Jónas Bjarnason

Gaukurinn er lúmskur fugl og gáfaður.  Hann verpir eggjum sínum í hreiður annarra fugla, einu og einu í hvert hreiður.  Þannig fær hann aðra til að annast fyrir sig uppeldið.  Umræða er nú mikil um sjávarútvegsmál og það er mál margra, að áróður útgerðarmanna sé mikill og hafi verið það lengi.  Styrkur þeirra er líka mikill og helstu samtök þeirra, LÍÚ eða Landssamband íslenskra útvegsmanna, hafa sett mikla peninga í áróðursmál, en þau hafa líka átt miklum hörkutólum á að skipa.  Í langan aldur var Kristján Ragnarsson formaður þeirra og framkvæmdastjóri og hélt hann um hagsmunmálin af mikilli hörku - já, og útsjónarsemi og slægð.  Nú er þar Friðrik J. Arngrímsson lögfræðingur og hefur hann einnig sýnt fádæma hörku og dugnað, en menn efast um húmorinn.

Ein af aðferðum þeirra forystumannanna og samtaka útgerðarmanna, er að koma sér upp talsmönnum eða fulltrúum á mikilvægum stöðum í þjóðlífinu, eins konar gauksungum.  En með þeim hafa þeir komið sér upp áróðursmönnum eða harðsnúnum talsmönnum, en þeir kosta vafalaust peninga á einn hátt eða annan.  Þegar á reynir koma þeir í ljós með málflutningi sínum.  Við Lagadeild í Háskóla Íslands hefur verið sett upp sérstök staða lögfræðings, sem les um hafréttarmál, en LÍÚ greiðir fyrir stöðuna.  Það er býsna óvanalegt, en þeir greiðslumenn stöðunnar hafa tæpast gert það af góðmennskunni einni.  Við Hagfræðideild HÍ er prófessor, sem hefur farið í löng ferðalög í útlöndum á vegum LÍÚ, en málflutningur hans og verkefni hafa viðvarandi verið beygð býsna mikið að þörfum samtakanna.  Menn geta haft á því skoðanir og hvers vegna hann fæst svo mikið við mál, sem eru notuð sem áróðursmál að hálfu LÍÚ. 

Þeir LÍÚ menn hafa alveg ótrúlegt tak á forystumönnum bæði Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins, vel að merkja áður en Sigmundur D. Gunnlaugsson gerðist formaður, en hans afstaða á eftir að koma í ljós.  LÍÚ á mann í stjórn Hafró, en það er fyrirkomulag, sem er vont og á ekki að líðast.  Fræðastofnanir eiga að fá að vera í friði fyrir grimmum hagsmunasamtökum.  Samtökin sendu eitt sinn og greiddu fyrir ferðakostnað, þáttagerðarmenn hjá RÚV-Sjónvarpi, en útkoman varð mynd um fiskveiðistjórnun Nýja-Sjálands og víðar í samanburði við íslenska fiskveiðistjórnun, en útkoman varð mikil mærð um íslenska kvótakerfið í sjónvarpsmynd, sem var kostuð m.a. af LÍÚ.  Já, og miklu víðar eru tengsl, eða virðast vera, sem eru minna áþreifanleg, en þegar í harðbakkan hefur slegið, þá hafa oft heyrst rétt hljóð úr horni.  Nýr þáttarstjóri er nú við Útvarp saga, en hann heitir Guðmundur Franklín Jónsson og er hann sagður erfingi kvótaeignar.  Hann hefur verið mjög hlutdrægur við stjórn sinna þátta og kvótakerfið er það sem hann leynt og ljóst styður í flestu sem hann segir.  Vont fyrir framúrstefnustöð eins og Útvarp saga.

Innan íslenskra fjölmiðla eru menn, sem hafa verið og eru, sem hafa verið grunsamlega miklir stuðningsmenn kvótakerfisins, sem er jú forréttindakerfi, sem hefur skapað mörgum handhöfum kvóta alveg ótrúlega mikinn gróða, en það er öllum kunnugt um og er það ágreiningsmál stafnanna á milli í íslenskum stjórnmálum.  Ekki svo að það sé vont að hagnast, en á sama tíma þá eru aðrir, sem líða við þær aðstæður vegna þess, að þeir fá ekki að veiða fisk en vilja.  Það er ekkert eðlilegt, að fjölmiðlamenn séu sérstakir talsmenn kvótakerfisins.  Bæði eiga þeir að vera sem mest hlutlausir um viðkvæm pólitísk mál og vera einnig óháðir hættulegum málum þar sem um er að ræða mikla peningalega hagsmuna fárra manna.

Það var talið, að ekki kunni góðri lukku að stýra þegar rík kvótaekkja í Vestmannaeyjum keypti mjög stóran hlut í Árvakri, útgáfufyrirtæki Mbl.  Ekki er talið, að það sé góð fjárfesting frá rekstrarlegu sjónarmiði einu.  Grunur lék því um, að kvótamálin fengju óeðlilegt pláss í efni blaðsins fyrr eða síðar, en til þess hefur ekki enn komið að gagni, en sérstakt rit hefur þó verið gefið út um sjávarútveg, en það er til fyrirmyndar.  En fyrrverandi ritstjóri blaðsins, Ólafur Þ. Stephensen er fluttur yfir til Fréttablaðsins.  Hann ritar leiðara 9.3. um kvótamálin: – „Kosið um kvóta?“ – En ritstjórinn fjallar um ætlun forsætisráðherra að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um kvótamálin, sem hafa klofið þjóðina áratugum saman.  Ritstjórinn segir kvótakerfið skilvirkt og hagkvæmt!  Það er bara hreint óstaðfest og orðum aukið.  Engar rannsóknir hafa farið fram um hagkvæmni kerfisins frá þjóðhagslegu sjónarmiði, bara útgerðarþátturinn einn hefur verið tekinn fyrir í þeim tilvikum, sem menn töldu sýna besta útkomu.  Nauðsynlegt er að rannsaka fórnarkostnaðinn einnig, en byggð um landið hefur veikst mjög í kjölfar kvótakerfisins og atvinna í dreifbýli.  Þegar á heildina er litið, þá er útkoman neikvæð að mínu mati, en einmitt strandveiðarnar að sumarlagi hafa tekist mjög vel, en þær fela í sér að hluta viðsnúning frá kvótakerfinu, enda eru útvegsmenn alveg óðir út af þeim. 

Svo heldur ritstjórinn, að það sé ekki hægt að leggja kvótakerfið í þjóðaratkvæði því það sé svo flókið.  Það er bara áróður frá LÍÚ, en enginn vandi er að semja spurningar, sem gætu verið ómisskiljanlegar t.d. hvort fólk vilji, að fiskveiðum verði stjórnað með auðlindagjaldi eða kvótakerfi.  -  Ritstjórinn var eitt sinn formaður Heimdallar, en á flokksráðsfundi Sjálfstæðisflokksins árið 1987 skrifaði hann undir ályktunartillögu um stjórnun fiskveiða með auðlindagjöldum ásamt mörgum öðrum félögum sjálfstæðismanna.  Tillagan var þó ekki afgreidd, en ritstjórinn hefur einhvers staðar síðan orðið fyrir grunsamlegri smitun frá LÍÚ, en hann er enn ungur að árum og á kannski og vonandi eftir að átta sig í ritstjórnarstarfi Fréttablaðsins. - En stundum er eins og vegir LÍÚ séu órannsakanlegir, rétt eins og tilkoma gauksunga í hreiðrum ýmissa fugla.

Nokkra athygli vakti, að Bjarni Benediktsson skammaði Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingrím Sigfússon í Silfri Egils á sunnudaginn fyrir að hafa verið verið að fást við stór mál og gagnrýnd eins og fyrningarleiðina í sjávarútvegsmálum, í stað þess að vinna að stóru og mikilvægu málunum, sem væru brýn og samstaða ætti að vera um.  Þar átti hann væntanleg við skuldastöðu heimilanna og atvinnumálin, auk Icesave málsins að sjálfsögðu.  Þetta var eiginlega eina sérstaka þjóðmálið, auk Icesave, sem minnst var á í þættinum.  Það vekur furðu, að formaður Sjálfstæðisflokksins skuli leggja svona mikla áherslu á að koma fyrningarleiðinni fyrir kattarnef, að hann setur stjórnarþátttöku Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn í kjölfar slæmrar útreiðar stjórnarflokkanna í þjóðaratkvæðagreiðslunni í uppnám.  Enda virðist nú ljóst, að ríkisstjórnin mun sitja áfram eins og lítið hafi í skorist.  En Bjarni Benediktsson sagði, að ríkissjórnin gæti ekki látið eins og ekkert hafi í skorist. 

Þegar litið er til fyrningarleiðarinnar, áformum um að fyrna 5% af kvótum árlega, og stefnu Sjálfstæðisflokksins í sjávarútvegsmálum og stuðnings flokksmanna við hana, þá er ljóst að formaður flokksins er á virkilega þunnum ís.  Hin harða stefna með kvótagreifunum í flokknum er virkilega umdeild og stór hluti flokksmanna er henni ekki sammála, enda er hún knúin í gegn með harðfylgi og stundum yfirgangi í sjávarútvegsnefnd flokksins.  Mér er vel kunnugt um þetta, enda hef ég sótt landsfundi flokksins í áratugi og fundi sjávarútvegsnefndar um langt árabil.  Vaninn hefur verið sá, að mál hafa verið keyrð í gegn um nefndina af hörku í stað tillitssamra umræðna í stíl við lýðræðislegar hefðir flokksins.  Arnar Sigurmundsson hefur oftast verið fundarstjóri og er hann flinkur stjórnandi, en ekki að sama skapi hlutlaus eða með eyrun opin fyrir öðrum sjónarmiðum, en upplegg hans hefur verið einhvers staðar frá úr innviðum flokksins hverju sinni, en mörgum fundarmönnum hefur oftast verið misboðið. 

Það er hreinasta brjálæði að ætla sér að keyra áfram kvótastefnu í sjávarútvegsmálum.  Ástæður þessa eru margar og alvarlegar.  Bjarni formaður er ungur maður og sókndjarfur, en hann hefur tæpast getað kynnt sér að gagni hvaða hættur eru í þessu máli.  Í fyrsta lagi þá eru kvótar í höndum einstakra útgerða forréttindi, sem eru tilkomin á ýmsan hátt.  Hluti þeirra er framlenging af upphaflegum hlutfallsreglum við fyrstu úthlutun fyrir um 27 árum (hún miðaðist við veiðireynslu síðustu þriggja ára), en meirihlutinn er keyptur, eða fenginn frá á annan hátt, af öðrum kvótahöfum í tímans rás.  Mörgum finnst það sterk röksemd fyrir réttmæti þeirra forréttinda.  En forréttindi þýða minni réttindi annarra og Mannréttindadómstóll SÞ hefur dæmt íslenska kvótakerfið sem mannréttindabrot gagnvart íslenskum sjómönnum og ósanngjarnt.  Það er glapræði, að ætla sér nú að vera áfram með kerfi, sem hefur fengið slíka útreið á alþjóðavettvangi.  Og nýlega voru kynnt nokkur meginsjónarmið ESB í sambandi við komandi samninga við Ísland, en eitt af þeim er jafnrétti, en það er einn af mikilvægustu grunnpóstum bandalagsins.

Kvótakerfið stangast auk þess alvarlega á við íslenskt siðferðismat og þjóðarsál, ef taka má þannig til orða.  Það eru engar líkur á því, að íslenska þjóðin muni sætta sig til frambúðar við það misrétti, sem er í sambandi við öflun veiðiheimilda.  Margir hugsa auk þess til stjórnarskrárinnar um atvinnuréttindi og þeim finnst, að kvótakerfið sé í andstöðu við þau ákvæði, hvað svo sem íslenskir dómstólar hafi dæmt í deilumálum.  Það er næstum óþarfi að minnast á skoðanakannanir, svo alþekktar eru þær.  Yfirgnæfandi meirihluti þjóðarinnar er á móti kvótakerfinu og það á Bjarni formaður að vita.  Ef flokkur hans á að takmarkast í framtíðinni við þann hluta þjóðarinnar, sem hefur verið fylgjandi kvótakerfi, þá verður hann fyrirsjáanlega ekki forystuflokkur í íslenskum stjórnmálum í framtíðinni. 

Það er ekkert eðlilegt á heimsvísu að vera með forréttindakerfi í fiskveiðum eins og kvótakerfið er.  En það er erfitt að koma þeim skilaboðum áleiðis.  Áróður útgerðarmanna er alveg yfirgengilegur og það er þjóðarnauðsyn, að upplýstur verði kostnaður LÍÚ af áróðri.  Kvótakerfi eins og hér er bara í Nýja Sjálandi, og það er heiftarlega gagnrýnt.  Önnur dæmi eru tæpast til, en svipuð stjórnkerfi er að finna á nokkrum stöðum í Ástralíu, við British Columbia í Kanada og í smáum stíl aðallega á botndýrum í BNA.  Ufsaveiðar við Alaska eru ekki eins þótt sumir hafi viljað telja þær til kvótaveiða. – Prófessor í hagfræði við Háskóla Íslands hefur sagt í tvígang á ráðstefnum á síðasta ári í HÍ, að kvótaveiðar séu stundaðar á 25% heimsaflans.  Eins og annað, herfilegur áróður.  Hann telur með uppsjávarveiðar á ansjósu við Suður -Ameríku, en þær eru eins og síldin hér, ekki ágreiningsmál sérstakt.  Svo tínir hann til Alaskaufsa, veiðar við Ástralíu og væntanlega British Columbia.  En erlendir vísindamenn telja kvótaveiðar vera um 1% af stjórnunaraðferðum (Costello 2008).  Hvað gengur þessum íslenska prófessor til?  Hann er í of miklum tengslum við LÍÚ.

Svo þrástagast menn á hagræðingu í sambandi við kvótastjórnun.  Hún hefur bara aldrei verið fundin út með réttum aðferðum.  Menn hafa alltaf talað um útgerðina bara og án fórnarkostnaðar.  Áróður og aftur áróður.  Það er nauðsynlegt að reikna allt til og ekki bara útgerðarkostnað, atvinnumissi á landsbyggðinni, verkefnaskort fiskvinnslu á landsbyggðinni og hrun byggða o.fl. – Svo eru menn eins og Þorsteinn Pálsson að þrástagast á áróðursatriðum einnig.  Hann segir, að fyrningarstefnan boði fráhvarf frá markaðslausnum í sjávarútvegi.  Alveg fáránlegt.  Eins og er þá er kvótakerfið ekkert samkvæmt markaðslausnum.  Annar endi viðskiptanna er fastur, menn verða að kaupa réttindi, veiðiheimildir, af öðrum útgerðarmönnum.  Það eru þvinguð viðskipti.  Það væri eins og enginn geti orðið múrari nema með því að kaupa réttindi af öðrum múrurum.  Hvað ætli Verslunarráð segði við því?  

Nei, íslenskir stjórnmálamenn og útgerðarmenn eru fastir í svaði, sem þeir reyna með öllum ráðum að hanga í.  Auðvitað verður að vera fiskveiðistjórnun og veiðiheimildir verða að vera í samræmi við styrk fiskstofna og aðstæður, en það eru margar leiðir til að fást við það mál.  Það er þjóðarnauðsyn að koma í veg fyrir kvótasukk eins og það, sem hefur tíðkast og er af mörgum talið ein af meginskýringum á tilkomu bankahrunsins og vitleysunnar í sambandi við fjármál Íslendinga.  Þjóðin á auk þess rétt á því að fá réttar upplýsingar um þessi mál og þurfa ekki að fá að mestu matreiddar upplýsingar frá útgerðarmönnum, sem ausa féi í áróður.

Sjávarútvegurinn er nú er undirlagður áróðri.  Einn ágætur en umdeildur maður hefur giskað á, að LÍÚ leggi hundrað milljónir króna á ári í áróður.  Það getur verið nærri lagi, en það er kvótakerfið, sem þeir vilja ekki sleppa takinu af, það vita allir.  Það er líka augljóst af hverju herforingjar LÍÚ vilja það ekki.  Öll forréttindi, sem menn hafa haft í heimssögunni, eru varin með oddi og egg.  Allt annað væri óskiljanlegt eða er það ekki?  Af hverju skyldu samtök útgerðarmanna ekki taka meira tillit til þjóðar sinnar og lagasetningar um eignarhald á fiskinum í sjónum?  En þeir skilja ekki orðið sættir.  Þeir safna liði og fá fólk til að tala á fundum og segja, að það sé annað en það er.  Fiskvinnslukona eða sjómannskona skulu þær heita, en þær eru í raun eigendur kvóta ásamt eiginmanni eða að erfðum.

 Svo er engin sátt í málinu um fyrningarleiðina, bara stál í stál.  Það vitum við, en þá verða útgerðarmenn bara að lúffa.  Sátt er þá meðal 80% þjóðarinnar og 20% verða bara að fara í fýlu eða láta sér fátt um finnast.  Áróðurinn, greinilega að undirlagi LÍÚ, er svo mikill, að vísast verður mörgum ómótt eða fá það sem heitir á dönsku „kvælme.“ Með því að leyfa kvótaáróðursmönnum að tala í útvarpi, sjónvarpi og blöðunum, með öllum auglýsingunum, þá eyðileggja þeir málstaðinn sjálfir með ofgjörðum og fáránlegum ýkjum. Ef áróður þeirra fer að kosta 200 milljónir, þá bætir það ekki stöðu þeirra af augljósum ástæðum.  Íslenska þjóðin á þetta ekki skilið; hún á að fá réttar upplýsingar um sjávarútvegsmál en ekki þurfa að sitja undir viðvarandi áróðri.

Íslenskur sjávarútvegur býr að auðlind með sérstökum hætti eins og námagröftur, timburvinnsla og fleira er í útlöndum.  Þessvegna getur hann borgað rentu, en hún á að fara í vasa eigenda, þjóðarinnar, en ekki vera notuð af einstaklingum til að fara í enn eina fjárfestingarvitleysuna og kollsteypuna.  Eða bara fara til offjárfestinga í greininni eða óeðlilegs gróða eigenda.  Kannast nokkur við, að það séu ekki nægilega mörg fiskiskip til að sækja þann afla, sem leyfilegur eða skynsamlegur er?  Þessvegna er eðlilegt, að útgerðin greiði auðlindagjald, sem miðast við sanngjarnt afgjald eða umframtekjur, sem sjósóknin gefur eða á að gefa, umfram eðlilegt vinnuframlag og verðmæti þess.  Fyrningarleiðin miðar að því að afnema forréttindi smám saman og koma á jafnrétti íslenskra sjómanna og útgerðarmanna til öflunar veiðiheimilda, meðal þeirra, sem hafa veiðirétt.  Að misrétti haldi áfram er ekki viðsættanlegt, ekki gagnvart íslenskri þjóðarvitund, Mannréttindadómstóli SÞ og ESB, en nýlega kom fram í kynningu í fjölmiðlum, að jafnrétti er einn af mikilvægustu grunnpóstum ESB. 

Það er í raun alveg ótrúlegt, að útgerðarmenn hafi lagt út í svo mikinn áróður og andróður gegn fyrningarleiðinni, sem er mjög mjúk aðferð og varir heil 20 ár.  Það er látið í veðri vaka, að mikið sé um slíkar aðferðir í útlöndum.  Það er einn áróðurinn enn.  Ragnar Árnason, prófessor í hagfræði við HÍ, segir nýlega á ráðstefnum, tveimur, að 25% heimsaflans sé tekinn undir kvótastjórnun.  Algjör firra.  Hann reiknar þessa prósentu með því að taka með allan ansjósuaflann við Suður-Ameríku, Chile og Perú, en hann er oft um 10 milljón tonn á ári, stundum minna og stundum meira.  Ansjósan er uppsjávarfiskur eins og síldin og veiðistjórnun á henni er ekkert sambærileg við botnfiskveiðar og lítill ágreiningur hér á landi um stjórnunaraðferð á henni, andstætt á botnfiski.  Svo telur hann með Alaska-ufsann, en hann er á annað milljón tonn en stjórnun á honum er heldur ekki sambærilegur enda í samblandi af samvinnu- og kvótastjórnun; sá ufsastofn er stærsti botnfiskstofn í heimi og aðeins veitt 15% af honum á ári.  Hluti af veiðum við Ástralíu er kvótastjórnun en annar hluti ekki.  Vísast hefur Ragnar talið það með allt, en veiðarnar við Nýja-Sjáland eru eins og hér og í andstyggilegu þöggunarástandi. – Svona rétt til að vitna í heimildir.  Vísindamenn í öðrum löndum telja, að 1% af heimsveiðunum sé stjórnað með kvótakerfum (Costello, 2008, Science 19, September 2008, Vol. 321).  Það er ansi mikill munur á 1 og 25.  Svo má bæta við, að þorskveiðarnar við Kanada voru kvótaveiðar, en þorskurinn hrundi 1991 og hefur ekki borið sitt barr síðan og veiðar enn bannaðar.  Kvótaveiðar eru sjaldgæfar á heimsvísu og þar sem þær eru, eru þær mjög umdeildar og misheppnaðar.  Til eru nýlegar upplýsingar um kvótaveiðar Kanadamanna við British Columbia (Vesturströnd, Vancouver og nálægðir) og eru þær ekki vel heppnaðar.

Fyrir fáeinum dögum ritar Sverrir Pétursson, útgerðarstjóri hjá Hraðfrystihúsinu-Gunnvöru á Ísafirði, grein í Mbl. undir yfirskriftinni:  -  „Fyrningarleiðin vegur að markaðsstarfi í sjávarútvegi.“ -  Já, það munar ekki um það.  Ritarinn ræðir um þau áform ríkisstjórnar um „upptöku veiðiheimilda.“  Rétt eins og beitt væri bara klippum á lífsæðar fyrirtækisins.  Auðvitað eru þetta stórkostlega villandi framsetning.  Ákveðið hefur verið að minnka „kvótaheimildir“ um 5% á ári.  En þær detta ekkert dauðar niður, þeim verður úthlutað öðru vísi.  Menn vilja bara liggja í sófa sínum og fá úthlutanir sendar í pósti.  Það er málið.  Ekki þurfa að hafa neitt fyrir öflun heimildanna, bara taka við þeim og senda ekki einu sinni þakkarpóst í staðinn.  Eða reyna að afla sér annarra heimilda eins og á við um aðrar útgerðir.  Eru þetta atvinnurekendur til framtíðar?  Sófaþiggjendur.  -  En yfirskrift greinarinnar tekur greinilega mið af því sem Þorsteinn Pálsson hefur nýlega ritað í Fréttablaðið. - „Fyrningarleiðin boðar brotthvarf frá markaðslausnum í sjávarútvegi!“ - Já, takk fyrir.  Höfundur þessa pistils er steinhissa á Þorsteini.  Auðvitað er þetta rangt.  Eins og er þá er ekkert eðlilegt markaðsástand í sjávarútvegi.  Annar endinn er fastur í höndum kvótahafa.  Það er engin markaðslausn.  Þorsteinn telur víst, að með kaupum á kvóta séu menn starfandi á markaði.  Þetta er eins og væru tvær matvælasmásölukeðjur í Reykjavík, sem dæmi.  Og ef menn vilja hefja samkeppni við þær, þá verði nýir aðilar að kaupa réttindi af Jóhannesi í Bónus eða eigendum Krónunnar.  Ef menn vilja verða rakarar þá kaupi menn réttindi af þeim, sem fyrir eru í greininni.  Ef menn vilja verða leigubílstjórar, þá kaupi menn bara réttindi af þeim sem fyrir eru, en þannig var það í Reykjavík áður fyrr.  Þetta eru markaðsforsendur Þorsteins Pálssonar.  Hann gleymir því sem stendur í stjórnarskránni um atvinnuréttindi.  Og Þorsteinn kemur að samningamálum Íslands við ESB.  Það verður fróðlegt.

 Fólk talar um fiskveiðimál eða sjávarútvegsstefnu í ESB og segir, að þau séu alveg í klessu.  Það er sanni næst.  En við hvað er átt?  Það er margt, en grundvallarvandamálið er fiskskortur, en afli er nú orðinn mörgum sinnum minni en hann var fyrir nokkrum áratugum.  Hvernig getur staðið á þeim ósköpum?  Þorskurinn íslenski er kominn niður í þriðjung, en það vandamál er miklu minna en fiskmálin í ESB.  En í Evrópu ættu menn að vita hvað um er að vera.  En menn virðast ekki vilja vita það eða beinlínis forðast sannleikann, ef hann yfirleitt er til.  Það er ekki ósanngjarnt að segja, að yfirhylming ríki um örlög helstu fiskstofnanna.  Menn vilja ekki horfast í augu við grundvallarvandamálið.  Og hagsmunareksturinn er svo harður, að sannleikurinn kemst varla upp á yfirborðið.

Í Norðursjónum er t.d. þorskurinn, aðal fisktegundin, komin niður í lítið brot af því sem var.  Á myndinni að neðan má sjá hvernig hrygningarstofninn hefur þróast frá 1963.  Um 1970 virðist ástandið þokkalega gott, en áratugum fyrr var hrygningarstofninn mun stærri.  Um 2005 er hrygningarstofninn um 40 þús. tonn og er það alveg skelfilegt.  Stofninn er kominn niður í u.þ.b. tíunda hluta þess sem var fyrir áratugum. - Hættumörkin eru um 70 þús. tonn (rauða slitrótta línan, Blim) svo augljóst er að stofninn gæti verið endanlega hruninn.  En þessi mál eru flókin og það eru nokkrir undirstofnar á þessu hafsvæði, einu af hinum gjöfulustu í heimi.  Og þar er þorskurinn kominn niður fyrir hættumörkin og hefur verið þar um sinn, en ritara er ekki kunnugt um að ástandið nú sé eitthvað betra en það var um 2005.  Bláa slitrótta línan sýnir varúðarmörk hrygningarstofnsins Bpa (eða precautionary approach), en hrygningarstofninn fór niður fyrir þau mörk um 1983.   En það eru aðrir stofnar til en þorskur á hafsvæðum ESB.  Nefna má gæðategundirnar lýsu (whiting), lýsing (hake), ýsu (haddock) og skarkola (plaice).  Myndirnar að neðan sýna leyfðan hámarksafla eða TAC (total allowable catch) fyrir þessar fisktegundir á nokkrum dæmigerður hafsvæðum í ESB (Norðursjór, Írska haf, Norðursvæði (mörg undirsvæði), Suðursvæði (mörg undirsvæði) og Vestur-skotland.  Gröfin sýna TAC og hvernig hámarksaflinn breyttist á aðeins 5 árum, frá 1998-2003 sem dæmigerð þróun.  Hún er svipuð og fyrir þorskinn að ofan nema fyrir skarkolann, en flatfiskar hafa eiginlega haldið sig betur en bolfiskarnir.  Lýsingurinn hefur verið svolítið mismunandi, en á heildina litið og til lengri tíma á svipaðan veg og þorskurinn.  Lýsingurinn er talinn betri tegund en þorskurinn, en ýsan, lýsan eitthvað slakari sem og skarkolinn, en það fer eftir ýmsu svosem stærð og tímabilum eins og gerist og gengur. 

 Við lesum um örvæntingu í herbúðum ESB um ástandið.   Joe Borg er framkvæmdastjóri fiskveiðinefndarinnar (Fisheries Commissioner) segir, að fiskstofnar ESB séu hrein örvænting hvað varðar ofveiði og besta leiðin sé að skera flotann niður „dramatískt.“ -  „Við verðum að komast út úr núverandi ástandi þar sem of mörg skip elta of fáa fiska.“  Viðvaranir höfðu borist frá fiskiðnaðinum og umhverfisverndarsinnum um að sjórinn verði tómur innan 40 ára annars.

„90% af fiski bandalagsins eru veiddar umfram sjálfbærar veiðar og þriðjungur hefur orðið fyrir svo mikilli áþján, að hann er í alvarlegri hættu að hrynja alveg.“  Joe Borg kallaði eftir alveg nýrri skipan fiskveiðistjórnunar, en nýjar aðferðir virðast ekki á borðunum.  Þetta er óþolandi staða en enn sem komið er eru bara hugmyndir um að skera niður flotann enn frekar.  En um hvers konar skip verði að ræða, það er spurningin.  Joe Borg sagði, að allar lausnir verði flóknar og fela kannski í sér nýjar aðferðir til að úthluta fiskveiðiheimildum.

Það vekur athygli, að engin tilraun virðist hafa verið gerð til að taka fyrir alvarlega veiðarfæri og veiðarfæranotkun.  Á sama tíma eru vaxandi kröfur uppi um að skera niður botnvörpuveiðar, sem eru taldar af stórum hópum fagmanna og umhverfisverndarsinna vera undirrót vandamálanna.  Það er búið að skarka á flestum miðanna í marga áratugi eða jafnvel aldir með dregnum veiðarfærum af mismunandi tegundum og í seinni tíð af sífellt stærri og þyngri botnvörpum.  Botninn á flestum veiðanlegum svæðum er orðinn meira eða minna útjafnaður og það er hrein þöggun um ástæður og afleiðingar botnvörpuveiðanna.  Flestar útgerðarhafnir eru hálffullar af togveiðiskipum af mismunandi stærðum og gerðum og flest þeirra eru nánast verkefnalaus.  Það er beinlínis hneyksli, að vísindamenn skuli ekki hafa tekið undir kröfur verndunarsinna um meira eða minna algjört bann við togveiðum á flestum fiskimiðum bandalagsins.  Það er undarleg staða, að stjórnmálamenn skuli komast upp með að ræða sífellt um „ofveiði“ án þess að vita hvað í því hugtaki felst og fela sig bakvið eitthvað og þora ekki að taka sér í munn alvarlega umræðu um botnvörpuna og skaðlegar afleiðingar hennar.  Í ljósi þessar þöggunar er það engin furða, að stjórnmálamenn og embættismenn bandalagsins skuli vilja ræða við Íslendinga um fiskveiðistjórnun, án þess að vita að marki hvað felst í íslenskri fiskveiðistjórnun annað en að hún hefur skilað mun betri árangri en þeirra fiskveiðistjórnun, án þess að nokkuð sé vitað að marki í ESB hvers vegna.  Þeir átta sig líklega ekki á því, að aðalskýringin felst líklega í því, að Íslendingar hafa sennilega haldið betur á ákvörðun hámarksafla, en eins og flestir vita er nú fyrst farið að ræða af alvöru um veiðarfæramál hér heima á Íslandi, en enn höfum við ekki viljað ræða opinskátt að marki um botnvörpuna og LÍÚ.

Skilanefndir bankanna vekja æ meiri furðu.  Þeir, sem þar starfa, virðast ekki í sambandi við þjóð sína og skilja hana ekki.  Það má sjá af verkum nefndanna.  Fyrir það fyrsta eru þær fokdýrar.  Þær hafa þegar sent inn reikninga fyrir störf sín og þeir eru himinháir.  „Þetta eru bara taxtar“, sagði einn þeirra.  Já, gat svosem verið.  Lögmenn og aðrir nota bara þá taxta, sem þeir taka fyrir lögmannsverk á skrifstofum sínum þegar þeir rukka viðskiptamenn.  Þá er skrifstofa undirlögð og sitthvað fleira og vinnan heitir sérfræðistörf, 25 þúsund kall á tímann eða meira.  Og þá eru oft lítil verk um að ræða.  En nú starfa þeir inni í bönkunum og í meira en ár.  Þá væri við hæfi að gefa afslátt á töxtunum vegna stærðar verkanna.  Enginn hefur nákvæmt yfirlit yfir störfin.  Þeir eru í fordyri mammonsklaustranna sjálfra.  Allt sem viðkom gömlu bönkunum lyktaði af peningum, miklum peningum.  Allt of miklum peningum.  Og nú finna menn ilminn, þeir sem eru svona nálægt kjötkötlunum.

En nú á öldin að vera önnur eða ætti að vera það.  En ráðherrarnir hafa ekki haft fyrir því að gefa skilanefndamönnunum fyrirmæli um störfin og þá hvaða forsendur gefnar eru fyrir gjaldtöku eða greiðslur fyrir störf þeirra.  Nei, þeir ákveða það bara sjálfir því enginn hefur sagt neitt við þá.  Þá taka þeir bara það, sem þeir telja sig komast upp með.  Sanngjarna taxta?  Nei, takk fyrir.  Og upphæðirnar nema mörgum milljörðum króna og hver og einn starfsmaðurinn setur upp fáeinar milljónir á mánuði fyrir sjálfan sig, sérfræðistörf vitanlega.  Alveg þar fyrir utan er erlendur kostnaður og annar aðkeyptur kostnaður.  Alveg skelfilegt.  Þeir hafa ekki skynjað nýja Ísland og eru í því gamla.  Þar fóðruðu æðstu bankamenn sjálfa sig en eftirmálin munu standa yfir í nokkur ár fyrirsjáanlega.  Almenningi var ofboðið og hluthafar bankanna komust ekki upp með nokkurn moðreyk. 

Nú heyrir maður af  eftirmálum varðandi gjaldþrot Glitnis og mál munu rísa um viðskil fyrrverandi yfirmanna og önnur mál fara til saksóknara.  Þetta er víst sagnfræði, en skilanefndarmennirnir áttu að skynja, að aðstæður voru breyttar og það er níðingsverk að rista á hol tilraunir fólks til að skapa nýjar aðstæður og vinnubrögð, sanngirni og heiðarleika.  Skilanefndamennirnir skynjuðu ekki, að þeir voru á djúpsprengjusvæði og áttu að sigla varlega.  Fjármálaráðherra á eftir að greiða þeim, eða er það ekki? - Ástandið við fordyr Arion banka er áþekkt.  Finnur Sveinbjörnsson er nánast óskiljanlegur.  Hann ver gjörðir sínar eins og við mátti búast:  - „Sú stefna bankans, að hafa viðskiptalega hagsmuni að leiðarljósi, til að fá sem mest upp í skuldir, hefur verið gagnrýnd.“ - Já, það má nú segja.  Svo ræðir hann um siðferðilegar skyldur sínar einnig og svo sér maður, að Ólafur Ólafsson er kominn með yfir 90% eignarhlut í Samskip og er orðinn eða verður forstjóri fyrirtækisins.  Já, hvernig var þetta metið?  Það verður að fara að lögum, en Ólafur skuldar með annarri höndinni tæpa 100 milljarða, Arion banka að sjálfsögðu, en með hinni á hann einhverja milljarða og yfirtekur Samskip.  Svo hefur hann staðið að svínaríi, sem hefur kostað bankann ótalda milljarða með markaðsmisnotkunum og glæfralegum útlánum. - Þarna liggur fyrir bæði fjárhagslegt og siðferðilegt mat Finns, bankastjóra fordyrabanka og mammonsklausturs.  Menn hafa komist upp með að setja skuldir sínar bara í sérfélög, sem fara á hausinn.  Svo fer maður eftir lögum og bíður niðurstaðna dómstóla.  Réttarríkið blífi. - En er þetta rétt mat á summunni af efnahag og siðferði?  Nei, matið er rangt.  Og menn leysa það ekki í réttarsölum, sem er of lengi þarf að bíða eftir, heldur með markaðslausnum.  Það er eins víst að lífeyrissjóðirnir hætti við ýmiskonar þátttöku í fjárfestingum og er það nú ljóst.  Kennarasambandið hefur tjáð sig og meira að segja formaður Landssambands lífeyrissjóðanna.  Svo kemur væntanlega ASÍ og svo koma ýmsir aðrir.  Og þá er Finnur bankastjóri orðinn heimaskítsmát með sitt mat.  Menn treysta ekki þeim mönnum, sem hafa sett sín fyrirtæki á hausinn og eru þekktir fyrir fjármálaglæfra – og stundum óstjórnlega græðgi.  Þegar menn eru lokaðir inni í mammonsklaustrum, þá hafa þeir rangt siðferðismat.

Svo er það bankaleyndi, sem menn í bankageiranum eru alltaf að bregða fyrir sig.  Ekkert má segja um viðskiptamál einstaklinga eða félaga.  Leyndin er eins og helgisetningar eða mýtur leynireglna, án þess að ég nefni nöfn.  Undir þeim hatti leynist það, sem ekki þolir dagsins ljós.  Enda eru stóru löndin eins og Bandaríkin og Þýskaland að huga að breytingum á lögum um bankaleyndir.  Og meira að segja Sviss, með sinn gamla leyndarhjúp eins og kóngulóarvef frá fyrri öldum, er í heiftarlegri vörn, en landið hefur lifað í áratugi á peningageymslum fyrir auðkýfinga, sérstaklega Þjóðverja í seinni tíð.  En nú eru að gerast breytingar og stolnar upplýsingar berast frá fjármálamiðstöðunum svokölluðu, Lichtenstein, Luxembourg og Sviss, með upplýsingum um innistæður útlendinga, en þær eru nú hægt að selja stjórnvöldum í Þýskalandi fyrir stórfé því yfirleitt mun vera um skattsvik að ræða.  Já, fjármálamiðstöðvar.  Nýlega mátti sjá í RÚV Sjónvarpinu myndir frá fundi, sem haldinn var fyrir nokkrum árum í Reykjavík um hugmyndina um að gera Ísland að fjármálamiðstöð!  Já, vel á minnst.  Þar mátti sjá margan manninn, karlmenn næstum eingöngu, hlustandi á erindi og með glampa í augunum.  Svona svipaðan glampa og sjá má í augum grænlenskra sleðahunda þegar verið er að henda kjötbitum til þeirra.  Það getur vel verið, að græðgin sé náttúruleg, en í mannfélaginu verður hún að vera undir eftirliti.  Hún er búin að setja Ísland á hvolf einu sinni og það er nóg.  Við þurfum frekar á opnun bankaleyndar að halda og því verður að afnema hana í þeirri mynd sem hún er.  Með fastmótaðri opnun, t.d. með heimildum löggiltra eftirlitsmanna til að skoða allar bankainnistæður og birta um þær summuyfirlit, hópyfirlit, og upplýsingaskyldu má komast hjá miklum kostnaði og svínaríi, án þess að hægt sé að auglýsa innistæður einstaklinga, sem haga sér eftir lögum. 

Þeir sem ekki starfa í þingsölum skilja illa hvers vegna hitt og þetta fær ekki meðferð þar.  Guðfríður Lilja Grétarsdóttir ritar grein í Fréttablaðið 24.2. s.l. um „Skilanefndasiðfræði“ og slær hún svipaðan tóninn og ég hef gert hér að ofan.  En eitt kemur á óvart.  Það er umkomuleysi þingmanna og kannski framtaksleysi einnig.  Hún segir m.a.: - „Með öðrum orðum, skilanefndir eru ríki í ríkinu með óljóst lagaumhverfi, óljósa yfirmenn (ef einhverja), nær enga lýðræðislega aðkomu almennings en með gríðarleg völd og auð um að sýsla.  Gamla ósýnilega höndin ræður ríkjum og fær myndarþóknun fyrir, eða hvað?  Nú þarf að gera hina ósýnilegu hönd sýnilega og setja henni reglur!“ - Já, sammála.  En hér er um stjórnarþingmann að ræða.  Af hverju er ekki búið að setja nefndunum reglur?  Er það ekki verk þingsins?  Gangi þér vel, Guðfríður Lilja!  -

Og svo mátti heyra í gær, 25. þ.m. að flutt var þingsályktunartillaga: - „um að Ísland skapi sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis.“ -  og er hún flutt af fjölda þingmanna, að því er virðist í öllum flokkum.  En þetta er bara þingsályktunartillaga en ekki lagafrumvarp.  En tillagan fjallar um aukið frelsi blaða- og fréttamanna til að birta upplýsingar um mál, sem hingað til hafa verið í einhverjum leyndarhjúpnum, í hvofti einhvers ku-klux-klan fyrirbærisins, sem hefur haft þann tilgang að halda frá almenningi málum, sem honum koma ekki við – en oft fjalla um mikilvæga lífshagsmuni fólks og ættu að vera í lýðræðislegri umræðu en ekki til að vernda leyfar af gamla Íslandi sérhagsmunanna, sem eru geymdir í nægilegri fjarlægð frá fólki til að það nái ekki í málin, svona rétt eins og í dýragörðum þar sem dýrum er haldið frá fólki með búrum og rimlum.  -  Þingsályktunartillaga er ekki nægilega fljótvirk aðferð, Birgitta og Þór Saari, til að dagsljósið nái inn í gáttir leyndarhjúpanna, svo koma megi skikki á mál, sem varða hagsmuni almennings og eru nauðsynlegur þáttur í nýja Íslandi, sem verndar sig gegn kollsteypum og viðvarandi svínaríi þar sem menn stela öllu steini léttara og þróttur fólks fer í togstreitur um öll verðmæti og hver reynir að ræna annan.

Bankamál eru til umræðu þessa dagana og eru það orð að sönnu.  Varla opnar maður dagblað án þess að þar sé fjallað um bankamál og bankamönnum yfirleitt ekki vandaður tónninn.  Í seinni tíð hafa menn tekið upp á því að ræða um mammonsklaustur um bankana.  Hvað skyldi meint með því?  Þetta hefur tíðkast lengi í útlöndum og sérstaklega Þýskalandi, en þar þekkir ritari nokkuð vel til.  En á Íslandi er þessi hugsun yngri.  Hvenær spilltust íslensku bankarnir?  Í fyrstu voru bankarnir eins og sparisjóðir.  Þeir tóku við innlánum fólks og fyrirtækja og lánuðu til húsbyggjenda og fyrirtækja ásamt til atvinnureksturs.  Sparisjóðirnir voru ekkert tortryggðir og stjórnendur þeirra nutu virðingar í sínu umdæmi.  En með tilkomu stóru bankana, sem fóru að starfa á landsvísu, þá breyttust hlutirnir.  Bankastjórar urðu miðlarar takmarkaðra gæða og stjórnmálaflokkarnir fóru í vaxandi mæli að hafa bein áhrif á þá og voru með puttana í málunum.  Bankarnir urðu þá einnig uppspretta peninga, sem höfðu þýðingu fyrir stjórnmálaflokkana.  Og bankastjórar urðu eins konar fyrirmenni, sem innréttuðu sitt umhverfi af kostgæfni.  Þeir völdu málverk eftir helstu meistara þjóðarinnar og röðuðu þeim um ganga í bönkunum, sem urðu smám saman harðviðarklæddir.  Svo fóru að tíðkast risnur og bankastjórar sáust í vaxandi mæli í laxveiðiám landsins, með eða án erlendra „viðskiptavina.“  En bankastjórnir urðu að skrifa upp á risnur fyrir allar höfðinglegar móttökur. – Margir muna eftir því þegar gerð var hreinsun í Landsbanka Íslands, en risnusukk hafði verið talið ganga úr hófi fram.  En engar fastar viðmiðunarreglur voru viðhafðar.  Ríkisbankarnir voru fleiri og svipað var ástatt um þá, en einnig komu til aðrir bankar á landsvísu, sem voru einkabankar.  En ekki var farið að tala um spillingu í bönkum yfirleitt svo nokkru næmi fyrr en eftir aldamótin síðustu.  Smám saman fóru menn að tala um fjárfestingabanka, en við var átt bankar, sem voru í senn almennir viðskiptabankar og bankar með útlánastarfsemi af ýmsu tagi, ekki bara til atvinnurekstrar af hefðbundnu tagi heldur einnig til ýmis konar kaupa á hlutabréfum eða bréfum í einhverju, sem sumir kalla brask.  Viðskiptum, sem ekki virtust hafa meira upp á sig en að kaupa talin verðmæti í þeirri voninni, að þau myndu hækka í verði fyrr eða síðar.  Svo fór, að margt fólk fylltist tortryggni gagnvart heitinu fjárfestingabanki.  Þetta eru sjónarmið, sem ríktu áður en svokallað hrun átti sér stað í október 2008.

Öllum er kunnugt um vaxandi sukk í bankamálum í mörgum löndum og þá sérstaklega Bandaríkjunum þegar komið var fram yfir aldamótin.  Sögur fóru að berast af sívaxandi offjárfestingum í húsnæði og bönkum var kennt um ásamt stjórnmálamönnum, að sjálfsögðu.  Lánað var til þeirra mála í of ríkum mæli og fólk kvatt til að taka meiri og meiri lán, jafnvel þótt vitað væri að fólk gæti ekki greitt af þeim.  Rætt var um „vond lán“, sem hlóðust upp í bönkunum, en bankamenn fengu sína umbun fyrir að lána út fé þótt vafasamt væri um greiðslugetu.  Það skipti um sinn ekki mestu máli heldur umbun bankamanna.  Þegar versna fór með greiðslugetu fólks þá varð lausafjárskortur í bönkum, sem gerðu sífellt meira til að afla sér lausafjár.  Þetta hlaut að enda með skelfingu.  En svipað var um að ræða í margs konar atvinnustarfsemi, offjárfestingar og vaxandi lausafjárskortur. - „Já, við höfum gert mistök“, sagði Lloyd Blankenfein, stjórnarformaður Goldman-Sachs. -  „Fjármálabransinn hefur valdið miklum skaða.“  Fyrir nokkrum vikum komu nokkrir boðaði ameríska þingið helstu bankastjórnendur landsins til sín svo þeir gætu upplýst þingið um ábyrgð sína á hruni margra banka og kreppu í fjármálalífi landsins.  En þeir játuðu ekki sekt sína jafnvel þótt þeir hefðu höndina reista og eið svarinn.  Nú eru 16 mánuðir liðnir frá því að Lehman Brothers fjárfestingabankinn fór á hausinn og óheyrilegar upphæðir fjár hafa tapast, atvinnuleysi hefur vaxið töluvert og milljónir hafa misst hús sín.  Bandaríkin hafa tapað enn ótrúlegri upphæðum.  Fordæmislausar og geysilega mannaflsfrekar réttarfarslegar rannsóknir standa yfir í Bandaríkjunum og mörgum öðrum ríkjum; þær eru mjög flóknar en frekar er reiknað með þungum refsingum.  Frásagnir af aðferðafræðum bankamanna til að auka þóknanir sínar og tekjur eru ótrúlegar.  Græðgi þeirra er viðbjóðsleg og þeir hafa kastað mikilli rýrð á fjármálastarfsemi stærsta efnahagskerfis heimsins og óvíst er hvernig til tekst að endurheimta trúverðugleika bandarískra banka og bankamanna.  En eins og fyrr, bankamennirnir ábyrgu eru yfirmenn en ekki almennt skrifstofufólk í bönkum þótt eitthvert þeirra hafi tekið þátt í dansinum í kring um gullkálfinn.

Í Þýskalandi hafa svipaðir hlutir gerst þótt í minna mæli sé.  Þar hafa myndast samtök innistæðueigenda í bönkum og borgarar hafa hafið málsóknir á hendur ábyrgðarmönnnum í bönkum.  Og út um all landið eru lögmenn, rannsóknamenn og lögreglumenn í hundruðum á sveimi til að afla upplýsinga og annarra rannsóknagagna um glæpsamlegt brall bankamanna aðallega, en einnig er um að ræða fórkólfa úr atvinnulífi í ýmsu samkrulli við bankamenn.  Bankarnir BayernLB, HSH Nordbank og Hypo Real Estate eru þeir helstu, sem hafa verið í fréttunum, en fleiri koma við sögu.  Einir sex bankar fengu samtals um 200 milljarða Evrur sem stuðning til að geta hafið starfsemi á eðlilegan hátt að nýju.  Saksóknaraembættin hafa gramsað í öllum gögnum bankanna, en enginn sér fyrir endann á öllum rannsóknunum og rannsóknasaksóknarar drukkna í pappírum og gögnum.  Og bankamennirnir leggja áherslu á sakleysi sitt.  Allt þetta er okkur reyndar hér kunnugt og aðferðafræði bankamannanna til að bralla í tengslum við vitorðsmenn og braskara er einnig kunnugleg.  Ríkisstjórnin í Berlín hefur ákveðið að lengja fyrningarfresti ábyrgðar helsu bankamanna, en talið er að það nægi ekki.  Svo flókin og umfangsmikil eru málin og fari svo að málin leysist ekki, aukast fordómar meðal fólks um að þeir litlu náist en þeir stóru sleppi.  Löggjöfin í Þýskalandi er tvímælalaust fullkomnari en hér um fjármálastarfsemi, en þeim mun erfiðar er að vinna upp úr málum og koma þeim fyrir í dómstólum landsins.  Hinn dapurlegi framgangur málsins í heild fram að þessu hefur gert stóran hluta fólksins í landinu viðkvæma og tortryggna.  Við getur rétt minnst Evy Joly hvað þetta snertir.  Það þarf þolinmæði til að geta beðið fáein ár eftir niðurstöðum dómskerfisins í alvarlegum og stórum brotamálum.

Nú hafa orðið straumhvörf í Þýskalandi.  Til aðalskattstofu fjármálaráðuneytis sambandslýðveldisins í Wuppertal-Barmen, sem hýsir aðalskattsvikauppljóstrara landsins, barst nýlega sending, sem heldur betur hefur valdið athygli og uppnámi.  Stofuninni barst bréf með tilboði um að selja CD disk með 1500 ætluðum stórum skattsvikurum þýskum, sem átti mikið fé inni á reikningum í svissneskum bönkum.  Og verðið átti að vera 2,5 milljónir evra, en það er rúm 400 milljónir króna.  Þetta tilboð setti þýsk stjórnvöld í fyrstu í keng því margar áleitnar spurningar spruttu fram.  Getur ríkisstjórnin notað þessi gögn fyrir dómstólum?  Er það siðferðilega verjandi að kaupa þessi gögn?  Gerir stjórnin sig seka að landslögum ef hún kaupir gögnin?  Passar slíkur gjörningur í réttarríkinu?  Augustinus kirkjufaðir sagði á 5. öld:  „Ef réttlætið vantar eru þá stjórnvöld nokkuð annað en stórir ræningjahópar?“  En fordæmi er til staðar.  Fyrir tveimur árum keypti fréttaþjónusta stjórnvalda stolin gögn frá banka í Lichtenstein.  Þannig komst upp um stóran hóp forríkra manna, sem geymdi fé í Lichtenstein, en skattar höfðu ekki verið greiddir af því.  Nú var boðið upp á gögn frá svissneskum banka.  Lichtenstein hefur verið gegn um tíðina skattaparadís eins og Sviss eins og flestum mun kunnugt.  Eftir að leyfi hafði borist frá Berlín voru skattrannsóknamennirnir í Wuppertal komnir í feitt.  Í Sviss eru 3400 milljarðar evra geymdir og 1900 milljarðar þaraf eru fyrir útlendinga.  Stór hluti af því fé er eign þýskra borgara og allir vita í Þýskalandi, að Sviss er búið að vera skattaparadís landsins í langan tíma fyrir þýska ríkisbubba, stóriðjuhölda og bankamenn.  Og nú hafa mörg önnur tilboð borist öðrum skattstofum um tölvugögn um innistæður hingað og þangað, og já, Luxembourg er þar á meðal, en það gæti skipt okkur máli.  Með tölvunum hafa komið alveg nýir möguleikar til að komast yfir risastór gögn, sem unnt er að kópera og bjóða til sölu.  Nú eru 2370 skattrannsóknamenn í Þýskalandi með nefið niðri í þessum málum og þau eru sjóðheit eins og glöggt má gera sér grein fyrir.  Svisslenskir bankar hafa boðið þýskum peningamönnum alveg sérstaka þjónustu til að taka við fé alveg á öruggan hátt og geyma það á ekki síður öruggan hátt með engum möguleikum fyrir þýska skattrannsóknamenn að uppgötva.  En nú eru tímarnir breyttir.  Til þessa hafa stjórnvöld í Þýskalandi haft mikið upp úr krafsinu og jafnvel er nú svo komið, að fólk er farið að tilkynna skattayfirvöldum í stórum stíl af sjálfsdáðum um innistæður sínar til þess að það sleppi með skattgreiðslur og ekki komi til þess, að það verði rukkað um sektir, sem geta verið háar.  -  Og nú er svo komið, að Svisslendingar eru orðnir mjög svekktir og farnir að hæðast að Þjóðverjum, sem áður voru þeirra bestu mjólkurkýr.  Já, nú eru tímarnir breyttir.  Í Sviss ríkir nú undarleg blanda af hneykslun og uppgjöf.  Landið hefur haft miklar tekjur með fjármagnstekjum tengdum innlánum útlendinga og því er baneitrað, að einfaldir bankamenn geti bara kóperað gögn og selt yfirvöldum í öðrum löndum fyrir stórfé.  Augljóslega er ekki bein leið til að skattleggja þetta fé, en skattstofur verða að fara ofan í gögnin og nálgast svo eigendur og rannsaka hvern og einn.  En gögnin eru mjög sterk, en dómstólar verða í mörgum tilvikum að dæma í málum þegar menn færast undan viðurkenningum.  En þá eru sektir miklu hærri ef menn viðurkenna ekki strax og borga.

Nú er í augsýn, að ekkert fé geti verið geymt á reikningum í skattaparadísum.  Við heyrum hér á landi, að gerðir hafi verið samningar við upplýsingadeildir skattayfirvalda um aðgang að gögnum eða bankastofnunum, sem veita upplýsingar um innistæður.  Um einhverja „pakka“ er að ræða, sem ráða verður í, en íslensk yfirvöld hafa ekki aðgang að reikningum einstakra manna vegna bankaleyndar, sem er á undanhaldi víðast hvar.  Vísast verður hún aflögði í því formi, sem hún er nú, en t.d. stjórnvöld í Þýskalandi munu breyta lögum þarum.  En þá opnast möguleikar til að fá keyptar upplýsingar eins og nú háttar til í Þýskalandi.  Það getur orðið erfitt fyrir íslenska útrásarvíkinga og aðra peningamenn að geyma fé í útlöndum, hvar sem er, af sömu ástæðum.  Hvenær koma CD diskar bara í pósti frá Tortola?  Eða bara tölvugögn í viðhengjum í E-bréfum?  Og þá eiga menn ekki bara að greiða skatta af slíkum eignum heldur einnig sektir, en vísast verður að bæta löggjöfina til að svo geti orðið í raun og sektir það háar, að menn fari að gefa yfirvöldum upplýsingar af sjálfsdáðum.  Já, það verður spennandi að fylgjast með þróuninni.  Og með slíkum uppljóstrunum verður einnig unnt að rannsaka nánar tilurð peningainnistæðna, þ.e. hvernig menn hafa komist yfir þær.

Fyrir stuttu birti þýska vikuritið der Spiegel grein um Ísland og hrunið:  „Das Husten des Kanarivogels“, eða - “Hósti kanarífuglsins“ – Hvað gerist þegar land er við það að verða gjaldþrota? – Í greininni fær auk þess Hannes nokkur Hólmsteinn Gissurarson heldur betur kynningu. - „Maðurinn, sem Ísland þakkar drauminn um að verða að besta ríki veraldar, stendur í miðju lítils herbergis síns í Háskóla Íslands og er fremur auðmjúkur í bragði.“  Hann vildi nú vera maður, sem sagan beitir órétti þrátt fyrir að hann hafi gert allt rétt.  HHG, 56 ára gamall, elskar svona uppákomur.  Hann klæðist svörtum Nike-buxum, íþróttaskóm og svörtum T-bol.  Svo andar hann djúpt að sér og vex hægt í leiðinni.

Ísland, segir hann, minni hann á Ikarus, sem vildi fljúga hátt upp til sólar en steyptist svo niður.  Gissurarson gerði svo lítið hlé á máli sínu.  „Þetta er eins og grískur harmleikur“, hrópar hann.  „Harmleikur, sem er goðsagnarlegur að geysiumfangi.“  Bók hans, How Can Iceland Become the Richest Country in the World?“, birtist 2001.  Það var krafan þá, í búningi spurningar.  Íslendingar eru vel menntaðir og vel stæðir og nú vildu þeir verða ríkasta land í heimi og bók prófessorsins var leikhandritið.  „Við gerðum allt rétt“, sagði hann.  „Efnahagslífið var gert frjálslegt, fyrirtæki einkavædd, skattar lækkaðir.  Ísland varð tilraunastofa fyrir heiminn.“ - Þannig ímyndaði Gissurarson sér hlutina.  Á vegg í skrifstofu hans hangir mynd af Margaret Thatcher og honum sjálfum við hlið hennar og bæði halda þau á kampavínsglasi.  Og hann líkir eftir henni á þokkalega leikrænan hátt og hún er hans fyrirmynd ennþá, hann dáist að því hversu skýr hún er og óbifanleg.

Kenningar prófessorsins urðu brátt að veruleika.  Í skoðanakönnunum þekktra stofnana klifraði Ísland brátt upp á topp og Íslendingar litu á sjálfa sig sem þá ríkustu í heimi og brátt einnig sem hamingjusömustu þjóð heims. - Þannig leið tíminn fram til 2004, en þá fóru hlutirnir að hökta án þess að nokkur yrði þess beinlínis var.  Völdin höfðu alltaf verið í höndum lítillar klíku, manna, sem höfðu jafnvel setið hlið við hlið í skóla.  Árið 2004 var tímapunktur umbreytinga, Ísland fór útaf teinunum.  Sterkur forsætisráðherra varð að víkja fyrir veikari manni í embætti.  Samtímis breyttist old boys network í auðvaldsstjórn.  Margir gömlu félaganna voru nú orðnir milljarðamæringar, sem dreymdu um að verða hundraðmilljarðamæringar.  Þeir stjórnuðu eftirlitsstofnunum og fjölmiðlum.  “Við vanmátum áhættuna, sem fólst í því að eftirláta auðvaldsstjórunum völdin“, sagði Gissurarson.  „Þá týndi Ísland sálu sinni.“  Gissurarsyni finnst sem hann hafi verið svikinn, af gömlum vinum sínum og af Evrópu, sem hafi haft Ísland sem fyrirmynd, en hugsi nú bara um sig sjálfa. 

Fyrir nokkru gerði Ísland samkomulag við Bretland og Holland um greiðslu á innistæðum þjóðanna á sparireikningum.  Það voru svokallaðir Icesave reikningar, sem töpuðust í fjármálakreppunni.  Samkomulagið átti að kosta Ísland 3,8 milljarða Euro, en það þýðir að landið yrði skuldugt til 2024.  Þingið samþykkti þetta samkomulag með mjög litlum meirihluta, en andstaðan fór vaxandi meðal þjóðarinnar.  Nokkur hundruð mótmælendur söfnuðust saman við bústað forsetans og á fáeinum dögum var safnað undirskriftum fjórðungs af kosningabæru fólki í landinu gegn samkomulaginu.  Þrýstingurinn varð svo mikill, að forsetinn hafnaði undirskrift laganna og setti þau þarmeð í þjóðaratkvæði.

Prófessorinn safnaði nú í sig veðrinu og sagði, að samningurinn væri sambærilegur við Versalasamningana að lokinni fyrri heimstyrjöldinni.  „Við réðumst ekki á neinn“,  hrópaði hann á sinni litlu skrifstofu.  Kreppan er bara pappírstjón, sagði hann.  Sýndargróði fór forgörðum en ekki raunveruleg verðmæti.  Hrunið snýst ekki um iðnaðarkreppu, aðeins hugsanabyggingar hrundu.  “Hvar hafa vélar eyðilagst?“, hrópar prófessorinn.  „Hvar eru eyðilögð skip, hvar eru eyðilagðar verksmiðjur?“  Gróði bóluáranna var bara pappír og þessvegna er tapið bara pappír.  Á eftir sýndarríkidæmi Íslands kom sýndarkreppa; það sem eyðilagðist var hvort sem ekki til í raun.  

Raunveruleikinn er ekki svo sár þegar maður hlustar á Gissurarson prófessor á skrifstofu hans, langt í burtu frá heiminum.  En hann verður brútal þegar maður fjarlægist Reykjavík og heimsækir staði, sem trúðu því að það væri góð hugmynd að tengjast Íslandi og kenningum Hannesar Gissurarsonar. -  Í Frankfurt er bygging þar sem dótturfyrirtæki Kaupþings hafði sína aðalbækistöð.  Margir Þjóðverjar lögðu hér inn sparnað sinn því vextir voru góðir.  Michael Kramer var skrifstofustjóri bankaskrifstofunnar, en nú er allt tómt og ekkert starfsfólk nema hann sjálfur.  Auðir tölvuskermar standa á borðum og Kramer er með skyrtuna óhneppta í hálsinn, til hvers þarf maður að vera til hafður í klæðnaði þegar ekkert skrifstofufólk er til staðar?  Bankaskrifstofan er eins og hún hafi verið yfirgefin í hasti.  Kaupthing-edge reikningarnir voru tölvureikningar online.  Hér var smáblettur af Íslandi ef svo má segja.  Kaupþing var stærsti bankinn af þremur stóru bönkum Íslands.  Þá kom frystingin á öllum reikningum með banni frá stjórnvöldum í Þýskalandi.  Kramer var bankamaður, sem hafði einfaldlega týnt banka sínum.  Í heilt ár fór hann á tóma skrifstofu sína til að greiða úr daglegum flækjum og erindum Íslands.  Kramer hafði verið ráðinn til Kaupþings því bankinn þarfnaðist lausafjár, nýrra peninga.  Hann átti að selja Þjóðverjum íslenska efnahagsundrið.  Ísland var fyrirmynd, það var hugmyndin.  Eyjan á mörkum Evrópu hafði nú stormasöm ár að baki.  Hlutabréf, húsnæðisverð og fyrirtækjahlutir, allt hafði hækkað í verði og hið litla land bauð hæstu innlánavexti og var orðið að tilraunastofu frjálsra markaðsviðskipta.  Allt virtist mögulegt.  „Ísland, land elds og ísa, fallegustu myndirnar.“  Lágur fastakostnaður, holdgrannur rekstur, opnar dyr, eins og Ísland sagði Kramer.  Þetta var formúlan, sem Kramer byggði á.  5,65% vextir.  Á fyrstu sex mánuðunum fengust 80000 nýir viðskiptavinir og 800 milljónir Euro.  Og svo kom óveðrið.  Lehman Brothers á hausinn og síðan voru þremur vikum seinna þrír stærstu bankar Íslands komnir í ríkiseigu.  Hugsanlegt greiðsluþrot Íslands virtist hugsanlegt.  Allar eigur voru í uppnámi, háar ríkisskuldir, atvinnuleysi og verðbólga.  550 þúsund bréf helltust inn á skrifstofu Kramers.  Sparifjárinnleggjendur vildu sína peninga til baka.  Þeir höfðu veðjað á Ísland og þeir höfðu tapað.

(Ekki er alveg ljóst hver kanarífuglinn er.  Hann getur átt við prófessor Hannes Hólmstein Gissurarson og hann getur líka átt við Ísland og hrun þess, smælingja á heimsvísu.  Þessi texti er nokkuð stílfærður og styttur.  Meira seinna)

Sveitarstjórnarmál eru í deiglunni af augljósum ástæðum.  Þau hafa notið minni áherslu en landsmálin og þannig er það í Reykjavík og hefur verið í áratugi.  Því miður.  Það er ekki vegna þess, að verkefni og málefni hafi skort til umræðu með þátttöku almennings, þ.e. kjósenda.  Nei, einhvern veginn hafa borgarmálin í höfuðborginni verið leiðinleg.  Ég set sviga utan um borgarmálin þegar Davíð Oddsson var borgarstjóri og ráðhúsið til umræðu.  Þá hitnaði snöggtum í kolunum.  En hverjar eru skýringarnar?  Svo margar eru skoðanirnar sem hausarnir.  Ég hef mína.  Það hafa verið nokkur mál, sem hafa endað í nokkurs konar pattstöðu eftir endalaust þjark.  Sumum hefur fundist sem ekki sé hægt að leysa stór verkefni og deilumál í henni Reykjavík, alls ekki.  Og margt fólk hefur brennt fingurnar á þátttöku í og með skoðanamyndun um – þessi endalausu deilumál, sögurnar endalausu og þindarlausu.  Og hvaða mál? – Flugvöllurinn, Landspítalinn, umferðarmálin, Hringbrautarhryllingurinn, Sundabraut og Grafarvogurinn.

Flugvöllinn burt eða kjurt er ennþá óleyst mál.  Og síðan byggð eða ekki byggð í Vatnsmýrinni.  Þótt fram hafi farið takmörkuð og ómarkviss atkvæðagreiðsla í tíð Sollu borgarstjóra, þá taka margir ekkert mark á henni.  En margt bendir til þess að völlurinn fari en ekki 2016 eins og talað hefur verið um heldur einhvern tímann.  Um málið er óútkljáð deila.  Utanbæjarmenn vilja hafa hann þar sem hann er og segja, að ríkið eigi hann og landið undir honum.  Og hann bara fari ekki neitt!  Mjög margir Reykvíkingar vilja hann burt og samtök hafa verið mynduð um burtflutning vallarins svo unnt verði að byggja í Vatnsmýrinni og endanlega verði borginni gefinn kostur á því að skipuleggja sig eins og henni ber sem höfuðborg landsins, enda sé sú skipan mjög hagkvæm þótt ráðast verði í flutning flugvallarins. – En Reykvíkingar hafa ekki fengið völlinn burt eða hinn kostinn ákveðinn; völlinn áfram á sínum stað en þá myndarlegar byggingar fyrir alþjóðaflugvöllinn í borginni með nauðsynlegum fylgibyggingum, samgöngumiðstöð á góðum stað, ný hótel og góða samtengingu við samgönguæðar borgarinnar.  Nei, málið í pattstöðu og engar byggingar aðrar en samgöngumiðstöð Möllers neðanundan Hlíðarfæti.  Borgarfulltrúar hafa verið ófærir um að þvinga málið fram til ákvörðunar, af eða á.

Um landspítalann hefur líka verið deila og er það synd.  Ekki hefur verið ráðist í umtalsverðar viðbótarbyggingar lengi þótt margir telji, að spítalanum hafi verið valinn staður þar sem hann er og hátæknisjúkrahúsið svokallaða verði byggt í framhaldi við hann.  Danskir sérfræðingar gerðu rannsókn á spítalamálunum og komust að þeirri niðurstöðu, að hann yrði best niður kominn í Fossvogi, þar væri nægilegt landrými til bygginga ásamt tengingum.  Nei, þá starfaði nefnd um spítalamálin undir forystu Alfreðs Þorsteinssonar.  Sú nefnd vildi hafa spítalann við Eiríksgötu áfram og formaðurinn, Alfreð Þorsteinsson, lýsti því yfir, að það væri búið að ákveða það og því yrði ekki breytt. - Stikk den og spil ud igen! – Þvílík synd og skömm.  Afleitur staður, sem hálfeyðileggur möguleika borgarinnar til að gera Vatnsmýrarsvæðið að virkilega góðum nýjum þróunarstað sbr. að ofan auk þess sem lóðin undir nýjan spítala er miklu dýrari en í Fossvogi.  Einstakir prófessorar eða yfirlæknar vildu hafa spítalann áfram á sama stað og nýju áformuðu viðbótina neðanundan vegna góðs sambands eða samgangna við Háskóla Íslands.  Léttvægt sjónarmið.  Ég hef sjálfur verið dósent í Læknadeild og ég tel mjög litlu muna þótt spítalinn verði í Fossvogi.  Borgarfulltrúar klúðruðu þessu máli og talsmaður þeirra var ótrúverðugur fulltrúi.  Þetta mál er tæknilega í pattstöðu.

Umferðarmálin eru í hönk hvað varðar umferðina í austur-vestur aðallega.  Gísli Marteinn Baldursson sagði í Silfur Egils, að gerð hafi verið mistök í skipulagsmálum varðandi umferðina.  Gera hefði átt ráð fyrir því, að umferðin gengi betur í austur-vestur þar sem svo stór hluti borgarbúa búi austan Elliðaáa en vinni vestan við Kringlumýrarbraut.  Má vera.  En hann sleppti að minnast á það, að Reykjavík er með innbyggðan flöskuháls, landfræðileg aðþrenging um Elliðavog.  Það er hreint ekki svo einfalt að bregðast við þessu.  Til hefði þurft tenginu milli Grafarvogar og Langholtssvæðisins.  En þar á milli er Austurhöfn Reykjavíkur svo þá yrði væntanleg að grafa göng og glíma við Möller um peninga – og skipulag.  Þetta er enn eitt málið, sem verður væntanlega í klessu næstu áratugi og borgarfulltrúar eru ófærir um að knýja fram ákvarðanir.  Og Sundabraut mun koma, verðum við að vona, en hún flækir enn þetta mál varðandi Grafarvoginn og gerir málið í heild eitt af þeim, sem mun væntanlega dveljast á teikniborðum og ferðatölvum borgarfulltrúa og sofa værum blundi.

Já, Hringbrautarhryllingurinn.  Fólk sér nú hvernig umferðin gengur fyrir sig á mótum Hringbrautar, Snorrabrautar og gamla Hafnarfjarðarvegarins.  Endalaust malbik og slaufur.  Um þetta var deilt og deilt, en útkoman var vond.  Rætt hafði verið um, að gerður yrði stokkur frá eða í Miklubraut austan Lönguhlíðar í vestur undir Snorrabrautarenda og niður með Landspítalanum.  Nei, það voru bara einhverjir menn utan borgarkerfisins, sem voru með hugmyndir, sem borgarfulltrúum hugnaðist ekki. - Enn eitt klúðrið. - Og það gerði Landspítalaumræðuna ekkert einfaldari.  Og útkoman?  Malbik og slaufur, slaufur og malbik.  2-3 hektarar (lausleg ágiskun)  undir umferðarmannvirki. – Og svo kom Háskólinn í Reykjavík og svo er búið að ákveða svokallaða umferðarmiðstöð Möllers neðan Hlíðarfótar.  Það verður fróðlegt að sjá hvernig umferðarmannvirkin líta þá út og hversu mikil mannvirki verður að taka upp.  Borgarfulltrúar voru ófærir til að leysa þessi mál á viðunandi hátt að mínu mati.

Og nú hefur boðað komu sína Hjálmar Sveinsson.  Hann verður að byrja á því að hrista upp í Samfylkingu í borginni, þeirri, sem hafnaði Stefáni Jóni Hafstein fyrir nokkrum árum fyrir Dag B. Eggertsson og Steinunni V. Óskarsdóttur og voru það ekki jöfn skipti. - Mín kenning er sú, að Solla hafi talið að Stefán Jón kæmi með sér yfir í landsmálin, en þá myndi hún verða að víkja fyrir honum í forystunni enda Stefán Jón glæsilegur fulltrúi Samfylkingar. – Og Hjálmar hefur sínar hugmyndir um skipulagsmál, en þau mál varða, að því er virðist, fyrst og fremst íbúðabyggðir, en þau mál bætast þá við allt hitt klabbið sem er í rembihnút.  Verði honum að góðu og góðu verki einnig.

Það hefur vakið athygli, að mikill hernaður hefur oft verið í borginni meðal fulltrúanna og er það mál mitt og margra annarra, að ekki séu mikil afköstin hjá þeim.  Þeir eyða miklum tíma í sín eigin mál, hagsmunamál og ýmis tengd mál, og í deilur.  Svo raða þeir sér sjálfum í nefndir í fagmálum.  Ég átti þess kost að kynnast nokkuð Orkuveitu Reykjavíkur fyrir nokkrum árum.  Ég var innilega ósammála mjög mörgu varðand stefnu OR hvað varðaði dreifingu á heitu vatni, ljósleiðaramál, sameiningu fagstofnanna RR, Hitaveitunnar og Vatnsveitunnar og samninga við nágrannasveitarfélög, eða jafnvel sveitarfélög langt í burtu og byggingar höfuðstöðvarinnar á Borgarhöfða.  Ég taldi, að eiginlega sætu bara fúskarar í stjórn OR, en kjörnir borgarfulltrúar ættu að hafa stuðning af eða jafnvel senda fyrir sig af og til fagmenn, sem gætu tekist á við framtíðarsýn stofnunarinnar. - Nei, en flestum er nú ljóst í hvaða gryfju OR er lent fjárhagslega og er það ekki bara vegna hrunsins.  Framkvæmdir OR eru ekki sniðnar nægilega vel eftir framtíðarsýn og föstum áformum um orkusölu – alveg til hliðar við heitavatnsöflun fyrir höfðuborgina á sem hagstæðustu verði.  Enn eitt klúðurmálið.

Í ljósi þessa alls er nauðsynlegt, að gerð verði stjórnsýslurannsókn á stjórn borgarinnar.  Hvernig hefur borgarfulltrúum tekist að stjórna borginni?  Hver eru vandamálin og af hverju?  Hvað er unnt að gera til bóta?

Þær eru ritgreinarnar eftir útgerðarmenn og talsmenn þeirra  út um allt þessa dagana.  Og þær valda miklum vonbriðgðum.  Fólk ætti að bera virðingu fyrir þeim mönnum og það er því torskiljanlegt, að þeir skuli kasta tiltrú til sjálfra sín fyrir róða í örvæntingarfullum tilraunum sínum til að viðhalda forréttindum sem handhafar kvóta, vera eins og á póstlista fyrir úthlutanir veiðiheimilda á sama tíma og útgerð annarra verður að byggjast á kaupum á heimildum frá þeim handhöfum, sem hafa fengið í pósti tilkynningu um heimildir.  Útgerðarmenn og sjómenn hafa frá „örófi alda“ orðið að sækja sjó án þess að hafa sérheimildir umfram nágranna sina.  Í þessu felst hugsun, sem stenst ekki.  Hún er sú, að þeir sjálfir njóti forréttinda umfram aðra.  Þetta stangast alvarlega á við alla íslenska þjóðarvitund og Mannréttindadómstóll Sameinuðu þjóðanna hefur dæmt þetta fyrirkomulag, kvótakerfið, sem ólöglegt og ósanngjarnt.  Það er óskiljanlegt, að til séu menn, sem eru tilbúnir til að berjast gegn öllum réttlætissjónarmiðum og hjúpa sig hlífðum eins og kálmaðkar í hvítkálshausum.

Einn talsmannanna, þingmaður norður-vestur, segir um frumvarp um boðaðar breytingar á stjórn fiskveiða:  – „Þetta frumvarp ógnar stöðugleikanum, gerir rekstrarskilyrði sjávarútvegsins verri, fetar sig inn á óútfærða fyrningarbraut, er ávísun á óábyrgar veiðar og stórskaðar markaðsstarf okkar,“ sagði þingmaðurinn og ráðherrann fyrrverandi í þinginu, hvað annað.  Auðvitað er þetta bara bull.  Ógnar stöðugleikanum, segir hann.  Svokallað fyrningarfrumvarp gerir ráð fyrir 5% fyrningu kvóta á ári.  Handhafar verða þá að afla sér fiskjar á markaði sem nemur þessu ef þeir vilja viðhalda sömu umsvifum.  Þetta ógnar engum stöðugleika. Þetta þrengir aðeins að kvótahandhöfunum, en eykur á sama tíma aðgengi og möguleika annarra. Summan er óbreytt eða lítið breytt, kvótinn hverfur ekkert og fiskurinn, sem samsvarar honum því síður. – Og gerir rekstrarskilyrðin verri, segir þingmaðurinn. Hið sama má segja um þetta.  Sjávarútvegurinn er ekkert bara sá hlutinn, sem er einungis nú í höndum handhafanna, heldur líka annars staðar og þar batna skilyrðin.  Þingmaðurinn ræðir eins og varanleikinn sjálfur felist í kvótasnilldinni og dauðinn og djöfullinn þar fyrir utan. - Og ávísun á óábyrgar veiðar. - Alveg fáránleg yfirlýsing og uppdiktaður skáldskapur.  Hér gefur þingmaðurinn sér eitthvað, sem er bara í kollinum á honum sjálfum.  Þetta eru ekki meðmæli hans sjálfs fyrir endurkosningu.

Stórútgerðarmaður í Grindavík segir:  „Fyrningarleiðin er óleysanlegt verkefni.“  Hann gengur út frá því sem vísu, að tekjustreymi minnki um 5% á ári.  Og tekjustreymið mun þorna upp á fáum árum, segir hann.  Já, það er mikið eigin traustið.  Hann vill bara liggja á sínum dívan og tekjurnar minnka um 5% á ári.  Honum er bara engin vorkunn að hafa sig í frammi og teygja sig í fisk á annan hátt en að fá hann „í póstinum“.  Aumingja hann.  Hann getur ekki rekið fyrirtækið sitt við eitthvað minnkandi forréttindi.  Eru allir útgerðarmenn orðnir að þvílíkum dekurrófum, að það megi ekki hósta í nærveru þeirra.  Það er mál manna, að umrædd útgerð hagnist verulega og það er og á ekkert að vera guðsútvalinn réttur tiltekinna manna og fyrirtækja, að þau fái að drekka allt messuvínið frammi fyrir altari guðs og að öllum öðrum aðsjáandi.  Í þessu sambandi má einnig minnast á, að það er útbreidd skoðun í landinu, að einmitt yfirmáta hagnaður útgerða hafi leitt til þess, að sumir menn hafi getað tekið fé út úr útgerð og farið með fjármagnið inn í fjárfestingarvitleysuna og bóluna, sem hefur kollkeyrt íslenskt fjármálalíf.  Það er í meira lagi dólgslegt, að ætla sér að halda áfram eins og ekkert hafi í skorist og þeir geti bara byrjað eins og áður.  Að hugsa sér, þvílík ummhyggjusemi fyrir sínu landi og byggðarlagi.  Öll umræða þeirra um umhyggjusemi fyrir eigin starfsfólki er eins og hræsnisfullt hjal.

Og jú, jú.  Þessi sama reikniregla var fyrst gerð í Vestmannaeyjum af snjöllum framkvæmdastjóra i stórfyrirtæki í sjávarútvegi.  Og svo vitnað sé í smellinn heimagang um stórfiskana í lífinu og aðra;  – og hinir litlu halda sér leyfist það.  Og það væri fróðlegt að fá svo sem eina síðu af bókahaldi LÍÚ eins og um skuldabók Kaupþings í Wikileaks var að ræða.  Það er með eindæmum hvað margir eru í sterkum tengslum við LÍÚ.  Styrmir Gunnarsson segir í bók sinni, að þeir hafi „eypt þingmenn í kippum.“  Og hvað með aðra?  Hvað með borgarfulltrúa?  Eru þeir styrktir af LÍÚ?  Við vitum um háskólakennara.  Ein staða í lögfræði er greidd af LÍÚ og grunsemdir eru um tengsl við aðra svosem í hagfræði.  Það er ekki síður tilefni fyrir rannsóknanefnd þingsins að krefjast nákvæmra upplýsinga um fjárreiður LÍÚ og það ekki síður en fjármál stjórmálaflokkanna.

Og óábyrgar veiðar, sagði þingmaðurinn að ofan.  Það svona um það bil öfugt, en ritari mun fara í það mál seinna.

Um árið 1980 var allt fiskmat opinbert og framkvæmt af Framleiðslueftirliti sjávarafurða. Íslendingar höfðu kunnuglega og nýlega fengið 200 mílna efnahagslögsögu og voru bjartsýnir um mikinn sjávarafla, en Bretar og Þjóðverjar höfðu veitt heil ósköp. Þar sem þeir voru á bak og burt, þá töldu Íslendingar að eigin þorskafli gæti verið a.m.k. hálf milljón tonn á ári. En ráðslag var ekki gott og stór hluti þorskaflans var veiddur með netum og á meðan Nígería keypti lélega skreið á góðu verði þá töldu sjómenn og herrar þeirra við hæfi, að virða að vettugi gæðakröfur ferskfisks og margir netabátar létu net sín liggja í sjó yfir nætur og jafnvel tvær til að ná sem mestum fiski, en meginveiðin fór þá fram við Suðvesturland á vorvertíð. Töluverður hluti þorsks var þannig veiddur og menn kölluðu veiðarfærin gjarna netamorkur, en hluti fisksins var skemmdur og sagður úldinn. En slíkur fiskur var hengdur upp til skreiðarvinnslu, en betri hlutinn unninn á hefðbundinn hátt í frystihúsum eða til saltfiskverkunar. Eitt árið fóru 20 þúsund tonn af þorski til skreiðarvinnslu og var það mál manna, að skreiðin væri ekki mannamatur, en Nígería keypti slíka skreið samt, en þá ríkti velgengni hjá þeim vegna olíuvinnslu og sölu svo þeir höfðu dollara. Allt mat á ferskfiski var þá fremur í skötulíki vegna þessara sjónarmiða og ástæðna, en opinberir matsmenn mátu allan ferska fiskinn þegar honum var landað og fluttur inn til vinnslu. Sérstök fiskmatslög voru í gildi, sem kváðu á um hvernig meta beri galla í ferskum fiski og hversu marga galla þyrfti til svo fiskur félli niður í mati og lenti í öðrum flokki, þriðja flokki eða jafnvel úrkasti. Þetta var vandasamt verk enda ekki lítið í veði. Það var hver greiðsla skyldi vera fyrir ferska fiskinn, en verðlagsráð ákvað verð og giltu ákveðin lög þarum. Ferskfiskmatið átti líka að hafa áhrif á fiskiskipin og sjómenn um veiðarnar og meðferð á fiskinum svo verð fyrir fiskinn væri við hæfi og nýting auðlindarinnar.

Það var nákvæmnisvinna fyrir fiskmatsmenn að gera sitt mat samkvæmt lögum, en þrýstingur frá seljendum og herrum þeirra, eigendum skipa og samtökum þeirra í landi, var mikill. Fiskmatsmennirnir voru um 60 talsins í fisklöndunarhöfnum landsins og frá fyrri tíð þá var það starf í góðum metum hjá almenningi og Íslendingum yfirleitt. Öllu fiskmati var stjórnað samkvæmt lögum af Framleiðslueftirliti sjávarafurða um þær mundir, en áður hét stofnunin Fiskmat ríkisins. Verkaður fiskur var einnig metinn af stofnuninni. Árið 1983 var sá sem hér heldur á penna settur forstjóri við Framleiðslueftirlit sjávarafurða, en stofnunin hafði samráð við svokallaða fiskmatsráð, sem var undir handarjaðri Sjávarútvegsráðuneytinu. Mörg mál voru í deiglunni um þær mundir og einnig undirbúningur að löggjöf um stjórn fiskveiða við Ísland, en ný lög voru sett 1.1.1984, en þá tók hið svokallaða kvótakerfi gildi. Og er það mál mikið að vöxtum, en fjallar ritari ekki um það meira að sinni.

Eitt hið fyrsta sem ég ritari fékkst við í Framleiðslueftirliti sjávarafurða 1983 var að reyna að samræma ferskfiskmatið, en það var þekkt, að mikill munur var á mati ferksfiskmatsmanna frá einni löndunarhöfn til annarrar, þ.e. jafngóður fiskur var mismunandi vel eða hátt metinn í höfnum landsins. Þessvegna var tilhneiging báta að landa fremur í tilteknum höfnum þar sem þeir töldu að hærra verð fengist fyrir aflann vegna hærra mats, en það var bara ef bátar voru ekki fast bundnir við löndun í tilteknum höfnum. En það var alveg æpandi þörf fyrir að samræma fiskmatið og voru á því mörg og mikil vandkvæði af ástæðum, sem ekki verður fjallað meira um að sinni. – Ég beitti mér fyrir því að útbúa matskerfi, sem unnt væri að nota til að setja allt mat í fastan ramma. Til þessa þá voru útbúnar ljósmyndir af flöttum þorski, ýsu og ufsa, en myndirnar sýndu galla í fiski og svo fisk, sem var gallalaus. Með myndunum fylgdi punktakerfi, sem kvað á um fjölda matspunkta, sem voru í samræmi við galla í hverjum fyrir sig. Fiskmatsmenn áttu þá að bera saman flattan fisk í mati og myndirnar og telja svo frádráttarpunkta til að fá niðurstöðu um heildareinkunn, sem síðan sagði til um matsflokk og þarmeð var kominn grunnur fyrir greiðslu á hráefninu. Til að framkvæma hlutina vandlega og yfirvegað  þá voru allir matsmennirnir kvaddir til Reykjavíkur til að fara í kennslu hvernig meta skyldi eftir myndunum. Þessu var vel tekið af öllum matsmönnum, en þeir fögnuðu þessu frumkvæði sem og allir aðrir sem við sögu komu. Aðferðafræðin var þannig innstillt, að hún myndi ekki leiða til hækkunar eða lækkunar á mati þegar kerfið yrði tekið í notkun. Ráðuneytið var með í þessum undirbúningi og vel upplýst um framgang og þessu var vel tekið, en aðstoðarmaður sjávarherra var Finnur Ingólfsson og upplýsti sinn yfirmann Halldór við hæfi. Fleiri komu við sögu, en læt ég ógert að tína allt til. Ætlunin var að taka kerfið í notkun smám saman upp úr áramótunum 1983-4. Þegar matsmennirnir komu til sinnar heimabyggðar um vorið eftir námskeiðin, þá höfðu þeir þegar nýja sín og fastari grundvöll til að starfa á. Engar athugasemdir bárust um að þetta væri ekki hið besta mál.

Gerist nú lítið um sinn þar til í marsmánuði 1984. Þá er verið að landa ferskum fiski úr skipum í Vestmannaeyjum. Þar á meðal er togarinn Vestmannaeyjar, en hann var í eigu formanns útvegsbænda í Vestmannaeyjum. Frétt birtist í Þjóðviljanum um morguninn, en það kom mér alveg að óvörum. Upphringingar fékk ég og var mér sagt, að eitthvað mikið væri um að vera í Vestmannaeyjum. Þá hringir í mig sjávarherrann Kristján og segir mér að fiskmatskerfi það, sem í notkun hefði verið tekið hefði leitt til þess, að umræddur togari hefði  fengið vont mat á lönduðum fiski og væri það óviðundandi. Var Kristján reiður og taldi að þar væri að verki nýja matskerfið og hefði hann upplýsingar um það. Skipaði hann mér að leggja matskerfið þegar í stað af og senda út bréf þess efnis til allra fiskmatsmanna. Ég reyndi að útlista fyrir reiðum Kristjáni, að matskerfið breytti ekki matsniðurstöðunni og vissi ég ákveðin ástæða liggi fyrir í Vestmannaeyjum. Kristján vildi ekki taka því og skipaði mér á nýjan leik að fara að sínum vilja. Ég hafnaði því og reyndi að segja, að ferskfiskmatsmaðurinn í Vestmannaeyjum myndi fá út sömu niðurstöðu þótt hann notaði bara gömlu aðferðina. Kristján var hinn reiðasti og sagði, að ég yrði þá að taka afleiðingum. Já, ég þóttist þessa viss. Hann yrði bara að hafa sína skoðun og ég mína, ekkert ynnist með því að snúa við á þessari stundu.

Líður svo dagurinn og fæ ég betri upplýsingar og matsmaðurinn í Vestmannaeyjum fullvissar mig um að hann hefði metið fiskinn alveg eins með gamla mátanum, en ástæðan fyrir slæmu mati á fisknum væri sú, að togarinn umræddi hafði verið að veiðum á kantinum suðaustur af eyjunum, en á vorin kæmi þar upp fiskur, sem væri fullur af æti og væri hann einatt mjög laus í sér og þegar hann væri flattur, þá sæjust æpandi sprungur um allan fiskinn. Fiskurinn væri ekkert gamall en bara svona um þessar mundir og af fyrrgreindri ástæðu. Mér fundust allar upplýsingar róandi og engin ástæða til að vera með miklar áhyggjur af málinu.

Morguninn eftir var Þjóðviljinn með stríðsyfirlýsingar á framsíðu, en þar stóð að Jónas Bjarnason hefði innleitt nýjar matsreglur, sem hefðu leitt til þess að greiðslur til útgerðar hefðu verið skertar og skilja mátti, að þær væru til þess gerðar að hafa laun af sjómönnum og útgerðarmönnum. Og ef ekki yrði látið af þessari aðferðafræði, þá myndu skip sigla í land. – Já, takk fyrir. Sigla í land.

Síminn hringdi og ég var kallaður fyrir Halldór sjávarherra. Hann var myrkur á svipinn og ræddi lauslega hvað væri á seiði. Já, já, ég vissi það. Sýndi hann mér svo bréfauppkast, sem ég skyldi undirrita. Það var stutt og sagði bara, að fiskmatsmenn skyldu hætta við að nota matskerfið nýja og nota eldri aðferðir. Ég hafði mína skoðun á þessu, en ræddi ekki um þær við sjávarherrann og skrifaði þegjandi undir. Gerði ég það mér að mestu sársaukalaust enda vissi ég, að það breytti í raun engu. Ef menn læra eitthvað nýtt, eins og t.d. að skrifa rétt mál, þá gleyma þeir því ekkert og ekkert bréf getur sagt mönnum, að þeir skuli viðhafa gamalt mál og rangt. Bréfið var síðan sent út. Þjóðviljinn sagði svo daginn eftir, að Jónas Bjarnason hefði verið barinn til hlýðni. Já, það tók á mig í fyrstu.

Svona gengu málin fyrir sig. Það voru tveir sjávarherrar og ég vissi ekkert hver réði meiru. Þeir leyfðu ekkert að ráðist yrði inn á svið sitt eða hvors annars, en ég vissi ekkert hvar mörkin voru. Ef gera átti eitthvað nýtt, þá varð það að vera undir handarjaðri annars hvors þeirra og þeir ráðskuðust einhvern veginn með hlutina. Finnur Ingólfsson sást hvergi og hann tók ekkert upp hanskann fyrir mig eða matskerfið nýja og var sem hann væri gufaður upp. Síðar meir var mér oft hugsað til þessa háttarlags hans og þótti lítið um.

Auðvitað var þetta stormur í vatnsglasi og fiskmatsmennirnir höfðu lært að nálgast hvern annan með samræmdara mati og ekkert bréf breytti þeim sisvona. Eitthvað hefur þeim sumum fundist bréfið frá mér hjákátlegt og tilgangslítið, en hver dagur leið nú bara nokkurn veginn eins og áður. Þeir voru margs vísari og ég einnig, en herrarnir höfðu sýnt mátt sinn og megin og þá upplýstist einnig hvernig valdalínur lágu og hvað mátti og hvað mátti ekki. Og fiskmat var áfram um sinn opinbert og fiskverð einnig. Eftir á að hyggja var þessi uppákoma heldur ómarkverð og sýndi bara hversu tilgangslítið var að reyna að breyta hlutum, sem ekki vildu láta breyta sér. Og þeim mun meira sem þeir breyttust, þeim mun meira voru þeir eins og áður.