Lára Hanna

Einu sinni sem oftar var ég að grúska og grafa í gullkistunni og fann möppu sem ég hafði gefið nafnið Efnahagsmál í blábyrjun október 2008. Í möppunni voru nokkur stök myndbrot sem ég mundi vel eftir, að því er virðist samhengislaus, og ég get ekki með nokkru móti munað hvað ég var að pæla og í hvað ég var að safna. Mikið vatn hefur til sjávar runnið síðan þetta var og það er svolítið grátbroslegt að horfa á sumt af þessu. Ég skellti myndbrotunum saman í eitt – fyrsta brotið er frá 10. febrúar 2008 og hið síðasta frá 2. október 2008. Ætli það megi ekki kalla þetta syrpu.

Í annarri möppu merktri Þjófnaður fann ég þetta viðtal Sölva Tryggvasonar við Sigurjón Þ. Árnason frá 1. ágúst 2007. Ég held að ég hafi birt það einhvern tíma í pistli en ég man ekki hvenær. Þetta er lýsandi dæmi um hvernig þjóðin var blekkt og að henni logið. Þegar viðtalið er tekið var, eins og heyra má, búið að loka á millibankalán til íslenskra banka sem varð til þess að Icesave varð til. Sigurjón kallar þarna Icesave „vöru“. Mér finnst alltaf skrýtið að heyra þennan talsmáta.

Ísland í dag 1. ágúst 2007

Hvort ætli sé nú illskárra að vera rændur af Íslendingum eða útlendingum? Það er ekki gott að segja. Hugmyndum mínum um, að Íslendingnum þyki kannski vænna um land og þjóð en útlendingnum, gæti því meiri varkárni og sviki ekki þjóð sína, hefur verið hrundið svo rækilega að ég á erfitt með að sjá munin á íslenskum og útlendum þjófum.

Borholur á Skarðsmýrarfjalli - Ljósm. Kjartan Pétur

Ég sé heldur engan mun á Íslendingum og útlendingum hvað varðar fyrirætlanir þeirra um að þurrausa orkuauðlindirnar okkar og stinga gróðanum í eigin vasa. Eini munurinn er kannski sá, að Íslendingurinn er vitandi vits að ræna landa sína og afkomendur okkar allra – útlendingurinn er bara að hugsa um sjálfan sig og græða. Honum er skítsama um þjóðina og afleiðingarnar því hann þarf ekki að standa henni skil á gjörðum sínum. Auðlindirnar okkar eru eftirsóknarverðar og varast ber alla þá sem ásælast þær í eiginhagsmunaskyni. Lög um eignarrétt þjóðarinnar eru einskis virði ef afnotarétturinn er einkavæddur og arðurinn sendur úr landi.

Eins og Jón Steinsson sagði í grein sinni sem ég vitnaði í og birti í síðasta pistli eru orkuauðlindir þjóðarinnar mestu verðmætin sem hún á. Það eru engin ný sannindi og margir hafa hamrað á þessu, sumir árum saman. Okkur ber skilyrðislaust að vernda auðlindirnar og varðveita; nýta með skynsamlegum hætti með langtímasjónarmið í huga. Láta samfélagið njóta góðs af, ekki bara nokkra gráðuga auðmenn, hvort sem þeir eru íslenskir eða útlendir. Annað væri svo yfirgengilega óábyrg hegðun að í mínum augum jaðrar hún við að vera glæpsamleg.

Ross Beaty

Ég hef mikið fjallað um sölu Reykjanesbæjar á HS Orku og síðan Reykjavíkurborgar á hlutabréfum Orkuveitu Reykjavíkur í auðlindafyrirtækinu. Ross Beaty, forstjóri Magma Energy, sem fært var fyrirtækið með aðstoð íslenskra ráðgjafa, var ekki fyrr sestur í stjórn fyrirtækisins um miðjan desember 2009 en hann tilkynnti að hann ætlaði að stórauka orkuframleiðsluna. Tæpu hálfu ári áður hafði komið í ljós að HS Orka hafði ofnýtt auðlindina um fimmtung. Þetta byrjaði ekki fallega en kom mér ekki á óvart. Ekki skánaði það þegar þessi frétt birtist og sýnir svo ekki verður um villst hvar hagsmunir Ross Beaty liggja.

Hér er listi yfir helstu pistla sem birst hafa á þessari síðu um Magma Energy, Ross Beaty og söluna á HS Orku: Eru auðlindirnar okkar ekki sexí?, Svikamyllan á Suðurnesjum, Fjöregginu fórnað, Auðlindir á tombólu, „Þetta snýst allt um auðlindir“, Draumar og veruleiki, Salan á auðlindum Íslendinga er hafin, Hafa ráðamenn ekkert lært?, Landráð af vítaverðu gáleysi, Fáránlegur farsi, Innihaldið í sænsku skúffunni, Súrrealískur og sögulegur fundur. Ætli þessi dæmi nægi ekki í bili.

Ég hefði haldið að bæði almenningur og stjórnvöld væru búin að komast að eðli skúffufélaga úti í heimi sem hafa þann eina tilgang að fara í kringum lög og reglur, beygja lög og sveigja og brjóta ef með þarf. Samt var skúffufélaginu Magma Energy Sweden selt orkufyrirtæki og aðgangur að orkuauðlind til allt að 130 ára. Finnst fólki þetta virkilega vera í lagi?

Elvira Méndez Pinedo

Í haust var nefnd um erlendar fjárfestingar falið að skoða aðkomu Magma Energy að HS Orku. Það er svo augljóst að verið er að fara í kringum lögin og einna verst finnst mér að nokkrir Íslendingar taka þátt í þessu, aðstoða og leppa. Í mínum huga er tvennt ólíkt að heimila erlendum aðilum að fjárfesta í ja… segjum bara bílaverkstæði, bókaútgáfu, byggingafyrirtæki eða endurskoðunarstofu annars vegar og einni af grunnstoðum samfélagsins sem höndla með auðlindir þjóðarinnar eins og orkufyrirtækjum hins vegar. Fjölmörg lönd Suður-Ameríku og Suður-Afríka til dæmis hafa farið mjög illa út úr slíku.

Í nefndinni um erlendar fjárfestingar sitja þessir:
Unnur Kristjánsdóttir, formaður – Samfylking (varam. Arnar Guðmundsson)
Silja Bára Ómarsdóttir, varaformaður – VG (varam. Bryndís Haraldsdóttir)
Adolf H. Berndsen – Sjálfstæðisflokkur (varam. Jóna Benediktsdóttir)
Björk Sigurgeirsdóttir – X-O (varam. Ingiveig Gunnarsdóttir)
Sigurður Hannesson – Framsókn og InDefence (varam. Kolfinna Jóhannesdóttir)

Úrskurður eða álit nefndarinnar hefur fordæmisgildi, það er augljóst. Ef nefndin leggur blessun sína yfir blekkingarleik Magma Energy og skúffufélagsins til að komast yfir auðlindir Íslendinga er ekki von á góðu. Hér eru framtíðarhagsmunir Íslendinga í húfi. Í gærkvöldi rakst ég á pistil á bloggsíðu Elviru Méndes Pinedo sem vakti athygli mína. Í pistli sínum er Elvira að benda á með hvaða rökum er hægt að hafna kaupum Magma Energy á HS Orku á grundvelli laga EES og ESB. Hér er útdráttur pistilsins í lauslegri snörun. Þess má geta að Elvira er lektor við lagadeild Háskóla Íslands og sérfræðingur í Evrópurétti.

Útdráttur

Líkt og framkvæmdastjórn ESB hefur úrskurðað (Energy Commissioner. European response to energy challenges. Speech at the EU Energy and Environment Law and Policy Conference, Brussels 22 January 2009. Speech/09/18) er orkugeirinn skilgreindur sem stefnumótandi iðnaður sem nýtur sérstakrar verndar innri markaðarins, bæði innan hvers þjóðríkis og Evrópusambandsins.

Úrskurðurinn fól í sér að þó svo að þörf væri á sterkum innri markaði, samþættum og öruggum á sviði orkunýtingar, væri æskilegt að skapa störf innan Evrópu fremur en að færa framleiðslufyrirtækjum utan ESB arðinn af orkunýtingunni.

1.       Fjárfestingar fyrirtækja innan EES í orkufyrirtækjum innan EES falla undir löggjöf EES. Með tilvísun til dómaframkvæmda frá Evrópudómstólnum og EFTA dómstólnum auk löggjafar ESB/EES verður að álykta að fjórfrelsi og staðfesturéttur (e. freedom of establishment) er meginreglan.

Samt sem áður leyfa bæði ESB-sáttmálinn og viðurkennd dómaframkvæmd Evrópudómstólsins takmarkanir ef þær eru studdar með lögum ESB. (Dómar Evrópudómstólsins eru réttarheimildir í Evrópurétti.) Í reynd hefur Evrópudómstóllinn úrskurðað að víkja má frá staðfesturétti fyrirtækja í eftirfarandi tilvikum:

-         þegar um lögmæt markmið er að ræða og gætt sé hagsmuna almennings, t.d. misnotkun eða sniðgöngu laga. Þetta er skýrt í dómi “Cartesio”
(Judgment of the Court of Justice in Case C-210/06 Cartesio Oktató és Szolgáltató bt.  Opinion of advocate general Maduro delivered on 22 May 2008 in Cartesio, C-210/06, nyr, (hereinafter,Cartesio.) See especially para. 32.of the opinion of Advocate General).

Fjárfestingar í orkufyrirtækjum innan EES eru einungis tryggðar lögaðilum innan EES svo lengi sem raunveruleg starfsemi sé stunduð og markmið aðila sé að nota reglur bandalagsréttar. ESB réttur getur varið sniðgöngu og misnotkun á reglum aðildarríkja.

2.      Það er svigrúm fyrir undantekningar fyrir Ísland innan ESB orkuréttarstefnu því að Ísland er jaðarríki og orkumarkaðurinn er mjög einsleitur. Þetta tækifæri var ekki notað þegar ESB réttur var innleiddur á EES. Álit frá Framkvæmdastjórninni varðandi aðildarviðræður við Ísland segir að undantekningar gætu komið til skoðunar og eru í boði.(see Opinion of the European Commission on the application of Iceland to join the EU – 24 February 2010 and analytical Report ).

3.      Ísland gæti hafnað eða leyft fyrirtækjum utan EES að fjárfesta í orkufyrirtækjum hérlendis. ESB er ekki með samhæfða stefnu.

Lesið endilega allan pistilinn – hann er hér.

Nefndinni um erlenda fjárfestingu ber að hafa hagsmuni Íslands og þjóðarinnar í fyrirrúmi og túlka allan vafa íslenskum almenningi í hag. Nefndarmenn mega ekki undir neinum kringumstæðum beygja sig undir kröfur sérhagsmunaaðila – til þess er málefnið allt of mikilvægt og afleiðingar rangrar ákvörðunar ófyrirsjáanlegar og dýrkeyptar. Nefndarmenn verða auk þess að gera sér grein fyrir því, að störf þeirra og ákvarðanir verða gaumgæfð rækilega og ábyrgð þeirra er gífurleg.

Rifjum að lokum upp myndina The Big Sellout – eða Einkavæðingin og afleiðingar hennar sem sýnd var á RÚV í fyrravor.

The Big Sellout – fyrri hluti

The Big Sellout – seinni hluti

Samanklippt ummæli Josephs Stiglitz í myndinni

Það er langt í frá að ég hafi sama traust á markaðsöflunum og Jón Steinsson í grein sinni „Afréttarinn mikli“ í Fréttablaðinu í dag. Ég veit ekki betur en að einmitt þessi sömu markaðsöfl hafi breyst í óviðráðanleg græðgiskrímsli með testosteróneitrun og orðið þess valdandi að efnahagskerfið hrundi. Á bak við markaðsöflin er nefnilega fólk – og það er ekki að spyrja að mannlegu eðli eins og fjallað var um t.d. hér og hér. Sumir telja að markaðsöflin geti hæglega þrifist ef lagaramminn sé nógu sterkur og eflaust má það til sanns vegar færa að einhverju leyti þótt ekki hafi reynt almennilega á það vegna eftirgefanleika fyrri stjórnvalda. Allt var látið eftir markaðsöflunum sem töldu sig ekki eiga að fara eftir neinum leikreglum. Þegar setja á lög til að hemja sérgæsku, græðgi og siðleysi mannskepnunnar, tryggja að framferði hennar bitni ekki á samfélaginu og reyna að setja nýjar leikreglur – þá upphefst kórsöngurinn. Sungið er um skerðingu á frelsi til athafna, forræðishyggju og fleira sem myndi gera það að verkum að menn gætu ekki athafnað sig nákvæmlega eins og þeim sýnist – burtséð frá afleiðingunum fyrir annað fólk og samfélagið allt. Lög og reglur eru ekki fyrir þessa kóra, bara alla hina. Við erum búin að fara flatt á þessum söng – lærum nú einu sinni af reynslunni.

Margur verður af aurum api

Einn af háværustu kórunum undanfarin ár hefur verið frjálshyggjumennirnir í Sjálfstæðisflokknum sem ólmir vilja selja allar eignir samfélagsins og þjóðarinnar. Eða gefa þær… en ekki hverjum sem er, heldur vinum sínum. Þeir ráðast að grunnstoðum samfélagsins, vilja rífa þær í sig og úthluta þeim til að þeir og vinir þeirra geti grætt á þeim. Skítt með það þótt almenningur tapi – svona er bara lögmálið í frumskóginum. En þeir vilja ekki kosta neinu til sjálfir, einkavæðingarpostularnir, sem ótalmargir vinna reyndar hjá ríkinu og haggast ekki undan pilsfaldinum. Skattgreiðendur eiga að dæla hundrað miljónum í að útbúa einkaspítala svo auðmaður geti grætt meira. Þeir eiga líka að reiða fram milljarð í höfn fyrir álverið í Helguvík svo auðhringurinn geti athafnað sig. Reyndar er bæjarstjórinn í Reykjanesbæ langt kominn með að rústa bænum sínum. Hann hefur selt fasteignir sveitarfélagsins, mjólkurkú þess HS Orku og nýjasta fyrirtækið til sölu er sorpeyðingarstöð Suðurnesja, Kalka. Engu að síður er Reykjanesbær skuldum vafið samfélag sem hlýtur að segja einhverja sögu um stjórnun þess og „markaðsöflin“ þar á bak við.

Mér hefur fundist málflutningur Jóns Steinssonar skynsamlegur – það sem ég hef séð og heyrt af honum – og þótt ég sé tortryggnari en hann á markaðsöflin og mannlegt eðli tek ég undir orð hans í greininni þar sem hann ítrekar mikinn sannleik sem ég hef hamrað á hér á síðunni í bráðum tvö og hálft ár – síðast í pistlinum Landsala og hórmang. Jón segir m.a.: „Orkuauðlindir þjóðarinnar eru einhver mestu verðmæti sem hún á. Þær eru takmörkuð auðlind og það væri stórslys ef þær væru seldar á útsölu af skammsýnum stjórnmálamönnum sem vantreysta sköpunarmætti þjóðarinnar. Áður en ráðist er í frekari stóriðju er nauðsynlegt að stjórnvöld móti stefnu í auðlindamálum sem tryggir að arðurinn af auðlindinni renni til þjóðarinnar“. Þessu er ég auðvitað innilega sammála. En eins og markaðsöflin hafa hagað sér undanfarin 10-20 ár mega auðlindir þjóðarinnar og arðurinn af þeim aldrei vera ofurseld þeim öflum og breysku manneskjunum á bak við þau. Ekki frekar en aðrar grunnstoðir samfélagsins.

Afréttarinn mikli – Jón Steinsson – Fréttablaðið 17. mars 2010

Afréttarinn mikli - Jón Steinsson - Fréttablaðið 17. mars 2010

Þetta hljóta að vera hættulegir menn. Þeir bíða eftir og vona að illa fari fyrir fyrirtækjum eða efnahagi þjóða, kaupa svo upp og ráða sjálfir verðinu. Rífa í sig hræin. Og eins og í tilfelli Alex Jurshevskis – stinga af með fenginn eftir tiltölulega skamman tíma. Hann nennir ekki að fara á útsölu í Dubai eins og kemur fram í viðtalinu hér að neðan -það tæki of langan tíma að græða á því. Það var fínt að fá manninn í Silfur Egils – nú höfum við sýnishorn og vitum hvernig a.m.k. sumir hrægammar undirbúa jarðveginn. Eins og kom fram í Silfrinu er Jurshevski búinn að kynna sér ástandið á Íslandi frá hruni og veit því væntanlega hvað hann getur komist yfir og hvernig. Þótt ríkisstjórnin hafi hafnað ráðgjöf hans er ekki þar með sagt að hann fari ekki samt á Íslandstombóluna.

Ég hef alltaf haft á tilfinningunni að Ross Beaty, forstjóri Magma Energy sem nú á næstum helminginn af HS Orku sé svona hrægammur. Hann fékk afnot af helstu náttúruauðlindinni á Reykjanesi fyrir slikk og hyggst væntanlega búa til söluvænan pakka sem gefur vel af sér – þ.e. hans vasa, ekki okkar. Ekki víst að allir séu sammála mér þar, en við þurfum nauðsynlega að vera á verði. Og hverjir eru það sem nú fara um landið og kaupa ferskvatn í tankskipaförmum af blönkum sveitarfélögum? Viðvörunarbjöllur ættu að klingja – og það hátt. Gunnar Hrafn Jónsson, fréttamaður, fjallaði um Alex Jurshevski í Speglinum í kvöld.

Hrægammar – Gunnar Hrafn Jónsson – Spegillinn 16. mars 2010

Gunnar Hrafn vitnaði í grein og viðtal við Jurshevski í kanadíska vikublaðinu MacLeans frá 27. ágúst 2007. Hér er greinin – smellið í læsilega stærð.

Nú hefst veislan – MacLeans 27. ágúst 2007

Let the feasting begin - Jurshevski - MacLeans 27. ágúst 2007

Gunnar Hrafn vitnaði líka í mjög nýlegt sjónvarpsviðtal við Jurshevski á kanadísku stöðinni Business News Network þar sem hann lætur ýmislegt flakka. Sá hefur aldeilis fundið peningaþefinn leggja frá Íslandi.

Alex Jurshevski hjá BNN 27. nóvember 2009

Hér er svo stutt frétt sem var á RÚV fyrr í kvöld.

RÚV 16. mars 2010

Verður fall Lehman banka annað Enron-mál? Það skyldi þó aldrei vera. Lítið hefur verið fjallað um nýja 2.200 blaðsíðna skýrslu Antons Valukas um fall Lehman banka í íslenskum fjölmiðlum, en skýrslan kom út í síðustu viku, 11. mars. Erlendir fjölmiðlar hafa sumir hverjir spáð því að áður en yfir ljúki muni fara eins fyrir forystumönnum bankans og Enron. Skýrslan er auk þess sögð vera mikill áfellisdómur yfir endurskoðendum sem skrifuðu upp á bókhaldsbrellurnar. Áður en lengra er haldið er kannski rétt að rifja Enron-málið upp – en sláandi heimildamynd um Enron sem ég klippti í þrjá hluta má sjá hér.

Ég fékk slóð í tölvupósti í gær þar sem vísað var á þennan stutta þáttarbút af MSNBC-sjónvarpsstöðinni þar sem fjallað er um skýrsluna. Þarna er útskýrt t.d. hvernig þessi Repo 105 viðskipti eru sem sagt er frá í skýrslunni. Ef ég hef skilið þau rétt minna þau mjög á aðferðir bankanna hér við að leika sér með gengi íslensku krónunnar fyrir ársfjórðungsuppgjör sín og aðrar brellur sem þeir beittu til að fegra og falsa stöðu sína.

MSNBC – Dylan Ratigan – 12. mars 2010

Þetta er það eina sem ég fann í íslensku prentmiðlunum og stutta grein á Vísi. Áhugaleysi fjölmiðla kemur á óvart, því fall Lehman-banka er oft nefnt sem kveikjan að bankakreppu heimsins og ætla mætti að þjóðir heims gætu lært heilmikið af upplýsingunum sem þarna koma fram og byrgja brunninn með lagasetningu. Ég hef þó trú á að fjölmiðlamenn eigi eftir að koma með ítarlegar fréttaskýringar um skýrsluna þegar þeim hefur gefist tóm til að skoða hana vandlega. En þegar ég var langt komin með að undirbúa efnið í þennan pistil hófst Spegillinn – og þar var Sigrún Davíðsdóttir með fróðlegan og upplýsandi pistil um Lehman-skýrsluna. Þetta er hvorki í fyrsta né annað sinn sem við erum að pæla í nákvæmlega því sama á sama tíma og líklega ekki það síðasta.

Bókhaldsbrellur Lehman – Sigrún Davíðsdóttir – Spegillinn 15. mars 2010

Viðbót – Sigrún Davíðsdóttir – Spegillinn 16. mars 2010

Mig minnir að magnaðir, breskir heimildaþættir um fall Lehman bankans hafi verið sýndir á RÚV í fyrrahaust þegar ár var liðið frá atburðinum. Er þó alls ekki viss. Í þáttunum er farið í gegnum aðdraganda og atburði og talað við fjölda manns beggja vegna Atlantshafs. Skýrsla Valukas er mikilvæg viðbót við þá umfjöllun. Lítum á þættina, hér eru þeir.

The love of money – The bank that bust the world – 1:3

The love of money – The age of risk – 2:3

The love of money – Back from the brink – 3:3

Þetta er hrikaleg saga og ég efast ekkert um að eitthvað af því sem þarna gerðist er hægt að yfirfæra þráðbeint yfir á það sem gerðist í bönkum og öðrum fjármálafyrirtækjum hér á landi. Græðgin var í algleymingi og siðblindingjar blómstruðu sem aldrei fyrr. Ég fékk hroll þegar á sá í fjölmiðlum í morgun að bankarnir vildu endurvekja bónuskerfi starfsmanna. Hafa menn ekkert lært eða eru þeir svona fljótir að gleyma?

Í pistli sínum nefnir Sigrún skýrslu Kaarlos Jannari sem nú er rétt tæplega ársgömul. Rifjum upp umfjöllun um skýrsluna, en hana sjálfa má nálgast hér. Umfjöllun Fréttablaðsins 1. apríl 2009 er hér.

Stöð 2 og RÚV 30. mars 2009

Spegillinn fjallaði um skýrslu Jannaris 30. og 31. mars 2009

Að lokum ætla ég að birta grein sem birtist í Morgunblaðinu 11. mars. Greinin er eftir Jared Bibler, sérfræðing hjá Fjármálaeftirlitinu, og sýnir hve gríðarlegt gjaldþrot íslensku bankanna var á heimsmælikvarða. Eins og sjá má er Lehman bankinn í fyrsta sæti. Smellið í læsilega stærð.

Hversu mikið var fall bankanna á heimsmælikvarða? – Jared Bibler – Morgunblaðið 11. mars 2010

Hversu mikið var fall bankanna á heimsmælikvarða? - Jared Bibler - Morgunblaðið 11. mars 2010

Þessi er snilld hjá Halldóri. Þeir taka þetta til sín sem eiga það, vona ég.

Halldór Baldursson - Moggi 13. mars 2010

Fleiri voru í Silfrinu en Andrés og ég skelli þeim hér inn ásamt úrklippu úr RÚV-fréttum í kvöld þar sem spjallað var stuttlega við einn gestinn í Silfrinu – Alex Jurshevski.

Ég birti erindi Jóns Ólafssonar, Afrakstur byltingarinnar, um daginn.

Jón Ólafsson – Silfur Egils 14. mars 2010

Hér kemur svo Ólafur Reynir Guðmundsson. Ég á eftir að skoða þetta miklu betur í rólegheitunum. Þetta lítur mjög vel út.

Ólafur Reynir Guðmundsson – Silfur Egils 14. mars 2010

Að lokum Alex Jurshevski hjá Recovery Partners um skuldastöðuna og lausnir. Hér er blogg RP um Icesave.

Alex Jurshevski – Silfur Egils 14. mars 2010 – með íslenskum texta

Alex Jurshevski í fréttum RÚV 14. mars 2010

Andrés Magnússon, læknir, var í Silfrinu í dag ásamt öðru góðu fólki. Egill byrjaði á því að rifja upp fyrstu heimsókn Andrésar í Silfrið sem olli titringi hjá vissum öflum í þjóðfélaginu. Það var 24. febrúar 2008 og ég rakti þá sögu í pistlinum „Víðáttuvitleysa að bankaútrásin sé blekking“. Hér er Andrésar þáttur Magnússonar í þessu tveggja ára gamla Silfri.

Silfur Egils 24. febrúar 2008

Í dag sýndi Andrés súlurit úr riti Seðlabankans 2007 þar sem skuldastaða og áhættufjárfestingar íslenska þjóðarbúsins í hlutfalli við verga landsframleiðslu 2004 – 2006 eru alvarleg viðvörun – eða hefðu átt að vera það ef stjórnvöld hefðu sinnt starfi sínu almennilega. Það verður æ ljósara hve hrapallega ríkisstjórnir Davíðs Oddssonar, Halldórs Ásgrímssonar og Geirs H. Haarde brugðust íslenskum almenningi – og Seðlabankinn. Þetta er nýjasta uppljóstrunin þar sem Seðlabankinn og stjórnendur hans fá falleinkunn. Við fáum líklega að vita enn fleira þegar skýrsla Rannsóknarnefndar kemur út á næstunni. En lítum á Andrésar þátt í Silfrinu í dag. Bendi á athugasemd Sigurjóns M. Egilssonar við hluta af orðum Andrésar hér. Andrés sendi svo leiðréttingu sem Sigurjón birtir líka.

Silfur Egils 14. mars 2010

Súluritin sem Andrés sýnir um skuldastöðu og áhættufjárfestingar íslenska þjóðarbúsins eru úr skýrslunni Erlend staða þjóðarbúsins og þáttatekjur eftir Daníel Svavarsson og Pétur Örn Sigurðsson, hagfræðinga hjá Seðlabankanum, sem birtist í riti Seðlabankans, Peningamálum, 2. tbl. árið 2007. Þetta er á þeim árum sem gróðærið var á blússandi siglingu og Íslendingum talin trú um að þjóðin væri svona óskaplega rík og auðjöfrarnir algjörir snillingar. Annað hefur heldur betur komið í ljós, þetta var rússnesk rúlletta sem stjórnvöld og Seðlabanki virðast hafa tekið fullan þátt í með fjárglæframönnunum með því að líta undan, rýmka reglur, afnema bindiskyldu o.s.frv. Ég á bágt með að trúa öðru en að hagfræðingarnir tveir hafi vakið athygli seðlabankastjóranna á stöðunni ef þeir tóku ekki eftir henni sjálfir. En hér eru súluritin – þetta er enginn skemmtilestur. Smellið í læsilega stærð.

Skuldastaða og áhættufjárfestingar á Íslandi

Skuldastaða og áhættufjárfestingar 2004 - Seðlabankinn 2007

Nú er vika frá þjóðaratkvæðagreiðslunni og þvert á vilja Bjarna Ben og Sigmundar Davíðs virðist ríkisstjórnin vera að styrkja sig í sessi. Enda var ekki verið að kjósa um hvort ríkisstjórnin ætti að fara eða vera þótt þeir félagar hafi reynt að halda því fram. En þjóðin er annarrar skoðunar. Föstudaginn 5. mars, daginn fyrir atkvæðagreiðsluna, skrifaði Daði Rafnsson athyglisverðan pistil á bloggsíðu sína, Economic Disaster Area þar sem hann bloggar á ensku um hrunið og þjóðmálin. Daði snaraði pistlinum yfir á íslensku fyrir mig en birtingin hefur tafist. Fjarlægðin í tíma, þótt hún sé bara ein vika, gefur málinu aftur á móti aðra vídd og athyglisvert að rifja upp formannaspjallið í Silfrinu sl. sunnudag. Lítum á pistilinn og spjallið.

Sorgardagur fyrir íslenskt lýðræði

eftir Daða Rafnsson

Sorgardagur fyrir íslenskt lýðræði

Á morgun er haldin fyrsta þjóðaratkvæðagreiðslan sem stjórnmálaelíta Íslands hefur leyft þjóð sinni að taka þátt í síðan lýðveldisárið 1944. Undir venjulegum kringumstæðum ætti þetta að vera stór dagur fyrir íslenskt lýðræði.

En í stað þess að vera tilefni til fagnaðar, er þessi dagur áfangi í farsakenndum valdaleik sem hefur átt sér stað milli fjögurra stærstu stjórnmálaafla landsins á lýðveldistímanum. Já, farsi, “Er það ekki það sem þetta raunverulega er?” spurði hollenskur blaðamaður í gær eftir að hafa kynnt sér málin. Þetta er sorgardagur.

Fjölmiðlar þurfa að líta í eigin barm

Íslenskir fjölmiðlar verða að líta í eigin barm. Í stað þess að leyfa fólki á borð við Bryndísi Hlöðversdóttur, prófessor í lögfræði, og Svani Kristjánssyni, prófessor í stjórnmálafræði, að útskýra fyrir þjóðinni af hverju þessi atkvæðagreiðsla getur ekki talist dæmi um gott lýðræði hafa fjölmiðlar afhent rauðþrútnum manni í miklu ójafnvægi hljóðnema sína. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Framsóknarflokksins, hefur látið stjórnmálaferil sinn snúast eingöngu um að skapa eins mikinn óróa í kringum IceSave og mögulegt er. Og fjölmiðlar kokgleypa agnið. Það er betra og auðveldara sjónvarp heldur en að hlusta á röksemdir og að nálgast hlutina á yfirvegaðan hátt. Og setur gífurlega pressu á stjórnvöldin sem hann er á móti.

Í kjölfar Sigmundar kemur þrýstihópurinn InDefence sem inniheldur meðlimi úr ranni Framsóknarflokks og þar á meðal mann sem var sparkað úr Seðlabankanum fyrir leik að gjaldeyrishöftunum sem eiga að halda samfélagi okkar saman. Og óróaseggir Sjálfstæðisflokksins fylgja með, enda ánægðir með að kastljósinu sé beint frá þeim sjálfum.

Af hverju er þessi atkvæðagreiðsla ekki gott lýðræði? Í fyrsta lagi er spurningin sjálf gagnslaus þar sem betra tilboð hefur þegar komið fram. Upplýsingar um málefnið sem eru nauðsynlegar hverjum manni til að taka upplýsta ákvörðun hafa ekki legið á hreinu. Og afleiðingar atkvæðagreiðslunnar eru engum ljósar.

Hvernig á annars að ætla fólki að kjósa um skuldir ríkisins? Auðvitað langar engan til að borga fyrir IceSave. En það er nú einmitt það sem þrjár lýðræðislega kjörnar ríkisstjórnir Íslands hafa lofað Hollendingum og Bretum að við ætlum að gera. Afgangurinn snýst um smáatriði, er það ekki? Og um þau má endalaust þræta, eða er það ekki? Hafa stjórnvöld eða stjórnarandstaða einhvern tíma sagt okkur hver samningsmarkmið þeirra eru varðandi greiðsluskilmála, vexti og svo framvegis? Hvað í ósköpunum er ásættanlegt samkomulag fyrir Ísland? Á meðan það kemur ekki fram er endalaust hægt að tefja málið.

Hingað til hafa engir skilmálar verið nógu góðir fyrir stjórnarandstöðuna, sem inniheldur Sjálfstæðisflokkinn sem hefði væntanlega samþykkt lakara tilboð fyrir löngu síðan hefði hann haldið völdum. Í augum sumra eru allir samningar slæmir samningar vegna þess að þegar þeir loksins nást mun sviðsljósið snúast að þeim sjálfum. Gæti verið að óvinir Íslands séu ekki erlendis, í Amsterdam eða London, heldur í raun og veru í Reykjavík, á Blönduósi eða á Akureyri? Hingað til hefur vandamálið ekki snúist um að lýðræðislega kjörin stjórnvöld Íslendinga geti ekki náð samkomulagi við Breta eða Hollendinga. Þau geta ekki  náð samkomulagi við stjórnarandstöðuna.  Stjórnarandstaðan, ásamt nokkrum Vinstri grænum, sem virðast trúa því að framtíð Íslands sem sjálfbært land í ætt við Kúbu sé áhugaverður kostur, hefur tafið, rifist, haldið uppi málþófi og þyrlað upp ryki við hverja beygju í málinu. Einn hagfræðingur hefur talað um að kostnaður þjóðarinnar við þessar tafir geti numið 75 milljörðum á mánuði (í þessu sem öðru í kringum málið er erfitt að fá staðreyndir á hreint), sem eru stór biti af IceSave í sjálfu sér. Eru smáatriðin virkilega þess virði eða eru einhver myrkraöfl raunverulega að leik á bak við tjöldin?

Því lengur sem þetta mál dregst, því betra fyrir stjórnarandstöðuna vegna þess að það eykur á óróleikann í íslensku samfélagi. Og hver fær sökina frá kjósendum? Auðvitað ríkisstjórnin. Og þá er leiðin greið fyrir stjórnarandstöðuna að komast aftur til valda. Og ekki halda að þá myndi hún ekki strax hefjast handa við að landa samningi við Breta og Hollendinga.

Stjórnmálaelítan þarf að svara áleitnum spurningum

Stjórnmálaelítan þarf að svara ýmsum áleitnum spurningum. Lamaður forseti, Ólafur Ragnar Grímsson, í óþökk þjóðar sinnar vegna háflugs með útrásarvíkingum, hefur náð að snúa ímynd sinni þannig að einhverjir erlendir blaðamenn trúa því nú að hann sé að berjast gegn illum öflum heimskapítalismans. Menn skulu varast slíkar blekkingar. Þetta snýst um hans eigin arfleið og þau vandræði sem fjórflokkurinn hefur skapað þjóð sinni með endalausri töf á endurskoðun á stjórnarskrá lýðveldisins, sem hefði skýrt betur hlutverk og skyldur forsetans. Sú töf er til komin vegna þess að stjórnmálastéttin hefur aldrei viljað draga úr eigin völdum. Þetta er djöfulleg hringavitleysa.

Þjóðin þarf að líta alvarlega í eigin barm

Þjóðin þarf að líta alvarlega í eigin barm. Við höfum kosið okkur lélega stjórnmálamenn og við höfum þannig viðhaldið lélegu kerfi. Og við höfum látið plata okkur í allskonar vitleysu vegna þess að við erum vonlausir “joiner-ar” sem erum alltof auðtrúa gagnvart lýðskrumurum og fölskum sölumönnum. Fólkið  hefur leyft stjórnmálaelítunni að halda völdum sínum. Undanfarið hefur það ætt á milli þess að skrifa undir lista hjá nafnlausum InDefence og Þjóðarhagi, þeytt flautum með hálf-fasískum samtökum á borð við Nýja Ísland og sameinast undir Mauraþúfu á Þjóðfundi án þess að spyrja hverjir standi á bakvið þessa hópa og hver tilgangur þeirra sé. Hefur fólk ekkert lært?

Og nú mun það hópast í átt að þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem annar svarmöguleikinn er ekki marktækur lengur og þar sem margir hafa ekki hugmynd um hvað þeir eru að kjósa. Á Ísland ekki að borga neinar skuldir? Þetta fólk er með á því! Og hvað gerist á morgun? Útkoman verður að sjálfsögðu stórt nei, en hvað þýðir það? Sumir halda að það bæti samningastöðu Íslendinga á einhvern hátt, en er það virkilega svo?

Þrjár mögulegar afleiðingar

a) Ríkisstjórnin heldur áfram og reynir að leita lausna með Bretum og Hollendingum á grundvelli þess að “fólkið er á móti þessu”. Af hverju ætti það að vaxa Bretum og Hollendingum í augum? Þau geta beðið. Og lán AGS geta beðið um leið. Ríkisstjórninni er ýtt út í horn þar sem hún hefur litla kosti nema að segja af sér.

b) Ríkisstjórnin heldur áfram og reynir að leita lausna með Bretum og Hollendingum sem stjórnarandstæðingar geta samþykkt. Sem er ólíklegt að gerist vegna þess að stjórnarandstaðan getur beðið þar til hlutirnir eru komnir í svo mikinn hnút að hún nær völdum vegna mikillar óánægju í þjóðfélaginu.

c)  Ríkisstjórnin segir af sér. Stjórnarandstaðan heldur áfram samningaviðræðum og finnur fljótlega “ásættanlegan díl” með smávægilegum breytingum sem hún mun hreykja sér af. Ný stjórnarandstaða gerir allt brjálað. Og hvað þá? Önnur þjóðaratkvæðagreiðsla um þann samning?

Þetta er algjör hringavitleysa og hún særir þjóðarstoltið djúpum sárum. Það sem á sér stað á Íslandi í dag hefur ekkert að gera með lýðræði. Þetta eru hörð og köld raunsæisstjórnmál sem hafa allt að gera með völd og peninga. Veltum því aðeins fyrir okkur hverjir leiða stjórnarandstöðuna. Tveir miðaldra menn sem hafa orðið svívirðilega ríkir í gegnum þægilegt samband stjórnmálanna og viðskiptanna sem hafa viðgengist hér undanfarna áratugi. Þeir reyna að telja okkur trú um að þetta snúist um lýðræði, sjálfstæði, réttlæti og að rísa upp gegn kúgun. Á þessu þrífast raunverulegir óvinir þjóðarinnar og verða sterkari af óeiningunni sem ríkir í samfélaginu.

Þetta er fyrsta þjóðaratkvæðagreiðsla frá stofnun lýðveldisins og hún er fyrir stjórnmálaelítuna,  sett fram af stjórnmálaelítunni og hagnast einungis ákveðnum hluta stjórnmálaelítunnar.  Það hefðu getað verið svo mörg meira viðeigandi mál sem þjóðin hefði getað fagnað  þessum tímamótum með því að kjósa um. Til dæmis kvótakerfið, stuðning við Íraksstríð, breytingar á stjórnarskrá og svo framvegis. En nei, í staðinn fáum við þennan farsa framan í okkur og tökum að sjálfsögðu möglunarlaust þátt í honum.

Silfur Egils 7. mars 2010

Ég hef verið áskrifandi að hinu fróðlega tímariti Sögunni allri frá því það hóf göngu sína. Í febrúarheftinu var fróðleiksmolinn hér að neðan og eina ferðina enn hugsaði ég með mér, að þau væru margs konar, vistarböndin nútímans.

Sagan öll - forsíða 2/2010

Baldur Hermannsson gerði meðal annars vistarbandinu skil í fjórum heimildaþáttum, Þjóð í hlekkjum hugarfarsins, sem sýndir voru á RÚV árið 1993. Þættirnir fjölluðu um hvernig hagsmunir bændasamfélagsins stóðu í vegi fyrir framförum á Íslandi öldum saman. Viðbrögðin við þáttunum verða lengi í minnum höfð – það varð allt vitlaust. Brjálaðastir urðu bændur sem fannst að þeim og greininni vegið og var viðbrögðum þeirra helst líkt við reiðina sem blossaði upp í bændasamfélaginu þegar Sjálfstætt fólk Laxness kom út á árunum 1934-35. Þættirnir urðu tilefni greinaskrifa og deilna um söguskoðun- og túlkun, sjálfsmynd þjóðarinnar (glansmynd eða veruleika?), tilgang heimildamynda og margt fleira. Mikið væri gaman ef þættirnir yrðu endursýndir hjá RÚV nú – 17 árum síðar. Hagsmunir hverra ætli standi í vegi fyrir upprisu íslensks þjóðfélags þessi misserin?

Glansmyndir af fortíð Íslendinga voru ótalmargar (og eru enn), ýmsar eignaðar Jónasi frá Hriflu og sögubókum hans, en eflaust hefur sjálfstæðisbaráttan og réttlæting á tilveru þjóðarinnar líka haft sitt að segja ásamt fleiru. Vísindavefur Háskóla Íslands gerir vistarbandinu nánari skil hér – og það er Gísli Gunnarsson, fyrrverandi prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands, sem segir frá. En Gísli var einmitt meðal heimildamanna Baldurs við gerð þáttanna.

Hvað var vistarband?

Körlum og konum sem ekki réðu eigin búum var skylt að vera í vinnumennsku hjá bændum og eiga grið þar, einskonar lögheimili. Oftast réðu menn sig eitt ár í senn. Bóndi réð ekki bara allri vinnu sinna manna, hann fékk af henni arð hvort sem hún var unnin heima á bænum eða annars staðar. Allur afli vinnumanns í veri langt frá bænum var eign húsbónda hans. En bóndanum bar að sjá vinnuhjúum sínum fyrir fæði, klæði og húsaskjóli á vinnutímanum og sjá um þau í veikindum ef ekki voru alvarleg. Ef bóndinn stóð ekki við þessar skyldur sínar gat vinnufólkið kært hann til hreppstjóra en þeim var óheimilt að fara af heimilinu án leyfis bónda.

Hægt var að losna undan vistarbandi með því að gerast lausamaður. Þá réðu menn atvinnu sinni sjálfir og gátu selt húsbændum vinnu sína en fram til ársins 1783 þurfti að eiga minnst tíu kúgildi til að vera lausamaður.

Flestir íslenskir bændur voru leiguliðar, áttu ekki jarðir sínar, og í senn hvorki hægt að skylda þá til að búa lengur en ár í senn og hægt að hrekja þá af jörðunum einu sinni á ári.

Sveitasamfélagið sá þannig til þess að hver átti að hafa grið á löglegu heimili og tengjast þannig framfærslurétti hreppsins en einnig og ekki síður mátti með þessu hafa skipulag á búlausu fólki og tryggja bændum ódýrt vinnuafl. Fólksfjölgun var haldið í skefjum með giftingarhömlum sem vinnumennskan fól í sér.