er sól. Ef maður lokar augunum er eins og maður sé á Ibiza. Það er yndislegt þegar það er snjókoma, sérstaklega á köldum vetrarkvöldum. Það er hressandi þegar það er rok og rigning. Því brjálaðra veður, þeim mun notalegra er að kúra sig í heita pottinum. Soðningin býður auk þess upp á fjölbreyttan félagsskap og spennandi samræður. Einmana fólk ætti að gera mikið af því að fara í sund. En rúsínan í pylsuendanum er að í sundi býðst einstakt tækifæri til að sjá hvernig alvöru líkamar líta út.

Fyrir nútímafólk sem býr við stöðugt áreiti tölvugerðra líkama og útlitsviðmiða sem eru löngu komin út fyrir öll velsæmismörk, þá eru sundstaðirnir kannski einu staðirnir á jarðríki sem bjóða upp á tengingu við raunveruleikann. Í sundi eru manneskjur af öllum stærðum og gerðum. Maður getur séð hvernig alvöru konur og karlar líta út frá frumbernsku til elliára. Maður getur séð svart á hvítu hvernig mannslíkaminn vex og dafnar, þroskast og eldist, ár frá ári og losnað þannig við alla ímyndunarveiki um hvað er „rétt“ útlit. Maður sér að flest smábörn eru með bumbu. Flestar konur eru með mjúkan maga og appelsínuhúð. Brjóst eru ekki stinn nema á unglinsstúlkum. Gamlar konur eru með siginn maga, rass og brjóst en litríkar sundhettur og varalit. Þegar maður er í sundi er auðvelt að sætta sig við hlutskipti sitt sem ófullkomin manneskja á lífsbrautinni. Það eina sem fyrir okkur liggur er að eldast, færast frá því að vera smábörn yfir í að verða fullorðin yfir í að verða gamalmenni. Við fáum engu ráðið nema því hvernig við förum þessa ferð: Angistarfull og spyrnandi við fótum eða með bros á vör og glitrandi sundhettur.

Fjallað var um líkamsvirðingu í þættinum Good Morning America fyrr í vikunni, þar sem m.a. var rætt við þekkta bloggara úr andspyrnuhreyfingu feitra og vísindakonu hjá Rudd stofnuninni við Yale háskóla sem rannsakar fitufordóma (sjá myndband).

Hakan á mér skall harkalega í gólfið þegar ég gekk inn í bókabúð um daginn og sá nýja megrunarbók í stöflum út um allt. Safakúrinn. Ég ætlaði ekki að trúa mínum eigin augum. Ég sem hélt í einfeldni minni að fólk væri orðið svo lífsreynt í megrunarbröltinu að það þýddi ekkert að bjóða upp á svona öfgakúra lengur.

Safakúrinn er brenndur öllum þeim merkjum sem einkenna öfgafulla megrunarkúra. Hann boðar mikið þyngdartapi á skömmum tíma. Hann einkennist af einhæfu fæði og mikilli takmörkun hitaeininga. Hann byggist á skyndiáhlaupi en ekki heilsusamlegri lífsstílsbreytingu. Höfuðáherslan er á útlit og boðskapurinn er að það sé fyllilega réttlætanlegt að svelta sig til þess að passa í uppáhalds kjólinn eða líta vel út á ströndinni.

Höfundurinn bókarinnar veit samt greinilega upp á sig skömmina því í upphafi er því lýst yfir að eflaust verði margir til þess að afskrifa þessa bók sem bull og vitleysu, en ekkert mark sé takandi á slíku tuði þar sem án efa séu á ferðinni brjóstumkennanlegir skyndibitasjúklingar að réttlæta eigið neyslumynstur. Strax í byrjun er því dregin upp svart-hvít mynd af „hinum réttlátu“ (þeim sem stunda öfgafullt líferni í von um félagslega viðurkennt útlit) og „hinum syndugu“ (þeim sem liggja í glannalegu sukki án tillits til afleiðinganna). Meðalvegurinn, venjulegt fólk sem borðar fjölbreyttan mat, hreyfir sig hæfilega og lifir ágætis lífi, er ekki til.

Bókin byggir á þeirri hugmynd að líkaminn sé eins og vél eða tæki, sem safnar ryki og óhreinindum, og þarf því að þvo reglulega, bæði að utan sem innan. Þetta er í raun aldagömul pæling nema hvað í gamla daga voru innahreinsanir framkvæmdar með bænahaldi og iðrun í þeim tilgangi að færast nær guði. Í dag felst hreinsunin í því að sjá eftir því sem maður hefur borðað og lofa að gera það aldrei aftur til þess að færast nær ríkjandi staðalmyndum.

Í upphafi bókarinnar er tekið fram að nauðsynlegt sé að innbyrða nægilegt magn hitaeininga til þess að forða því að líkaminn fari í sveltisástand þar sem hann reynir að halda í fituna og safna forða í stað þess að grennast. Mikið rétt. Síðan er því haldið fram að kúrinn innihaldi einmitt nógu margar hitaeiningar til þess að koma í veg fyrir þetta. Það er alrangt. Dagskammtar safakúrsins eru um 1000 til 1400 hitaeiningar. Eðlileg orkuþörf fullorðinna er í kringum 2000 hitaeiningar á dag og því nokkuð ljóst að kúrinn fullnægir ekki þeim þörfum. Það eru engir töfrar á bak við þennan kúr frekar en aðra – ef þú borðar of lítið þá léttistu – og það er ekki vegna þess að þú ert að „hreinsa þig“ eða losna við óæskileg eiturefni, heldur vegna þess að líkami þinn fær ekki nóga orku til daglegra starfa.

Einmitt þetta kveikir á þeim líffræðilegu varnarviðbrögðum sem kúrinn lofar að sneiða hjá. Þegar við fáum ekki nóg að borða fer ósjálfrátt í gang ferli sem miðar að því að hámarka afkomulíkur þrátt fyrir fæðuskort. Þessi kúr sneiðir ekki hjá þeim vanda frekar en aðrir. Þarna er einnig komin ástæða þess að megrun virkar ekki þegar til lengri tíma er litið. Það er ekki tilviljun að flestir þyngjast aftur. Það er náttúrulögmál.

Þegar líkaminn telur að hungursneið sé skollin á – sem gerist óhjákvæmilega þegar við fáum helmingi til þriðjungi minna að borða en við þurfum – þá bregst hann við með því að draga úr orkueyðslu og reyna hvað hann getur að auka orkuneyslu. Þetta er ekkert öðruvísi en þegar efnahagskreppa skellur á samfélögum, þá verður óhjákvæmilega samdráttur. Sem sagt, það hægist á efnaskiptum (við eyðum minni orku í daglegar athafnir og líkamsstarfsemi), líkamshiti lækkar (okkur verður kalt) og hugarstarfsemi dregst saman (við verðum pirruð, þröngsýn og eigum erfiðara með að einbeita okkur og taka ákvarðanir). Auk þess eykst matarlyst og við eigum erfiðara með að hætta að borða. Við hugsum stöðugt um mat og dreymir jafnvel um mat. Það sem áður vakti lítinn áhuga virkar nú syndsamlega lokkandi og allt matarkyns bókstaflega æpir á mann. Þarna eru að verki sterk og frumstæð öfl sem hafa haldið lífi í mannfólkinu frá örófi alda. Það er beinlínis kjánalegt að ætla sér að sigrast á þessum öflum með viljastyrknum einum saman.

Það að grennast og þyngjast aftur er fyrirsjáanleg útkoma allra megrunarkúra. Það er niðurdrepandi, sérstaklega þegar maður hefur eytt tugum þúsunda í safapressur og rándýrt grænfóður (bókin útheimtir kaup á 22 tegundum af ávöxtum og 15 grænmetistegundum fyrir þessa einu viku sem kúrinn á að gera sitt kraftaverk) en það er ekki það versta. Safakúrinn getur auðveldlega orðið olía á eld þeirra sem eru viðkvæmir fyrir því að þróa með sér átröskun, enda allur fókus á grannan vöxt, hitaeiningar og hratt þyngdartap. Útlitsþráhyggjan er í algjöru fyrirrúmi og talað um bikiní og þröngar gallabuxur við hvert tækifæri. Uppskriftirnar heita „hvetjandi“ nöfnum, eins og ber fyrir flatan maga og grænt og grannt, og gefnar eru hugmyndir að líkamsæfingum og fjölda hitaeininga sem þær eiga að brenna. Síðan er mælt með því að fólk haldi áfram að fylgja kúrnum um helgar og vegi upp á móti „slysum“ eins og að fá sér léttvínsglas eða smá bita af súkkulaði með því að skipta einni máltíð út fyrir safa úr kúrnum. Manneskja sem getur ekki notið minnstu lífsnautna án þess að þurfa að bæta fyrir syndir sínar er ekki heil á sál og líkama-og lífsvenjur hennar eru síst til eftirbreytni.

Þessi bók er dapurlegt innlegg inn í megrunarmenningu sem þegar hefur lagt líf margra í rúst. Þarna er ekki verið að boða heilbrigt líf heldur megrunaráráttu af verstu sort. Fylgjendur safakúrsins geta í besta falli vænst skammvinns þyngdartaps með fyrirsjáanlegri þyngdaraukningu. Í versta falli hrindir kúrinn af stað átröskunarmynstri sem einkennist af áframhaldandi fæðutakmörkun eða sveiflum milli aðhalds og ofáts. Megrun er nefnilega ein besta leiðin til þess að missa tökin á mataræðinu og læra reglubundið ofát. Sömuleiðis er það að vera sífellt að telja líkama sínum trú um að það sé komin hungursneið einkar árangursrík aðferð til að hvetja hann til óhóflegrar fitusöfnunar. Eða hvað gerum við þegar við teljum að vöruskortur sé yfirvofandi? Við hömstrum.