Jónína Rós Guðmundsdóttir

Heimili eru mikilvægar einingar samfélags og því áríðandi að þau geti ávallt gengt hlutverki sínu sem griðarstaður fjölskyldna af öllum gerðum.

Heimilin hafa fundið fyrir því eins og aðrar einingar í íslensku samfélagi að íslenskt efnahagskerfi féll haustið 2008 eftir óeðlilegan vöxt árin á undan.

Slök staða íslensku krónunnar og mikil verðbólga auk fordæmalausra aðstæðna á fjármálamarkaði urðu til þess að fjárhagslegar skuldbindingar heimila uxu verulega á skömmum tíma á sama tíma og atvinna minnkaði svo hin hefðbundna leið Íslendinga að vinna meira þegar harðnar á dalnum var ekki lengur fær.

Það var því ljóst að stjórnvöld urðu að grípa til aðgerða til að koma skuldugum heimilum til hjálpar eins og aðstæður leyfðu.

Ýmislegt hefur verið gert til að greiða götu skuldugra heimila.

1. Vaxtabætur hafa ekki verið lækkaðar þrátt fyrir niðurskurð í velferðarkerfinu og eru nú í sögulegu hámarki
2. Greiðslujöfnun verðtryggðra og gengistryggðra húsnæðis – og bílalána lækkar greiðslubyrði af þeim lánum svo hún verður eins og hún var í janúar 2008 (verðtryggð lán) eða maí 2008 (gengistryggð lán)
3. Greiðsluaðlögun er eitt form nauðasamninga þar sem einstaklingu fær aðstoð umsjónamanns sem skipaður er af héraðsdómi til að semja um aðlögun skulda sinna að greiðslugetu
4. Greiðslubyrði sniðin að aðstæðum einstaklings er tímabundin greiðsluaðlögun sem getur staðið í allt að fimm ár.
5. Sértæk skuldaaðlögun er þegar gerður er samningur milli kröfuhafa og lántaka um að eigna- og skuldastaða verði löguð að greiðslugetu lántakans.  Lántakinn greiðir af skuldum sínum á samningstímanum og í lok hans er tekin ákvörðun um niðurfellingu skulda, lækkun þeirra eða gjaldfrest.
6. Eftirlitsnefnd hefur verið skipuð til að fylgjast með hvort úrræðunum er beitt hjá þeim aðilum sem það eiga að gera.

Úrræði eru til staðar – en þau þarf að kynna betur og þau þarf að einfalda til að gera þau aðgengilegri.

Ný úrræði eru í farvatninu sem vonandi taka ákveðnar en áður á bráðum heimilisvanda íslenskra fjölskyldna  og ekki síður á bílalánunum sem eru líka að fara mjög illa með fjárhag fjölskyldna.

Það eiga að vera sjálfsögð mannréttindi að fjölskyldur búi við húsnæðisöryggi og eigi valkosti um búsetu í leigu – eða eignarhúsnæði.  Þegar eignarformið er valið eiga leiðir að ódýru fjármagni til hóflegra húsnæðiskaupa að vera greiðfærar og ófyrirséðar hækkanir í formi verðtryggingar eða gengisbreytinga að heyra sögunni til.  Íslenska hagkerfið hefur alltaf verið sveiflukennt og er hætt við að svo verði áfram svo samvinna við nágrannaþjóðir okkar um gjaldmiðil, hagstjórn og félagsleg réttindi er afar eftirsóknarverður og sveiflujafnandi kostur.

Við þurfum að vinna að lausn núverandi vanda með þeim leiðum sem fyrir eru, búa til fleiri og einfaldari, auðvelda aðgengi að þeim og skýra þær vel um leið og við horfum keik til framtíðar.

Mér finnst að íslenska þjóðin eigi að fá að segja álit sitt á sem flestum málum og vonandi verður raunin sú þegar rafrænar leiðir til þess verða almennt viðurkenndar.  Með því að nýta tæknina spörum við tíma og peninga og getum oftar leitað álits þjóðarinnar á hvers kyns málum.

Á laugardaginn er fyrirhuguð fyrsta þjóðaratkvæðagreiðsla í sögu lýðveldisins – hún snýst um það hvort samþykkja skuli Icesavefrumvarpið síðara sem felur í sér samning við Breta og Hollendinga sem hafa nú þegar lagt út fyrir lágmarkstryggingu (rúmar 22 000 evrur) hvers Icesavereiknings í löndunum tveimur.  Á þessu láni eru tiltekin tímamörk og umsamið vaxtastig.  Nú er vonandi að nást samkomulag um lækkun á vaxtastiginu og  að fyrstu árin verði vaxtalaus og er það svo sannarlega gott – heildarkostnaður okkar gæti minnkað um tæpa 100 milljarða. 

Ég var búin að sætta mig þau kjör sem buðust í júní – hef alltaf verið viss um að við ættum sem siðmenntuð þjóð í samfélagi þjóða að greiða lágmarkstryggingu fyrir hvern icesavereikning – fyrir því áttum við ekki svo við urðum að taka lán og auðvitað þurftu lánadrottnar okkar að fá einhverja þóknun fyrir.  Með breiðri pólitískri samstöðu er vonandi að takast að lágmarka þá þóknun.

Á sama tíma og þessi árangur er að nást erum við að fara að greiða atkvæði um samning sem heyrir nú sennilega sögunni til. 

Mér finnst það þyngra en tárum taki að slíkur orðhengilsháttur verði það sem fyrsta þjóðaratkvæðagreiðsla í íslenskri lýðveldissögu snúist um. Þjóðin mín á skilið að fá að greiða atkvæði um alvöru mál en ekki úreltan samning, ég vildi að þær milljónir sem þessi atkvæðagreiðsla kostar færu í að hanna rafrænt kerfi þar sem leita mætti skoðunar þjóðarinnar reglulega á hvers kyns málum sem þjóð, þing og ríkisstjórn gætu ákveðið.

Erum við farin að lifa í ævintýraheimi svipuðum þeim sem viðgengst í Nýju fötum keisarans?

Íslendinga þyrstir í siðbót, þyrstir í réttlæti, þyrstir í ný gildi, þyrstir í efnahagslegan stöðugleika, atvinnuöryggi og heimilisöryggi.
Atvinna fyrir alla er keppikefli íslenskra stjórnvalda til að tryggja efnahagslegan stöðugleika og heimilisöryggi.
Mörg fyrirtæki hafa lent í miklum greiðsluvanda í kjölfar efnahagshrunsins og jafnvel hefur forræði þeirra færst í hendur banka eða lífeyrissjóða. Oftast er reynt að halda fyrirtækjum gangandi til að tryggja atvinnu og hámarka fjárfestingu.
Í sumum tilvikum eru eigendur fyrirtækjanna aðilar sem hafa gengið freklega fram af íslensku þjóðinni með óheilbrigðri framgöngu sinni í viðskiptalífinu. Fyrirtækjaráðgjöf fjármálafyrirtækja telur oft hagsmunum sínum og viðkomandi fyrirtækis best borgið með því að gefa fyrrverandi eigendum möguleika á að eignast það alveg eða að hluta. Slík ráðstöfun getur virst efnahgslega rétt en hún er siðferðilega afar umdeild þegar eigendurnir eru umdeildir.

Íslensk alþýða hefur vegna áðurnefndra, óheilbrigðra viðskiptahátta fárra einstaklinga, sem létu stjórnast af fádæma græðgi, tekið á sig fordæmalausar álögur í formi gengistrygginga, verðbóta, skattahækkana og verðhækkana.
Það er erfitt að réttlæta fyrir þessari alþýðu að ástand í íslensku efnahagslífi virðist nánast óbreytt þrátt fyrir hrun og boðaða endurreisn.
Þess vegna tel ég hin siðferðilegu rök hér vega svo þungt að hin efnahagslegu ættu að hverfa í bakgrunninn þó haldbær séu.
Réttlætisrök og siðbót eru mikilvæg tæki í endurreisninni en grundvöllurinn er auðvitað réttarríkið sem við viljum halda í heiðri og starfa samkvæmt.
Það er því ljóst að það þarf að herða lagrammann sem getur tekið á þessum siðferðilegum álitamálum. Það gæti komið til álita að banna þeim aðilum sem valdið hafa íslenskri þjóð óbærilegum skaða að eiga fyrirtæki á Íslandi í ákveðinn tíma og að lágmarki tryggja að reynist þeir hafa brotið lög verði auðveldlega hægt að ganga að eignarhlut þeirra.
Efnahagslífið má efla með því að selja í opnu ferli þau fyrirtæki sem bankarnir eru nú með í fanginu til að losa um fjármagn og koma fyrirtækjunum í eðlilega starfsemi að nýju.
Í draumheimi hefði maður getað vonað að hinir illa umtöluðu útrásarvíkingar myndu sjálfir sýna það frumkvæði að draga sig í hlé til að tryggja trúverðugleika og siðbót – en þar sem við lifum í raunheimi verðum við að nýta aðrar tiltækar leiðir til að tryggja siðbót og ný vinnubrögð.

Fátt er hollara en að ferðast um landið og hitta fólk. Hollast er að fara aðeins út fyrir túnið heima, kynnast nýjum sjónarmiðum og hlusta helmingi meira en talað er – enda maðurinn skapaður með tvö eyru og einn munn.
Allir gera sér grein fyrir mikilvægi atvinnu sem grundvelli lífsgæða og því er barist harkalega fyrir hverju opinberu starfi, ekki síst þar sem íbúar eru fáir og umsvif ríkisins takmörkuð þótt hlutfall þjóðarframleiðslu sé stórt.
Til að lágmarka ríg á milli borgar og byggða landsins þarf að skilgreina grunnþjónustu og eðlilega fjarlægð frá slíkri þjónustu. Atvinna, menntun og heilsugæsla hljóta að teljast til grunnþjónustu hvers samfélags. Alvöru samgöngubætur sem fækka hættulegum leiðum geta stækkað þjónustusvæði, en hin hæfilega blanda af nálægð og stjórnsýslulegri fjarlægð verða þó að vera skilgreind sem hluti grunnþjónustunnar.
Ákveðið sjálfstæði öflugra svæða er spennandi kostur – yfirtaka á ríkisverkefnum og þjónustu ríkisstofnanna geta eflt byggðirnar.
Fiskveiðistjórnunarkerfið var mjög til umfjöllunar á Húsavík og Eskifirði og sýndist sitt hverjum, allir virðast þó viðurkenna að kerfið í núverandi mynd er ekki fullkomið og sumir telja það allsendis ómögulegt. Sátt og sanngirni þarf að ná í málinu með hagsmuni þjóðar, fiskistofna og atvinnuuppbyggingar að leiðarljósi – auðlindin er þjóðarinnar á því leikur enginn vafi.
Nú þarf að hraða tillögugerð til útfærslu á þeim leiðum sem stjórnvöld vilja fara, bera hana undir hagsmunaaðila og svo er bikarinn okkar stjórnmálamannanna að taka erfiða ákvörðun að lokun.
Það er einstök skemmtun og menntun í því fólgin að fara og heimsækja fólkið í landinu.

Ég sat fund Umferðarráðs í dag í fyrsta sinn í langan tíma. Það var fróðlegt. Kynnt var námsefni í umferðarfræðslu fyrir framhaldsskólanema, sem hugsað er til notkunar í lífsleikni, mér fannst efnið afar áhugavert og trúverðugt og trúi vart öðru en að það veki ungmenni til umhugsunar og vitundar um mikilvægi þess að vera vandaður ökumaður.
Þá fengum við fína fræðslu um stöðuna hjá ökumönnum léttra bifhjóla og áhugaverðast fannst mér að heyra að of lágur hámarkshraði þessarra ökutækja er líklegur til að valda vandræðum og jafnvel slysum því hraðinn er ekki í neinum takti við hraða annarra ökutækja.
Enn og aftur kom rígur milli höfuðborgar og landsbyggðar fram í því að einhverjir töldu fjármagni best varið til umferðaröryggismála í borginni. Í það á að sjálfsögðu að verja talsverðu fjármagni en ekki má gleyma því að margir íbúar landsbyggðarinnar búa við algerlega óviðunandi samgöngur sem eru ekki í neinum takti við nútímann. Þar er eðlilegt fyrir mig að minnast á samgöngur yfir Fjarðaheiði, hæsta fjallveg landsins milli Héraðs og  Seyðisfjarðar og einbreið jarðgöng í ótrúlegri hæð, með blindhæð, milli Eskifjarðar og Norðfjarðar. Engar aðrar landsamgöngur eru í boði fyir það fólk sem býr á Norðfirði og Seyðisfirði en þessir vondu fjallvegir. Á Neskaupstað er fjórðungssjúkrahús Austfirðinga og eina fæðingardeild fjórðungsins og á Seyðisfjörð kemur eina farþegaferjan sem siglir til Íslands. Þetta eru staðreyndir sem leggja á áherslu á ekki síður en umferðaröryggi í Reykjavík og næsta nágrenni – með því að tala af virðingu um allt Ísland og mannlífið þar náum við smám saman að minnka ríg og leiðindi milli svæða.

Mikið hefur verið rætt og skrifað um fyrirhugaðar sparnaðarleiðir útvarpsstjóra.  Þær eru eðli málsins samkvæmt umdeildar og erfiðar, uppsagnir fjölda reyndra starfsmanna um allt land valda usla og í raun sorgarviðbrögðum ekki síst á minni stöðum þar sem hvert starf er svo mikilvægt.

Þegar lög um Rúv eru skoðuð til að finna eiginleg markmið starfseminnar má sjá:

Í 3.gr. laga um Ríkisútvarpið segir að hlutverk Ríkisútvarpsins ohf. sé rekstur hvers konar útvarpsþjónustu í almannaþágu og svo er það skilgreint frekar í 13 liðum:
 

   1. Að leggja rækt við íslenska tungu, sögu þjóðarinnar og menningararfleifð.
   2. Að senda út til alls landsins og næstu miða a.m.k. eina hljóðvarps- og sjónvarpsdagskrá árið um    kring. Enn fremur að birta valda hluta efnis síns, breytta eða óbreytta, ásamt öðru þjónustuefni í breyttu eða óbreyttu formi með öðrum miðlum, þ.m.t. að gera efni aðgengilegt almenningi með þeim hætti að hver og einn geti fengið aðgang að verkinu á þeim stað og á þeirri stundu er hann sjálfur kýs.
   3. Að framleiða og dreifa hvers konar útvarpsefni fyrir sjónvarp og hljóðvarp á sviði fréttamiðlunar, fræðslu, lista og afþreyingar. Efnið skal fullnægja eðlilegum kröfum almennings um gæði og fjölbreytni.
   4. Að veita almenna fræðslu og gera dagskrárþætti er snerta málefni lands og þjóðar sérstaklega og með þeim hætti tryggja hlutlæga upplýsingagjöf um íslenskt samfélag.
   5. Að halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur og mannréttindi og frelsi til orðs og skoðana. Gæta skal fyllstu óhlutdrægni í frásögn, túlkun og dagskrárgerð.
   6. Að flytja fjölbreytt skemmtiefni við hæfi fólks á öllum aldri. Sérstaklega skal þess gætt að hafa á boðstólum fjölbreytt efni við hæfi barna, jafnt í hljóðvarpi sem sjónvarpi.
   7. Að veita víðtæka, áreiðanlega, almenna og hlutlæga fréttaþjónustu um innlend og erlend málefni líðandi stundar og vera vettvangur fyrir mismunandi skoðanir á málum sem efst eru á baugi hverju sinni eða almenning varða.
   8. Að flytja efni á sviði lista, vísinda, sögu, íþrótta og annars tómstundastarfs.
   9. Að miða útvarpsefni við fjölbreytni íslensks þjóðlífs, þar á meðal að sinna eðlilegum þörfum minnihlutahópa.
   10. Að koma upp aðstöðu til dagskrárgerðar og útvarps utan höfuðborgarsvæðisins.
   11. Að halda uppi nauðsynlegri öryggisþjónustu á sviði útvarps.
   12. Að eiga eða leigja, sem og að reka, hvers konar búnað og eignir, þar á meðal tæknibúnað og fasteignir sem nauðsynlegar eru fyrir starfsemi félagsins.
   13. Að varðveita til frambúðar frumflutt efni, enda sé gengið frá samningum við aðra rétthafa efnis um að slíkt sé heimilt.

Í þessarri markmiðsgrein kemur greinilega fram að lögum samkvæmt á að vera aðstaða til útvarpsútsendinga og dagskrárgerðar utan höfuðborgarinnar og að flytja á fréttir af Íslandi öllu og búa til þætti þar sem sérstaða landshluta endurspeglast.

Þessi markmið verður að halda fast í um leið og við stöndum föst í fætur og viðurkennum þörfina fyrir niðurskurð og sparnað, meiri hjá RÚV en í velferðar- og menntakerfinu. 

Alvöru hagræðing í samræmi við markmið stofnunarinnar er það sem landsmenn eiga að fara fram á og veita aðhald við framkvæmd á.

Ég vil sjá tölur sem sýna mér að lokun svæðisstöðva og það að hætta svæðisbundnum útsendingum spari í raun það sem um er talað – er tekið tillit til auglýsingatekna, nýtingar á skuldlausum tæknibúnaði og fleiri slíkra atriða?

Fáum við faglega, skriflega útfærslu á því hvernig, hvenær og hversu mikið á að flytja fréttir og þætti frá stöðum utan Suðvesturhornsins og fáum við yfirlýsingu um breytta skipan þegar úr kútnum réttist?

Þannig verðum við að vinna úr erfiðri stöðu á niðurskurðartímum – muna að ástandið er tímabundið og aldrei gleyma því að Ísland er stórt, dreifbýlt land með búsetu um allt land – og það er einmitt það sem gerir það spennandi búsetukost – við þurfum öll að fylgjast með hvað er að gerast á öllu Íslandi – þar gegnir RÚV lykilhlutverki.

Við getum svo sannarlega fagnað því að endurskipulagning bankanna er nú á lokastigi og þeir geti því haldið áfram að stunda eðlilega bankastarfsemi, útlán og innlán, með gæðastimpil frá Fjármálaeftirlitinu upp á vasann.

Búið er að aðskilja skilanefndirnar sem starfa fyrir kröfuhafa gömlu bankanna og rekstur nýju bankanna að mestu með því að mynda sérstök eignarhaldsfélög um hlut kröfuhafa í nýju bönkunum.  Yfir þessum eignarhaldsfélögum verða stjórnir sem sérstaklega verður vandað til verka við að skipa, stjórnarfólk þarf að uppfylla mjög ströng hæfisskilyrði og verða flestir stjórnarmenn erlendir.  Við þessa skipan má ætla að hagsmunum eigenda sé vel borgið og að bankarnir eigi mikla möguleika á að verða öflugir og geti þjónað hagsmunum atvinnulífs og heimila sem þurfa að geta fengið fjármagn til framkvæmda að láni og ávaxtað sparifé sitt.

Það má hins vegar ekki gleyma hinum siðferðilega hluta endurskipulagningarinnar, bankarnir njóta ekki sérstaks trausts í dag og þeir þurfa að gæta þess vel að eignarhald, stjórnun og bókhald sé gegnsætt og standist þær kröfur sem við gerum um vandaða umsýslu, jafnræði og algert spillingarleysi.

Það er nauðsynlegt að nýju bankarnir geri sér vandaða stefnu þar sem þeir gera grein fyrir fjárfestingastefnu sinni, siðferðilegum, samfélagslegum, jafnréttislegum og umhverfislegum áherslum og enn frekar hvernig þeir ætla að framfylgja stefnu sinni og áherslum – nýtt samfélag á að krefjast nýrra vinnubragða.

Síðan er hugsanlegt svigrúm bankanna til þess að koma til móts við skuldara sína efni í aðra færslu og eignaumsýslufélög þeirra og meðferð á fyrirtækjum, fasteignum og fleiru sem bankarnir eiga efni í enn aðra…

Eftir að hafa lesið dálítið blogg og umsagnir þeim tengdar í dag – er ég afar hugsi yfir dómhörku og jafnvel persónulegu skítkasti sem þar birtist.

Heilbrigð og málefnaleg gagnrýni er nauðsynleg bæði sem aðhald og til að benda á nýjar og betri leiðir.  Mér er mjög hugsað til alls unga fólksins sem ég hef unnið með síðasta aldarfjórðung sem oft hefur verið brotið og skort sjálfstraust vegna þess að því hefur verið bent mun meira á það sem þau geta ekki en það sem þau geta bæði í skólakerfinu og víðar.  Það hefur kostað mikla vinnu og orku að hjálpa þessum ungmennum að byggja upp sjálfstaustið að nýju og sjá að það býr yfir ýmsum kostum og styrkleikum sem það getur nýtt sér til góðs. Það er frábært að fá að vinna slíka uppbyggingavinnu og uppskera fyrir það heilbrigðari ungmenni og mikið þakklæti.

Ég held að í hinu nýja Íslandi eigum við að nota tækifærið og láta af ómálefnalegri gagnrýni og óþarfi pexi um hin ýmsu mál – við verðum aldrei öll sammála – enda væri það hrútleiðinlegt líf – en viðurkenning á því að við höfum mismunandi skoðanir og meiningar er nauðsynleg forsenda þess að við getum nýtt kosti lýðræðislegrar umræðu og vinnubragða.

Við höfum mismunandi lífssýn og þar með gefum við okkur mismunandi forsendur þegar við leggjum mat á málefni, sem raungreinamanneskja veit ég að útkoma jöfnu er háð því hver breytan er og þar með hvaða forsendur við gefum okkur – forsendur eru mismunandi en ekki endilega réttar eða rangar.

Svo erum við tilfinningaverur og leyfum tilfinningunum stundum að hlaupa með okkur og ég held að það sé í góðu lagi því það gerir okkur mennskari og jafnvel betri manneskjur.

Viðurkennum að við erum mismunandi og njótum fjölbreytninnar.

Dagurinn í dag er búinn að vera mikill tilfinningarússibani – þegar ég settist fyrir framan skjáinn rétt fyrir ellefu í morgun til að fylgjast með fréttatilkynningu forsetans um afdrif Icesavefrumvarpsins fannst mér ég vona hið besta og óttast hið versta og vera við öllu búin.

En ég var greinilega ekki viðbúin, því niðurstaða forsetans olli mér vonbrigðum, reiði og hryggð.

Ekki af því að ég treysti ekki Íslendingum til að taka afstöðu til mála á skynsamlegum nótum heldur vegna þess hversu flókið málið er og hversu mikilvægt það er í uppbyggingu íslensks samfélags. 

Ég fann að ég er algerlega að missa þolinmæðina gagnvart töfum og vandræðagangi – við höfum verk að vinna – verk sem allar forsendur eru til þess að fara í af fullum þunga ef undirstöður eins og trúverðugleiki þjóðarinnar er fyrir hendi.

Við verðum að standa við skuldbindingar okkar – það viðurkenna allir stjórnmálamenn allt í einu í dag – það að telja fólki trú um að með því að skrifa nafn sitt á netsíðu hverfi Icesaveskuldbindingin er ljótur leikur og afleiðingarnar byrja fljótt að sýna sig.

Forseti Íslands er bundinn af ákvörðunum þingsins – því Ísland er þingbundið lýðveldi – hann hefur samkvæmt stjórnarskrá rétt til að skjóta málum til þjóðarinnar – en mér finnst ábyrgðarlaust að gera slíkt þegar Ísland er á jafn viðkvæmu stigi í endurreisnarferli sínu og trúverðugleikaendurheimt hjá erlendum þjóðum, frestunaráráttan heldur áfram – og heldur áfram að skemma fyrir okkur…

Þættirnir í Icesavefarsanum eru einugis hlé það sem af er degi.

Verið er að bíða eftir tölvupóstsamskiptum milli íslenskra stjórnvalda og lítillar breskrar lögfræðiskrifstofu þar sem lögfræðiskrifstofan er fyrst og fremst að reyna að ná sér í verkefni hjá íslenska ríkinu – vitað er að þessi samskipti tengjast icesavemálinu afar lítið og þar kemur sennilega ekkert nýtt fram um málið.

En við bíðum og bíðum – eftir engu – því stjórnarandstaðan þorir ekki að taka ákvörðun.

Við vorum kosin á þing á erfiðum tímum til að taka erfiðar ákvarðanir, ryðja björgum af endurreisnarveginum, vinnuvélarnar til að ryðja icesave af veginum standa og bíða – en það eru verkamenn sem eru hræddir við að það muni verða of greiðfært ef Icesave er rutt úr vegi og heiðurinn verði ekki þeirra heldur hinna sem vilja nýta vélarnar.

Málið snýst þó ekki um heiður heldur um uppbyggingu og trúverðugleika Íslands.

Farsanum þarf að ljúka svo lífið geti tekið við.