Lára Hanna

Ég er sjálfsagt ekki ein um að finnast þjóðfélagi öfugsnúið um þessar mundir. Kannski hefur það alltaf verið það, en náð nýjum hæðum með ótrúlegum uppákomum, mótsagnakenndum orðum og gjörðum jafnt almennings, fjármagnseigenda og -vörslumanna og yfirvalda. Óréttlætið í réttarríkinu Íslandi er með ólíkindum, vantraust og tortryggni yfirgnæfa alla umræðu hvort sem það er réttmætt eða ekki. Þetta getur varla versnað, er það?

Pistill í vefritinu Smugunni – 23. október 2010

Það er fjandanum erfiðara að henda reiður á íslensku samfélagi nú um stundir. Allt að gerast, engir sammála, allir á móti öllum og aðrir á móti þeim, óreiðan algjör og ógerlegt að fá niðurstöðu í nokkurn hlut.

Stundum virðist allt öfugsnúið og mótsagnirnar blasa við alls staðar. Tökum dæmi.

Upp koma tillögur um að leiðrétta skuldir lánþega. Þá rísa bankar, lánastofnanir og fjármagnseigendur upp á afturlappirnar og segja slíkt brot á eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Alls ekki má taka frá þeim það sem þeir telja sína eign.

En eins og allir vita varð efnahagshrunið til þess að tugþúsundir Íslendinga voru sviptir aleigunni. Enginn hefur nokkru sinni minnst á að þar gildi eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og fjármálastofnanir hafa opið skotleyfi á lánþega. Í þessu sambandi er vert að rifja upp tvennt:

Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna

Fyrri hluti 72. greinar stjórnarskrárinnar sem verið er að vísa í hljóðar svo: Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.

Til að hnykkja á þessu skulum við rifja upp 17. grein Mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna sem Ísland er aðili að: 1. Öllum skal heimilt að eiga eignir, einum sér eða í félagi við aðra. 2. Enginn skal að geðþótta sviptur eign sinni.

Lagatæknar og fræðimenn geta eflaust farið út í flóknar útlistanir á þessum afdráttarlausu yfirlýsingum og þvælt þeim fram og til baka. En í mínum huga er málið borðleggjandi.

Þjóðin var rænd og hún svikin. Ræningjarnir voru margir og áttu hver sinn þátt í ráninu. Þessir sömu ræningjar eða fulltrúar þeirra eru nú að reyna að hafa af fólki það sem eftir er af efnislegum eigum s.s. þakið yfir höfðum þess. Þeir njóta til þeirra verka afskiptaleysis yfirvalda sem láta nægja að beina til ræningjanna tilmælum sem þeir fara ekkert eftir. Í besta falli er lengt í hengingarólinni um einhverja mánuði. Enginn ber í borðið og stendur afdráttarlaust með fólkinu í landinu.

Niðurstaðan er sú að eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og 17. grein Mannréttindayfirlýsingarinnar eiga bara við suma, en ekki aðra. Og svo undarlega (!) vill til að það eru einmitt ræningjarnir sjálfir sem, með aðstoð lagatækna sinna, njóta verndar í krafti auðsins sem stolið var af þjóðinni. Öfugsnúið?

Gylfi Arnbjörnsson

Upp kom sú tillaga um daginn að lífeyrissjóðirnir tækju þátt í leiðréttingu á lánum heimilanna. Fjárfestu semsagt í fólkinu í landinu og framtíð þess. Þá reis upp hávær maður, Gylfi Arnbjörnsson, forseti ASÍ og lýsti því yfir fyrir hönd lífeyrissjóðanna að slíkt kæmi ekki til greina. Jafnvel þótt þessir sömu lífeyrissjóðir hafi átt sinn hlut í efnahagshruninu, og þar með aðstæðum almennings, með arfavitlausum fjárfestingum og tapað stórfé. Þá máttu þeir allt, nú mega þeir ekkert nema sumt – að minnsta kosti ekki hjálpa fólki.

Haft var eftir Gylfa Arnbjörnssyni á Vísi að lífeyrissjóðir væru eingöngu vörsluaðilar sem ætlað er að ávaxta lífeyrissparnað launafólks og greiða þeim sem í hann hafa lagt út lífeyri. Sjóðirnir hafi engar heimildir til að ráðstafa þessum sparnaði með neinum öðrum hætti.

Hvað hefur breyst? Fyrir hrun spiluðu lífeyrissjóðirnir fjárhættuspil með lífeyrissparnað launþega og töpuðu gríðarlega. Enn hefur ekkert verið rannsakað eða afhjúpað það sem þá gerðist.

Landssamtök lífeyrissjóða & Framtakssjóður Íslands

Nýverið stofnuðu lífeyrissjóðirnir Framtakssjóð Íslands, væntanlega með hinum ósnertanlega lífeyrissparnaði sem Gylfa er svo annt um. Framtakssjóðurinn vílaði ekki fyrir sér að kaupa nokkur fyrirtæki út úr Vestia, eignarhaldsfélagi Landsbankans, og fara í fyrirtækjarekstur – jafnvel í samkeppni við vinnuveitendur félagsmanna sjóðanna. Búið var að afskrifa skuldirnar og þess vandlega gætt að litlu samkeppnisaðilarnir yrðu örugglega undir.

Ef ég man rétt ætla svo lífeyrissjóðirnir að fjármagna byggingu a.m.k. hluta af nýju sjúkrahúsi, sem enginn botnar í hvernig á að reka miðað við niðurskurðinn í heilbrigðisþjónustunni.

Ég minnist þess ekki að Gylfi Arnbjörnsson hafi á neinum tímapunkti mótmælt þessum fjárfestingum lífeyrissjóðanna. Ekki fyrr en átti að hjálpa fólki, gera líf þess bærilegra og jafnvel hindra að það flytti úr landi. Öfugsnúið?

Gyðja réttlætis

Og svo er það blessað réttlætið í réttarríkinu Íslandi. Í aðsendu bréfi sem Egill Helgason birti um daginn öðru sinni segir meðal annars: „Fyrir íslenskum dómstólum skiptir réttlæti engu máli. Lögfræðin á Íslandi hefur umhverfst í einhverja undarlega lagatækni, sem oft virðist á skjön við réttlætistilfinningu þjóðarinnar.“ Þetta er hinn sári sannleikur sem blasir við okkur daglega á öllum vígstöðvum, ekki aðeins fyrir dómstólum.

Við búum í svokölluðu réttarríki þar sem allir eiga að vera jafnir fyrir lögum og hafa jafna möguleika á að leita réttar síns eða verjast eftir atvikum. En tíminn hjá lögmanni kostar varla undir 20.000 krónum og enginn sem hefur yfir 133.000 krónur, eða um 7 tíma vinnu lögmanns, fær gjafsókn. Það gæti reynst æði erfitt fyrir Jón og Gunnu að halda til streitu eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar gegn ræningjum sem hafa yfir lögmannaher að ráða með milljarða í vasanum. Jafnræði eða jafnir möguleikar?

Siðleysi og spilling hafa flætt um samfélagið árum og áratugum saman. Hin undarlega lagatækni sem vitnað er í hér að ofan og dæmt er eftir inniheldur ekki snefil af réttlætiskennd eða siðferði. Það fer því ekki mikið fyrir réttlæti í réttarríkinu Íslandi. Öfugsnúið?

Ég er orðin ofboðslega þreytt á að heyra mismunun, óréttlæti, spillingu og siðleysi réttlætt eða afsakað með því að Ísland sé réttarríki og spyr: Réttarríki hverra?

Því betur sem ég kynni mér það sem gerst hefur og er að gerast enn því minna skil ég og því verr líkar mér það sem ég sé. Í gróðærinu gekk allt út á peninga og mennskunni var nær útrýmt. Ég var svo vitlaus að halda að eitthvað hefði breyst.

***************************************************************************

Þess má geta að nýverið bar Eygló Harðardóttir, alþingismaður, fram fyrirspurn til dómsmála- og mannréttindaráðherra hvort hann hyggðist breyta reglugerð nr. 45/2008 um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar með því að:

a.   hækka tekjuviðmið, sem er nú 1.600.000 kr. fyrir einstakling og 2.500.000 fyrir umsækjanda í hjúskap eða sambúð sbr. 7. gr.,
b.   veita atvinnulausum undanþágu frá tekjuákvæðum,
c.   auðvelda á annan hátt og einfalda ferli við að sækja um gjafsókn.

Hér má sjá og heyra umræðuna á Alþingi 8. nóvember sl. Eins og fram kemur í svari ráðherra hefur hann nú hækkað tekjuviðmið upp í 2 og 3 milljónir (í heildarárslaun), sem getur þó alls ekki talist viðunandi.