Afrakstur ársins er nú ekkert rosalegur, 20 bækur. Nokkrar mjög góðar, en ég vona að ég lesi betri bækur árið 2012. 2010 var mun betra hjá mér en 2011. En þetta voru þær 5 bestu sem ég las á árinu 2011. Hægt er að lesa umsagnir um þær hér að neðan:

Endgame (Frank Brady)

Bernskubók (Sigurður Pálsson)

Handritið (Bragi Ólafsson)

Brotin egg (Jim Powell)

Silas Marner (George Eliot)

Fasandræberne (Jussi Adler-Olsen) – Önnur bókin í flokknum um Carl Mörck og Q-deildina í Kaupmannahöfn. Fyrsta bókin í þessari seríu, Konan í búrinu, kom út á íslensku fyrr á þessu ári og var þrusugóð (sjá umsögn hér að neðan). Þessi er ágæt, samt síðri. Helsti galli sögunnar er að þarna er ekkert mikil gáta á ferðinni. Lesandinn veit meira og minna hvernig plottið snýr. Styrkur sögunnar felst í góðri persónusköpun og góðu rennsli. Það er það sem heldur manni við efnið og gerir þetta að ágætislesningu.

Brotin egg (Jim Powell) – Pólverji á sjötugsaldri gerir upp líf sitt. Móður hans tókst að koma honum og bróður hans frá Póllandi viku áður en Hitler réðist inn í landið. Bræðurnir hafast við í Sviss í stríðinu en rétt áður en stríðinu lýkur verða þeir bræður viðskila. Hann flytur síðan til Parísar en hefur þegar sagan hefst, árið 1991, ekki séð móður sína og bróður síðan í stríðinu. Hann er sannfærður kommúnisti (vinstrimaður í seinni tíð) og hefur haft lifibrauð af því að skrifa ferðabækur um lönd og borgir Austur-Evrópu. Í bókarbyrjun er hann að komast á eftirlaun. Þá hefst leit hans að fortíðinni og í raun uppgjör hans við fortíðina, lífið og sjálfan sig. Samtímis því að vera tilfinningaþrungin frásögn af örlögum manns, þá er þetta líka gagrýnið uppgjör við alla þessa -isma sem við manneskjunnar höfum hrifist af á víxl á síðustu 100 árum. Allt saman meingallaðir. Þetta þótti mér alveg frábær saga, 5 stjörnu bók. Og þær eru ekki á hverju strái.

Kvöldverðurinn (Herman Koch) – Þessi ágenga saga gerist á einu kvöldi. Tveir bræður og eiginkonur þeirra sitja á veitingahúsi. Synir beggja hjóna, 15 ára drengir, hafa gert eitthvað hræðilegt sem lesandinn veit ekki hvað er, lengi framan af. Hjónin þurfa að taka á því. Það er firring í sögunni. Samt ekki meiri firring en svo að við þekkjum hana, vitum að svona er þetta víða og að þessi firring, yfirborðsmennska, gervimennska færist fremur í aukana en hitt (ekki satt?). Góð bók, mæli með henni.

Meistaraverkið (Ólafur Gunnarsson) – Ég ritaði umsögn um þessa bók á Eyjan.is í lok nóvember og gaf henni tvær stjörnur. Hana er hægt að nálgast þar. Niðurlag umsagnarinnar var á þessa leið:

„Án þess að ætla mér það ofvirki að tylla mér við hlið eins frábærs sagnamanns og Ólafur er, þá læddist oft að mér þessi hugsun: Það hefði mátt gera eitthvað meira og betra með þessa sögu.

Kannski voru væntingarnar bara of miklar, kannski hefur Ólafi oft tekist betur upp, kannski höfðuðu þessar sögur Ólafs bara ekki til mín. Það er ekki gott að segja.

Bókarkápan er hins vegar stórglæsileg og með þeim flottari sem ég hef séð fyrir þessi jól.“

Handritið (Bragi Ólafsson) – Þetta þykir mér kynngimögnuð bók. Hún er svo óskaplega vel skrifuð, vel samin, vel uppbyggð að það er erfitt að hætta að lesa. Það er samt ekki neitt sérstakt í söguþræðinum sem heldur þér föstum og gerir að verkum að þú verðir að halda áfram. Nei, það er textinn sjálfur, seiðmagnaður á einhvern óútskýranlegan hátt. Óreiðan í sögunni er yfirgengileg en á sama tíma svo seiðandi. Og aldrei, ekki eitt augnablik, missir höfundur (sem er hver?) nokkurn þráð úr hendi sér. Þessi saga er skrifuð af ótrúlegri list og hugvitssemi. Svona texti er á færi fárra manna, þori ég að fullyrða.

Bernskubók (Sigurður Pálsson) – Ég ritaði umsögn um þessa bók á Eyjan.is í lok nóvember og gaf bókinni fjórar og hálfa stjörnu. Hana er hægt að nálgast þar.

Niðurlag umsagnarinnar var á þessa leið: „Öll frásögn Sigurðar einkennist af hlýju. Hlýju, ást og virðingu fyrir umhverfi og ástvinum. En fyrst og fremst er þetta óskaplega fallegt og lætur lesandandum líða betur. Og gerir okkur þar með að aðeins betri manneskjum. Svona skrifar bara gott fólk.“

Fallið er hátt (Anna Grue) – Danskur krimmi. Alveg ágætur, fín flétta. Reynir, eins og mörgum skandínavískum reyfarahöfundum finnst nánast skylda, að taka á meinsemdum í samfélaginu og vera svona samfélagsgagnrýninn krimmi. Það gerir reyfara í sjálfu sér lítið betri. En höfundunum finnst kannski að þeir séu meira alvöru rithöfundar fyrir vikið. Veit ekki…

Radley-fjölskyldan (Matt Haig) – Á dauða mínum átti ég von á fremur en að ég nennti að fara að lesa nútímaskáldsögu um vampírur á meðal oss. Radley-fjölskyldan er nefnilega ein slík og það má bara hafa verulega gaman af. Undirliggjandi boðskapur bókarinnar er að manni er hollast að fylgja eðli sínu (sannfæringu) í lífinu. Reyni maður að vera eitthvað annað en maður er, er voðinn vís. Margt skemmtilegt og sniðugt, en þó ekkert masterpiece sem situr lengi í hausnum á manni eftir að lestri er lokið.

Endgame (Frank Brady) – Endgame er stórkostlega vel skrifuð ævisaga um besta skákmann sem uppi hefur verið; „Íslandsvininn“ Bobby Fischer. Bókin hefur verið ausin lofi vestanhafs og það mjög svo verðskuldað. Þetta er satt að segja ein af þeim ævisögum sem erfitt er að leggja frá sér. Höfundur bókarinnar, Frank Brady, hefur fylgst með ferli Fischers allt frá því hann fyrst vakti athygli á barnsaldri og framyfir andlát hans hér á landi. Brady byggir upp og sýnir lesandanum hvernig og hvers vegna barnið og unglingurinn Bobby Fischer verður að snillingnum og hinum sérvitra heimsmeistara Bobby Fischer og að lokum að hinum brjálaða og ofsóknaróða Bobby Fischer. Og maður skilur heildarmyndina. Sem í raun eru hryggileg örlög stórkostlegs manns sem hefði getað orðið svo allt annað og miklu meira. Þetta er sannkallaður page-turner sem ég mæli með við hvern sem er. Það þarf ekki að hafa snefil af áhuga á skák til að hafa gaman af þessari sögu, það dugar að hafa áhuga á öðru fólki og góðri sögu. Lokaár Fischers hér á Íslandi eru sérlega áhugaverð okkur Frónbúum. Þar er sögð óskaplega sorgleg saga af manni sem upplifir sig í útlegð frá umheiminum á stað sem hann vill alls ekki vera á. Saga sem við höfum ekki heyrt að fullu áður.

Undtagelsen (Christian Jungersen) – Þessi bók kom út á íslensku fyrir nokkrum árum undir heitinu Undantekningin. Hún er frábær. Í stuttu máli fjallar sagan um hóp fólks sem vinnur á Upplýsingaskrifstofu um þjóðarmorð. Þarna fer í gang eitthvað ótrúlegt einelti/áreiti/ofsóknir og lesandinn er stöðugt að setja það sem er í gangi þarna í samhengi stærri hluta; seinni heimsstyrjaldarinnar, stríðsins á Balkanskaga, neyðarinnar í Afríku… Hvenær verður manneskjan grimm gagnvart samborgurum sínum og hvað gerir að verkum að sumir verða böðlar og aðrir ekki. Gríðarlega gott verk, spennandi og vekur mann til umhugsunar. Sagan er svo full af pælingum að það borgar sig eiginleg ekki að lesa hana of hratt. Helsti gallinn kannski að það er aðeins of mikil „rétttrúnaðarprédikun“ í henni á köflum.

Konan í búrinu (Jussi Adler-Olsen) – Þrusugóður krimmi. Fyrsti krimminn í seríu sem hefur slegið í gegn í Danmörku. Næstu bækur í seríunni eru bara tilhlökkunarefni fyrir íslenska lesendur. Fléttan er góð (þó ég verði að monta mig af að hafa fattað hana aðeins og snemma), frásögnin vel uppbyggð og fín persónusköpun (Assad aðstoðarmaður er sérlega vel heppnaður og skemmtilegur, eitthvað segir mér að hann muni vaxa í næstu bókum, karakter sem „vex“ af sjálfu sér).

Einmana prímtölur (Paolo Giordano) – Heillandi, hrífandi, sorgleg saga um einmanaleika manneskjunnar. Þetta er saga sem situr í manni eftir lestur. Sögupersónurnar eru áhugaverðar en samt stundum svo aumkunarverðar að lesandann langar til að öskra á þær. Þarna eru miklar tilfinningar á ferðinni, tilfinningar sem lesandinn tekur inn á sig í svo miklum mæli að það pirrar hann stundum að sögupersónurnar skuli ekki gera eins og hann vill (!). Fallegt.

Skurðlæknirinn (Tess Gerritsen) – Þetta er nú alveg óttalega þunnur bandarískur krimmi. Markmið höfundar virðist helst vera að ganga fram af lesendanum með blóðugum lýsingum. Það gerir sögunni fátt gott.

Maðurinn sem hvarf (Maj Sjöwall og Per Wahlöö) – Nú er verið að endurútgefa þessa seríu sem með réttu má kalla forföður Skandinavíukrimmans. Hún er auðvitað barn síns tíma, en þetta eru ljómandi fínar sögur. Og þær eru ekki 500 blaðsíðna múrsteinar eins og nútímakrimmar eru velflestir orðnir (án þess að verða neitt betri fyrir vikið).

Mér er skemmt: æviskáldsögur (Einar Kárason) – Þessi bók undirstrikar eiginlega allt það góða sem sagt hefur verið um Einar Kárason í gegnum tíðina. Hann er frábær sagnamaður og hefur einstakt auga fyrir því kómíska í tilverunni. Þessi bók er áreynslulaus, tilgerðarlaus, hrikalega blátt áfram og afskaplega skemmtileg dægradvöl.

Blóðhófnir (Gerður Kristný) – Ég hef aldrei verið mikill ljóðarýnir. Ég varð samt að lesa þetta, eftir alla lofgjörðina sem ég las um hana þessa alls staðar. Mér finnst Gerður Kristný firnagóður höfundur. Lestur þessarar bókar staðfestir eiginlega bara eitt í mínum huga: Ljóð og ég erum ekkert sérstakt par.

Det blinde punkt (Julie Hastrup) – Ágætis krimmi, ekkert meira.

Pandekagehuset (Carin Gerhardsen) – Ágætis krimmi. Snjöll flétta og nokkuð óvænt.

Í myrkum Mánafjöllum : ævintýri Tinna á tunglinu : seinni hluti (Hergé) – Sama og að neðan.

Eldflaugastöðin : ævintýri Tinna á tunglinu : fyrri hluti (Hergé) – Tinni er bara alltaf góður, það er ekkert öðruvísi.

Silas Marner (George Eliot) – Það var gott að byrja árið á þessari klassík frá miðri 19. öld. Textinn er undurfagur (þýðingin tilnefnd til þýðingarverðlaunanna) og það er enginn að flýta sér. Hér er mikið drama á ferðinni, óréttlæti, missir og skilyrðislaus ást sem vegur þyngra en allt. Lýsing tíðarandans er dásamleg, maður sér hvernig hver tími hefur í raun sitt Séð & heyrt (almúginn fær að sitja í hliðarsölum og fylgjast með heldra fólkinu í fínum boðum og getur þá spáð í tísku, vaxtarlag og annað). En semsagt, þetta er mikið drama og fallegt. Fínt að lesa þessa í kreppunni þegar allir eru að endurmeta gildin sín og finna það sem skptir mestu máli í lífinu (er það ekki annars?). Þetta er afskaplega falleg saga sem er gott að lesa hægt og smjatta vel á textanum.

Á vef Eyjunnar var ég m.a. kallaður því fína nafni ritdómari. Minna má það ekki vera. Sjálfur tek ég þetta ekki ýkja hátíðlega. Alvarlega jú, en ekki hátíðlega. Sjálfum finnst mér gríðarlega gaman að lesa og því var skemmtilegt að prófa að lesa bækur með það fyrir augum að rita um þær umsögn. Ég hef sjálfur gert það mér til gamans að halda nokkurs konar bókhald yfir þær bækur sem ég hef lesið sl. 3 ár. Þetta hef ég gert á facebook-síðunni minni (undir einhverju sem heitir Glósur). Þar hef ég getað haldið til haga stuttri umsögn minni um þær bækur sem ég les sem og lista yfir það sem ég les. Í lok árs hef ég svo að gamni mínu sett upp Topp 10 eða 5 lista yfir bestu bækur ársins. Ég ætla að henda 2011-yfirlitinu inn hér á morgun.

En aftur að umfjöllun minni á Eyjunni. Sem fyrr segir þá fjallaði ég um tvær bækur. Mér fannst önnur frábær og hin miklu síðri. Sjálfum þykir mér yfirleitt óskapleg ofrausn í stjörnugjöf íslenskra ritdómara í jólabókaflóðinu. Ógrynni bóka fær fimm stjörnur, eða fullt hús, og eru þar af leiðandi skilgreind sem meistaraverk eða allt að því. Ég er ósammála þessu Það koma ekki svona margar frábærar bækur út fyrir hver jól. En sitt sýnist hverjum auðvitað. Í umsögn minni um smásagnasafn Ólafs Gunnarssonar virðist ég t.a.m. hafa verið á skjön við flesta aðra álitsgjafa. Safnið fékk víðast hvar fína dóma, en mér fannst bókin ekkert sérstök og reyndar olli hún mér gríðarlegum vonbrigðum. Þetta er allt í lagi og það er líka allt í lagi þó menn séu ósammála mér (eins og nokkrir góðir menn lýstu kurteisislega yfir í kommentakerfinu neðan við ritdóminn). Sorglegra er þegar þjóðkunnir menn og m.a.s. alþingismenn fyrtast við og tala um einstaka umsögn sem dónaskap og rugl. Þetta er sorgleg (íslensk) samskiptahefð sem er ekki til þess fallin að þroska eða auðga umræðuna. Hún dæmir náttúrlega á endanum þá sem henni beita, en ekki er hún uppbyggileg.

Ég ætla hér til gamans að birta þessa tvo „dóma“ mína hér að neðan. Verið endilega ósammála mér, ef ykkur sýnist svo, en sparið endilega dónaskapinn, hann segir jú mest um ykkur sjálf, sbr. Þráin .

Svona skrifar bara gott fólk. Ritdómur um Bernskubók Sigurðar Pálssonar

Bernskubók Sigurðar Pálssonar er (ó)rökrétt framhald Minnisbókar hans sem hann gaf út fyrir fjórum árum og hlaut afar verðskuldað Íslensku bókmenntaverðlaunin fyrir.

Ég segi (ó)rökrétt framhald (án þess í rauninni að meina það) því í Minnisbókinni fjallar Sigurður um Parísarár sín í kringum 8. áratug síðustu aldar, en í Bernskubókinni fer Sigurður aftur til frumbernsku sinnar og rifjar upp 14 fyrstu æviár sín á Skinnastöðum í Axarfirði, allt þar til hann flytur til Reykjavíkur til að þreyta landspróf.

Samt er þetta á engan hátt órökrétt í heimi Sigurðar. Það má segja að hann útskýri þetta sjálfur óbeint í Bernskubókinni: „Efasemdir um línulegan söguþráð hef ég haft frá því ég man eftir mér.“ (169) Hjá Sigurði verður þetta eiginlega alveg óskaplega rökrétt. Mér fannst í öllu falli afskaplega gaman að lesa fyrst um heimsborgarann Sigurð í stórborginni París og lesa síðan um sveitabarnið Sidda á Skinnastöðum og geta meðfram velt því fyrir mér hvernig þetta mikla náttúrubarn verður að þessum mikla heimsborgara.

Og allt hangir þetta svo yndislega skemmtilega saman. Bækurnar kallast m.a.s. stundum á; Sigurður segir frá því í Bernskubókinni að faðir hans hafi sem ungur maður búið í París og hann rifjar upp að 5 ára hafi hann ákveðið að verða gullsmiður, listmálari og rithöfundur þegar hann yrði stór. Hvort tveggja kemur fram í Minnisbókinni, en með öðrum hætti.

Saga Sigurðar hefst við fæðingu hans (sem er kannski eðlilegt). Hann styðst þar við makalausa og eftirminnilega dagbókarfærslu föður síns, sem kunni að forgangsraða í dagbókarfærslum sínum; fyrst var að segja frá veðri, svo bústörfum og þvínæst gestakomum. Að lokum er greint frá fæðingu Sigurðar í knöppu máli. Ekki er laust við að endursögn Sigurðar minni eilítið á endursögn Nóbelsskáldsins af fæðingu sinni í Í túninu heima, að því leyti að skáldin vitna í aðra og glæða þar með sína eigin fæðingu lífi.

En þar með lýkur líkindunum með Sigurði og Laxness. Í frumminningum Laxness gerist ekki neitt (eins og skáldið orðar það sjálft), en frumminningar Sigurðar eru fullar af lífi. Hann nýtir sér brot, lykt, hljóð, tilfinningar, ljósmyndir, hvaðeina til að gera úr því lifandi og yndislega frásögn af æsku sinni. Þarna er ljóðskáldið komið ljóslifandi.

Því minningar Sigurðar eru sannarlega ljóðrænar. Það má jafnvel segja að hver kafli sé með einhverjum hætti prósaljóð. Og þar sem „sagan“ er ekki sögð með „línulegum söguþræði“ þá er í rauninni hægt að fletta upp í bókinni hvar sem er og lesa hvern kafla eins og sjálfstætt ljóð, án samhengis við aðra kafla.

Hvað er t.d. lýsing Sigurðar á borðstofuborðinu á Skinnastöðum annað en ljóð? Ljóð þar sem borðfæturnir verða ljóslifandi að kúafótum og Sigurður að kálfi (afkvæmi borðsins) sem reynir að brölta á fætur með því að styðja sig við fæturna. (38)

Og kaflinn „Dagbækur“ er frábært dæmi um textaleikni Sigurðar. Hann byrjar á að segja frá dagbókum sínum og tilhneigingu sinni til að blanda saman hinu súbjektíva og objektíva, fiction og non-fiction. Þaðan fer hann svo yfir í prjónavélar móður sinnar, þar sem til verður tengingin á milli textíls og texta, til þess að enda svo í tónlistinni… Bach, Vivaldi, Mozart. Stígandin er eins og í fallegu tónverki og maður nánast hlustar á textann fremur en að lesa hann….

Svona skrifar enginn nema ljóðskáld.

Þó er það svo að þrátt fyrir að hér bregði ljóðskáld upp afar fallegri mynd af æskuárum sínum, þá dregur Sigurður líka upp aldarspegil þar sem lesanda verður ljóst með hvílíkum ofsahraða íslensk þjóð fór inn í nútímann. Við heyrum af ömmu Sigurðar sem lést af barnsförum 38 ára gömul við að eiga sitt 10. barn! Við heyrum af rafvæðingu sveitanna, heyskap fyrri tíma, tæknivæðingunni og berklum sem allir Íslendingar þekktu með einum eða öðrum hætti fyrir einungis hálfri öld eða svo.

Til að undirstrika „efasemdir um línulegan söguþráð“ þá þeysir Sigurður fram og tilbaka í tíma. Hann getur verið staddur í heyskap á Skinnastöðum um miðja öldina í einni setningu og er svo í þeirri næstu kominn 20 ár fram í tímann að tala við Stefán frá Möðrudal þar sem hann er staddur í heyskap á umferðareyju í Reykjavík. (180). Á öðrum stað tengir hann sjálfstæði hunds (eða skort á því sama) við lag Bjarkar 50 árum síðar. (218)

Sigurður er maður orðsins frá blautu barnsbeini. Hann smjattar á orðunum. Finnur næstum bragð af þeim. Skynjar í öllu falli fegurð þeirra; hlunnindi, lomber, alabastur, fúga, buðkur, óskalög,  – að ekki sé minnst á öll „dýrðlegu“ jurtanöfnin…

Öll frásögn Sigurðar einkennist af hlýju. Hlýju, ást og virðingu fyrir umhverfi og ástvinum. En fyrst og fremst er þetta óskaplega fallegt og lætur lesandandum líða betur. Og gerir okkur þar með að aðeins betri manneskjum.

Svona skrifar bara gott fólk.

Smásagnasafn Ólafs veldur vonbrigðum. Endasleppar sögur sem fjara út

Smásögur eru vandmeðfarið sagnaform. Ekki bara vandmeðfarið, heldur oft á tíðum vanmetið. Þannig er t.a.m. oft sagt að ungir rithöfundar spreyti sig á smásöguforminu á unga aldri áður en þeir kasti sér út í hina „stóru“ skáldsögu.

Margir góðir „skáldsagnahöfundar“ hafa reynt sig við smásöguna og sent út (fremur vond) smásagnasöfn. Þar má t.a.m. nefna rithöfunda í fremstu röð á borð við Einar Má Guðmundsson, Einar Kárason og Ólaf Jóhann Ólafsson. Og fleiri mætti sjálfsagt tína til.

Það er hins vegar svo að smásagan getur aldrei orðið hliðarhobbý, ef vel á til að takast. Góðir smásagnahöfundar eru höfundar sem hafa ræktað þessa list. Halldór Stefánsson var meistari smásögunnar á fyrri hluta 20. aldarinnar. Hann er enn að mínu mati meistari íslensku smásögunnar. Aðrir góðir hafa vissulega komið fram síðar. Þórarinn Eldjárn fer þar fremstur í flokkki. Gyrðir Elíasson er einnig snillingur hins knappa frásagnarforms. Þetta eru menn sem leggja rækt og alúð við þetta frásagnarform.

Ólafur Gunnarsson hefur nú sent frá sér sitt fyrsta smásagnasafn. Ólafur hefur skrifað margar stórar skáldsögur á síðustu 20 árum. Þar ber hæst trilógíuna um íslenskt samfélag á seinni hluta 20. aldarinnar; Tröllakirkju, Blóðakur og Vetrarferðina, að ógleymdri hinni stórkostlegu sögulegu skáldsögu Öxin og jörðin, sem færði honum mjög verðskuldað Íslensku bókmenntaverðlaunin. Og fjandinn hvað ég skellihló mikið að Milljón prósent menn á sínum tíma (veit hins vegar ekki hvort hún eldist vel).

Það er því eðlilegt að aðdáendur Ólafs hafi orðið spenntir þegar fréttist af smásagnasafni úr smiðju þessa góða sagnamanns.

Því miður verður sá er þetta skrifar að lýsa yfir nokkrum vonbrigðum með þetta smásagnasafn. Að sönnu skrifar Ólafur fallegan og læsilegan texta. Það er bara alltaf eitthvað en… í þessum smásögum Ólafs. En hvað? Sögurnar eru margar hverjar fremur endasleppar og fjara út með óeftirminnilegum hætti.

Í sögurnar skortir eitthvað það sem einkennir góðar smásögur. Það skortir eitthvað… upplifun, kímni, spennu, boðskap, hughrif… eitthvað sem gerir þær eftirminnilegar og gerir að verkum að lesandinn getur hugsað sér að lesa þær aftur. Góðar smásögur les maður gjarnan aftur (og aftur).

Að sjálfsögðu eru góðir molar innan um í safni Ólafs. Bókin byrjar með fallegu Forspili og sögur á borð við Eldur af himnum, Sálnagleypir, Brennan, Kjarvalsmálverkið, Gimme Shelter og Hlið himnaríkis eru snotrar sögur. Hlákan er að mínu viti besta saga bókarinnar, en í það heila tekið er safnið of brokkgengt. Oft á tíðum er lagt upp með áhugaverðar frásagnir, en þær fjara of oft út og lesandinn (ég í öllu falli) situr í sögulok og spyr sig: Og hvað?

Án þess að ætla mér það ofvirki að tylla mér við hlið eins frábærs sagnamanns og Ólafur er, þá læddist oft að mér þessi hugsun: Það hefði mátt gera eitthvað meira og betra með þessa sögu.

Kannski voru væntingarnar bara of miklar, kannski hefur Ólafi oft tekist betur upp, kannski höfðuðu þessar sögur Ólafs bara ekki til mín. Það er ekki gott að segja.

Bókarkápan er hins vegar stórglæsileg og með þeim flottari sem ég hef séð fyrir þessi jól.

Ein spurning: Halda stjórnendur RÚV virkilega að heyrnarlaust fólk bíði andaktugt við sjónvarpstækin á hverju kvöldi í þeirri von (og trú) að það eigi eftir að skilja eitthvað af innihaldi þáttarins? Mundu stjórnendur RÚV horfa á kínverska sjónvarpið kvöld eftir kvöld í þeirri von að það verði íslenskur texti við eina frétt á ári eða svo? Þeir hljóta bara að trúa því, því hvers vegna ætti þeim annars að detta í hug að texta eitt innslag af 200. Eða halda þeir að grey heyrnleysingjarnir séu svo spenntir fyrir innslagi sem höfðar til þeirra að þeir séu innbyrðis búnir að senda hverjum öðrum skilaboð daginn sem Kastljós ákveður að texta innslagið sem fjallar um hina heyrnarlausu: „Hey krakkar, það er eitthvað um okkur í kvöld í Kastljósi, það verður þá textað! Allir að horfa á Kastljós í kvöld, með popp og kók!“

Ég henti grein inn í Moggann fyrir tveimur árum, þegar svipað var uppi á teningnum í fréttum Ríkissjónvarpsins. Hún segir allt sem segja þarf og þolir vel endurbirtingu í tengslum við Kastljósþátt gærkvöldsins:

——————————————

Morgunblaðið 18. september 2008

Jóhann Hlíðar Harðarson

Þarna var fólk samankomið til að njóta íþrótta, vinir, feðgar, fjölskyldur, mæðgin og feðgin og svo mætti áfram telja. Þetta eru gleðilegar samkomur, annað liðið vinnur reyndar oft á svona samkomum og hitt tapar, en þannig er það nú bara.

Fyrir þá sem ekki vita, þá eru fáir íþróttavellir á Íslandi með bílastæði fyrir 3.000 manns. Það þætti enda óðs manns æði, held ég, að ráðast í slíkar framkvæmdir fyrir þau fáu skipti sem svo margir mæta á íþróttaleik hér á landi, nema náttúrlega við þjóðarleikvanginn í Laugardal. Ég held að það myndi nú heyrast hljóð í horni ef íþróttafélög færu að spandera landrými í bílastæði fyrir 3.000 manns, sem stæðu svo auð lungann úr árinu.

Þess vegna gerist það á þessum stórleikjum að gestir eiga örðugt með að finna bílastæði. Í gær fóru menn afskaplega varlega og pent í að finna „bílastæði“ eftir að planið hjá KR og þessi 6 stæði meðfram vellinum fylltust. Menn leituðu leiða við að leggja upp á graseyjur og bletti þar sem tryggt var að bílarnir væru ekki fyrir gangandi vegfarendum og að þeir trufluðu ekki umferð.

Nú skal ég segja ykkur hvað gerðist: 5 mínútum eftir að leikurinn hófst birtust 3 lögreglumenn á svæðinu, og röðuðu skipulega sektarmiðum á alla bílana í nágrenni KR-vallarins sem ekki var lagt á viðurkennd bílastæði. Og það er ekki eins og fólk hafi fengið stöðumælasekt, nei þetta heitir eitthvað á borð við stöðubrot. Sektin? 5.000 krónur.

Og af hverju er ég að kveinka mér? Aðallega vegna þess að mér finnst þessi vinnubrögð vera hálfgerð hrægammavinnubrögð. Það er eins og menn bíði í leyni eftir að leikurinn byrji og fari þá á stúfana og gómi alla þá sem ekki fengu stæði.

Og hvað með það, spyr þá einhver, er þetta ekki lögbrot og má ekki sekta fyrir það? Jú, jú, það má svosem vel vera. En, af hverju þarf þetta að vera svona? Fólk er að fara á völlinn í tæpa tvo tíma, það er ekki að meiða neinn eða skaða borgarana eða samfélagið. Og ef lögreglunni var svona í mun að fólk væri ekki að leggja á þessum meinlausu (en ólöglegu) svæðum, af hverju voru þessir þrír lögregluþjónar þá ekki bara á sveimi á svæðinu hálftíma fyrir leik og bentu fólki á að leggja annars staðar? Hefði það ekki verið meira fyrirbyggjandi (og þ.a.l. meira uppbyggileg löggæsla)?

Lögreglan gerir fátt annað þessi dægrin en kvarta yfir fjársvelti, mannfæð og að hún geti ekki sinnt sínu lögboðna hlutverki. Ég spyr: Var það mest aðkallandi verkefni lögreglunnar í Reykjavík síðdegis í gær að sekta fólk sem fór á fótboltaleik? Ef svo var, þá hef ég nú hvorki miklar áhyggjur af þessu fjársvelti sem þeir væla yfir í tíma og ótíma. Og samúðin… hún rauk á haf út.

Ég frábið mér komment um að ég sé bara spældur yfir því að hafa fengið sekt. Já, ég er það, en það er ekki málið. Mér fannst vinnubrögð lögreglunnar í fyrra þegar hún sektaði fólkið sem vann á þjóðfundinum með nákvæmlega sömu vinnubrögðum vera forkastanleg. Samt var ég ekki þar, þannig að þetta hefur minnst með mína spælingu að gera. Mér finnst þetta bara svo auvirðuleg vinnubrögð.

Mér finnst lögreglan minna mest á hrægamma þegar hún starfar með þessum hætti. Og ekki eykst virðing mín fyrir henni. Þvert á móti, svei lögreglu sem vinnur með þessum hætti.

Og fararstjórarnir voru íslenskir. Auðvitað. Og alla tíð síðan þegar fólk fer í frí til sólarlanda eru íslenskir fararstjórar sem gæda fólki upp á asnana, í gegnum götumarkaðina, út í skútuna, í gegnum hellana og út um allar þær koppagrundir sem fólk vill skoða og kynnast í þessum ferðum. Ekki hef ég orðið var við það að reynt sé að spyrna við þessari starfsemi íslenskra leiðsögumanna í útlöndum. Hins vegar hefur um langt árabil verið reynt að hindra með öllum tiltækum ráðum að erlendir ferðamenn komi með sína eigin leiðsögumenn hingað til lands þegar þeir vilja skoða okkar guðs útvalda ríki. Þeir eru til þess með öllu vanhæfir og hafa ekki næga þekkingu á landi eða þjóð til að geta gert slíkt skammlaust. Það geta bara íslenskir leiðsögumenn gert, með þar til gerða menntun og þekkingu.

Nokkrum árum eftir að ég fór í þessa menningarreisu með foreldrum mínum tóku sumir Íslendingar upp á því að vilja eignast hús í heitari löndum. Á þessu hefur ekki orðið nokkurt lát og eiga Íslendingar nú ábyggilega orðið þúsundir húsa niður við Miðjarðarhaf. Þetta hefur ávallt þótt hið besta mál og m.a.s. bara dálítið smart.

Okkur fannst það hins vegar ekki eins smart um miðjan 10. áratug síðustu aldar að útlendingar gætu kannski farið að gera það sama og við praktíseruðum í stórum stíl í útlöndum; þ.e. að eignast sumarhús á okkar fagra landi. Altént var þetta ein helsta grýlan sem notuð var gegn því að taka upp EES-samninginn, að þá gætu útlendingar bara vaðið hér inn á skítugum skónum og keypt upp dali og firði Íslands. Algerlega óþolandi tilhugsun.

Og hvað okkur finnst gaman að því að lesa um það hvað Baldvinum þjóðarinnar gengur vel að markaðssetja íslenskan landbúnað í útlöndum. Lambakjötið og skyrið, maður minn hvað útlendingar eru heppnir að komast loksins með tennurnar í þetta sælgæti! Margir eru hins vegar ekki eins hrifnir af því þegar útlendingar ætla að reyna að pranga inn á okkur því ógeði sem etið er í útlöndum. Þá reynum við að standa þéttan vörð um okkar einstöku framleiðslu og gerum þessu innrásarliði eins örðugt fyrir og hægt er. En reynum áfram að selja þeim góðmetið okkar. Að sjálfsögðu, hvað annað?

Hvað er málið? Erum við Guðs útvalda þjóð sem höldum að allar dyr standi eða eigi að standa okkur opnar, en að þessir (andskotans) útlendingar eigi ekkert með að vera að kássast upp á okkur? Ég skil þetta ekki alveg… vill einhver hjálpa mér?

Úrvalið af sushi-stöðum er alveg sæmilegt í Reykjavík og þeim hefur náttúrlega fjölgað á undanförnum áratugum, enda vinsæll matur. Fyrst var bara Sticks´n‘sushi. Mér fannst hann alltaf mjög góður. Síðan hefur bæst í flóruna, Sushismiðjan við höfnina er ágæt, Sushibarinn á Laugavegi var afar góður til að byrja með, mér finnst honum hafa hrakað, Domo var með gott sushi, en ég fór þangað í hádeginu í vor og varð fyrir verulegum vonbrigðum. Verulega klént og metnaðarlaust. Svo er náttúrlega sushi í Borgartúninu, Iðuhúsinu og það er hægt að fá sushibox í flestum betri kjörbúðum Reykjavíkur. Fiskmarkaðurinn í Aðalstræti býður ágætis sushi og Fiskifélagið á Vesturgötu er með sushi á boðstólum sem ég verð að prófa við tækifæri. Og nýi sushistaðurinn í Kringlunni er mjög góður. Þetta er náttúrlega ekki tæmandi upptalning en sushi er þannig matur að hann sómir sér sem fínasti kvöldverður á 5 stjörnu veitingastað eins og góður skyndibiti í hádeginu. Og það er nokkuð gott framboð á sushistöðum á Íslandi. Heldur maður. Þangað til maður kemur til Svíþjóðar.

Ég held, svei mér þá að það séu fleiri sushistaðir í Svíþjóð en Volvoar. Ferðamaður sem kemur til Stokkhólms í fyrsta sinn hlýtur að komast að þeirri niðurstöðu að sushi sé þjóðarréttur Svía og að það hafi verið þeir sem hafi fundið upp þennan mat. Það er alveg sama í hvaða átt ég fer í göngutúrum mínum um Stokkhólm eða hvað ég labba fram á auman verslunarkjarna, alltaf skal ég rekast á a.m.k. tvo til þrjá sushistaði. Þegar ég hafði rekist á ca. 17.000 sushistaði hér í borginni laust þeirri hugsun niður í höfuðið á mér hvort svona ofboðsleg útbreiðsla og vinsældir gætu hreinlega ekki dregið úr og þynnt gæði svona himneskrar fæðu. Þegar fólk færi í miklum mæli að trilla sér inn á hinar og þessar sushi“búllurnar“ og bara fá sér sushi sem hverja aðra magafylli þá hættir þetta að verða sú sælkerafæða sem sushi er og á að vera. Ég veit það ekki… ég óttast samt að að svona svakaleg útbreiðsla geti dregið úr vitund fólks á því hvernig rétt og gott sushi á að bragðast.

Ég hef tvisvar í útlöndum fengið sushi sem var himneskt. Annað skiptið var í miðborg London, í lítilli hliðargötu við Regent Street. Þar sátu ekkert nema Japanir þegar ég gekk þar framhjá svo ég hugsaði: „Þessi staður getur ekki verið slæmur.“ Hann var frábær.

Fyrir þremur árum var ég svo staddur í Ósló og lét drauminn um að heimsækja veitingastaðinn Alex rætast. Snorri sushikall var búinn að segja mér svo oft frá þessum stað og ég hafði lesið á Netinu að þetta væri besti sushi-staður Evrópu (þessi vefsíða flokkar hann t.a.m. sem besta veitingastað Ósló). Ég upplifði þar 2ja tíma gastrónómíska fullnægingu og hef aldrei, hvorki fyrr né síðar, borðað aðra eins máltíð. Ég fékk mér rauðan matseðil sem í dag kostar um 500 NOK (um 10.000 ISK, en var náttúrlega miklu ódýrara fyrir hrun), og það var hverrar krónu virði.

Hér í Stokkhólmi hef ég prófað 4 sushi-staði. Tvær ósköp slappar takeaway búllur, einn alltílagi japanskur og svo einn mjög góður alvöru sushi-staður. Í gær átti svo að gera vel við sjálfan sig. Ég fór í rannsóknarleiðangur á Netinu og komst að því að besti sushi-staður Stokkhólms væri Akki Sushi í Folkungagötu. Svo ég ákvað að fá mér góðan göngutúr þangað og gera vel við okkur skötuhjúin. Ég gekk 8 km, kom að pínulitlum stað og á rúðunni var enn minni miði sem á stóð: „Opnum aftur 10. ágúst“! Fokk, fokk, fokk. Og ég heim matarlaus í lestinni. En staðurinn, maður minn! Ég held að ég hafi aldrei á ævi minni séð eins búllulegan stað (sjá mynd hér við hliðina). Útlitið gerir það nú samt að verkum fyrir mig að ég er enn spenntari en áður að prófa staðinn. Sjáum hvað setur.

En nú ætla ég að segja ykkur hvað mér finnst merkilegast af öllu í sushi-heiminum mínum. Málið er að ég hef ekki borðað sushi eins oft og ég annars vildi hafa gert vegna þeirrar einföldu staðreyndar að ástmærin mín hefur ekki talið þetta vera mat, hvað þá mannamat.

Hún fór í beinmergskipti fyrir fjórum mánuðum (þess vegna erum við í Stokkhólmi). Okkur var sagt einhvern tíma í forbifarten að fólk gæti breyst við að fá beinmerg úr öðru fólki, fengið ný áhugamál , smekkur þess breyst og þar fram eftir götunum. Við tókum þessu mátulega alvarlega og höfðum helst orð á því að það yrði laglegt þegar húsfreyjan færi að hanga í Toys ´R Us að skoða Star Wars dót (merggjafinn er 8 ára bróðir hennar).

Nú hefur það hins vegar gerst að hún vill helst borða sushi 7 sinnum í viku og er búin að skrá okkur bæði á sushi-námskeið í haust! Mig hefði seint órað fyrir því að ég segði henni að ég hefði ómögulega lyst á sushi í kvöld.

Þetta er náttúrlega bara algerlega frábært. Nú bíð ég bara eftir því að hún heimti rjúpur á jólunum og slaufi Nóatúnshamborgarhryggnum. Ég bæði þá ekki um meira í þessu lífi!

Nei, þetta var ekki alveg svona. Þetta var meira einhvern veginn svona: Þegar áfengisbannið var sett á í Bandaríkjunum varð til umsvifamikið og ógeðfellt neðanjarðarkerfi þar sem glæpaklíkur slógust og bitust um kúnnana, áfengið flæddi og menn voru myrtir til hægri og vinstri. Það voru í grófum dráttum afleiðingar áfengisbannsins í Bandaríkjunum. Þeir sem trúðu á áfengisbannið („The dries“) trúðu því að með því að banna áfengi væri hægt að útrýma áfengisdrykkju. Þeir höfðu rangt fyrir sér. Þeir sem börðust gegn áfengisbanninu („The wets“) töldu að það væri ekki löggjafans að skilgreina siðferði.

Þrjú ríki Norðurlandanna hafa á síðustu árum sett lög sem banna fólki að kaupa kynlíf. Lögunum er fyrst og fremst ætlað að vernda fórnarlömb mansals og spyrna við mansali, þar sem konur ganga kaupum og sölum, og eru niðurlægðar og beittar grófu ofbeldi. Tilgangur laganna er göfugur. Ég hef hins vegar miklar efasemdir um að þetta sé rétta leiðin til að spyrna við þeim viðbjóði að konur skuli hnepptar í kynferðislega ánauð.

Ég hef séð myndina Lilya 4-ever. Það er stórkostlega átakanlega kvikmynd um óhugnað nútíma þrælahalds og kynlífsánauðar, sem fær hvern mann með vott af sómatilfinningu og náungakærleik til að klökkna (nei, gráta). Og ég er hjartanlega sammála þeirri skoðun Kolbrúnar Halldórsdóttur, fyrrverandi alþingiskonu, að þessi mynd eigi að vera hluti af námsefni á unglingastigi grunnskóla. Viðbjóður mansals hefur að mínu viti óvíða verið betur dreginn fram en í þeirri kvikmynd.

Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að lög sem banna kaup á kynlífi séu röng leið til að hefta og draga úr ánauð kvenna. Umræðan um þetta hefur blossað upp á síðustu vikum, sér í lagi vegna nýgenginna dóma yfir körlum sem hafa gerst brotlegir við þessi lög. Umræðan hefur að miklu leyti snúist um hvort birta eigi nöfn þessara karla eður ei. Meira um það síðar í þessum pistli.

Það er hvimleiður óvani á Íslandi að bera ekki virðingu fyrir sjónarmiðum annarra. Mér hefur fundist (og get þó haft rangt fyrir mér) sem þeir sem séu andstæðir þessari lagasetningu séu þar með stimplaðir sem fylgismenn kynferðislegs ofbeldis. Það er ósæmileg umræða og ósæmilegt að brennimerkja þannig fólk sem hefur aðra skoðun en þeir er deilt er við. Það sæmir ekki viti bornu fólki. Ég ber fulla virðingu fyrir því fólki sem er fylgjandi þessum lögum. Ég ber líka fulla virðingu fyrir skoðunum þess og auðvitað er ég sannfærður um að því gangi gott eitt til. Ég er bara á öðru máli um aðferðirnar. En, og það verður ekki endurtekið nógu oft, ég er eindreginn stuðningsmaður þess að stöðva verði með öllum tiltækum ráðum, þá þrælasölu sem við höfum orðið vitni að, sérstaklega á síðustu árum hér á Vesturlöndum. Ég tel bara ekki að þessi lög séu rétta leiðin til þess. Ég hef meira að segja óljósar grunsemdir um að þegar stjórnmálamenn hafi sett lög á borð við þessi þá hætti þeim til að „slappa dálítið af“ í baráttunni og telja sig nú aldeilis hafa lagt sitt af mörkum. En vandamálið er þarna ennþá og það er jafnstórt og það var fyrir lagasetningu.

Ég er þeirrar skoðunar að flest þau tilfelli vændis sem við þekkjum á heimaslóðum okkar megi flokka sem kynferðislegt ofbeldi. Ég er þeirrar skoðunar að lungi þess vændis sem stundað er á Íslandi, sé þrælahald af verstu gerð, þar sem ótíndir glæpamenn hneppa konur frá fjarlægum, fátækum löndum, í ánauð undir því yfirskini að þeirra bíði gull og grænir skógar í fjarlægum löndum. Þetta ber að stöðva og þessu á hver heiðarlegur maður, og raunar allt alþjóðasamfélagið, að berjast gegn með kjafti og klóm. Alþjóðasamfélagið á reyndar líka að berjast gegn því að stór alþjóðafyrirtæki geti stundað áþekka þrælasölu þar sem börn, sem hneppt eru í þrældóm, framleiða vörur sem við, Vesturlandabúar, njótum góðs af. Það er vonandi gert af miklu kappi (er það ekki örugglega?).

Ég er hins vegar ekki þeirrar skoðunar að allt vændi megi flokka sem kynferðislegt ofbeldi.

„Hamingjusama hóran er ekki til, hún er mýta“, er þekkt klisja sem gripið er til í þessari umræðu af andstæðingum vændis. Þetta er hvorki rétt né rangt, þetta er einfaldlega klisja sem andstæðingar vændis (eða einhverjir, skiptir ekki öllu máli) bjuggu til og lögðu þeim í munn sem ekki vilja gera kaup á kynlífi að glæpsamlegri athöfn (nema þetta sé kannski bara komið frá Xavieru). Hamingja er hugtak sem ekki er unnt að nota til að lýsa afstöðu manna til þeirra starfa sem þeir hafa valið sér. Fólk sem vinnur við að selja kynlíf geta verið ánægt eða sátt við sitt starf, og það getur verið hamingjusamt eða óhamingjusamt, nákvæmlega eins og námuverkamaðurinn, færibandastarfsmaðurinn eða hver annar. (Þetta eru reyndar rök sem ég pikkaði upp af heimasíðu stéttarfélags fólks sem starfar við kynlíf í Danmörku; Sexarbejdernes interesseorganisation). Hamingjusami háskólaprófessorinn/hafnarverkamaðurinn er til, hann er ekki mýta, en ég fullvissa ykkur öll um það að óhamingjusami háskólaprófessorinn/hafnarverkamaðurinn er líka til, hann er ekki heldur mýta. Hamingja alls þessa fólks er ekki rígbundin við störf þess, heldur skipta svo margir aðrir þættir þar máli (og ekki reyna að halda því fram að ég sé að leggja að jöfnu starf hórunnar og háskólaprófessorsins, ég er ekki að því, né hafnarverkamannsins, námaverkamannsins, né nokkurs annars).

Því er oft haldið fram að fátækt fólk sem kemur frá fátækari ríkjum, hingað til Vesturlanda, sé þvingað til vændis til að hafa í sig og á. Það er líklega rétt. Margir hafa þó val, þeir geta t.d. farið að vinna á færibandinu í Volvo verksmiðjunum. „Vændiskaupandi og vændisseljandi standa ekki jafnfætis í viðskiptum“ eru rök sem oft er beitt í þessum rökræðum. Oft er það svo (og þetta er náttúrlega hárrétt þegar talað er um konur sem hnepptar hafa verið í þrældóm kynlífsánauðar, en þá er líka 3. aðilinn inni í myndinni, sem er glæpamaðurinn sjálfur, og það eru engin viðskipti). En um hversu margt eiga þessi rök ekki við? Um helgina voru fluttar fréttir af því að gríðarlegur fjöldi námaverkamanna í Kína láti lífið á ári hverju við störf sín. Standa verkkaupi og verksali jafnfætis í þeim viðskiptum sem þar fara fram þegar námaverkamaðurinn „fellst“ á það á hverjum degi að hætta lífi sínu til þess að geta fætt fjölskyldu sína?

Ég hef dvalið í Svíþjóð í nokkrar vikur. Eitt kvöld var ég á heimleið í lestinni. Ég settist hjá manni og tók hann tali. Hann var frá Kúbu. Ég spurði hann af hverju hann væri hér í Svíþjóð. Jú, fjölskylda hans á Kúbu var mjög fátæk, sagði hann, og hann ákvað því að fara til Svíþjóðar og vinna. Hann sagðist senda hluta launa sinna í hverjum mánuði til Kúbu svo fjölskyldan gæti lifað nokkurn veginn sómasamlegu lífi þar. Hann er búinn að vera hér í 10 ár. Hvort hann væri leiður? Jú, auðvitað saknaði hans fólksins síns, en það varð einhver að gera þetta. Hann sagðist þó fara heim í frí á hverju sumri, en hann reiknaði með að vera hér þar til ástandið á Kúbu lagaðist (hvenær svo sem það yrði). Hann var ekki búinn að koma sér upp fjölskyldu, hann bjó einn hér í Stokkhólmi, af því að hann ætlaði heim. Hvar vann hann? Á færibandi í verksmiðju. Góð laun? Nei, en hann hafði ekki um annað að velja og svona yrði þetta bara að vera. Ég dáðist að þessum manni, fórnfýsi hans og ást á fjölskyldu sinni. Nú skulum við ímynda okkur að þetta hefði verið ung kona frá Kúbu. Segjum að hún hefði sagt mér að hún hefði haft valið á milli þess að starfa við vændi í 5 ár og geta svo farið heim, eða að standa við færibandið í verksmiðjunni í 20 ár. Segjum að hún hefði valið að stunda vændið. Hefði aðdáun mín á henni átt að vera minni fyrir vikið? Væri hún þá meira fórnarlamb en vinkona hennar sem hefði valið færibandið? Hver er ég að segja þessari konu hvað sé rétt eða rangt val?

Margar vændiskonur í Danmörku bjóða fötluðu fólki þjónustu sína. Þetta veit ég, hvorki af því að ég er fatlaður né viðskiptavinur þessara kvenna. Nei, þetta veit ég af því að ég starfaði meðfram námi sem heimilishjálp hjá fatlaðri konu í þrjú ár í Danmörku. Þessi ágæta kona hafði eignast vin. Hann kom af og til og dvaldi með henni dagpart. Þau elskuðust. Hún á barn með honum. Hún sagði mér, einu sinni þegar ég var á vakt, að hún væri heppin að hafa eignast þennan vin. Svo væri ekki um alla í hennar stöðu. Hún sagði, sem mig þó grunaði, að fatlað fólk hefði flest sömu kynferðislegu þrár og langanir og annað fólk. Hún sagði mér að nokkrir karlkyns vina hennar sem svipað væri ástatt fyrir og henni, nýttu sér af og til þessa þjónustu að að fara til vændiskvenna, og að þeir væru óendanlega þakklátir að til væri fólk sem gæti hugsað sér að starfa við þetta. Heima á Íslandi væru þessir fötluðu menn ótíndir glæpamenn sem réttast væri að nafngreina í blöðum, ekki satt?

Já, nafnbirtingarnar. Ég lofaði að koma að þeim síðar. Mér finnst þær lykta af nornaveiðum. Nú er íslenskur veruleiki sá að þetta er glæpur. Nokkrir menn hafa hlotið sína dóma. Það er uppi krafa um að nafngreina þá. Af hverju í guðs lifandi bænum? Mér finnst þessi stigmatisering slæm fyrir samfélag okkar, allt umburðarlyndi er á hröðu undanhaldi og nú er tíðarandinn einhvern veginn þannig að við viljum brennimerkja og sýna á torgum þá sem brjóta lögin. Ég vil ekki nafngreina þá sem teknir eru við að reykja hass (ég get rétt ímyndað mér hversu hræðilegt það gæti verið fyrir allt það vesalings unga fólk sem er gripið við slík æskubrek ef það ætti allt í einu á hættu að verða nafngreint og þar með brennimerkt um langa tíð). Ég vil ekki nafngreina þá sem teknir eru ölvaðir við akstur. Ég tel reyndar að nafnbirtingar eigi við í örfáum og þá alvarlegustu tilvikunum.Krafan um sífellt fleiri nafnbirtingar finnst mér lykta af blóð- og hefndarþorsta. Samfélag okkar á ekki að hvíla á slíkum stoðum.

Ógeðslegustu mynd vændis (þrælahald og ánauð) hefur vaxið fiskur um hrygg á síðustu árum og það hratt. Þegar ég var í Ósló fyrir tveimur árum var ekki þverfótað fyrir vændiskonum að kvöldlagi í kringum þinghús Norðmanna. Ég færði þetta í tal við innfædda, sem sögðu að það hefði alger sprenging átt sér stað á síðustu árum og að þetta væru nánast allt útlendar konur í ánauð glæpagengja. Sömu sögu er að segja frá Spáni. Þar segja menn að sé varla þverfótað fyrir konum frá Austur-Evrópu, Afríku og S-Ameríku (já öllum heimshornum) sem séu bókstaflega fluttar á milli borga og landa og þær seldar í kynlífsánauð. Sömu sögu má vafalítið segja frá mörgum stórborgum Evrópu. Þetta er óhugnaður og okkur ber að reyna að stöðva hann. Ég tel samt ekki að lagasetning á borð við þá sem Noregur, Svíþjóð og Ísland hafa tekið upp sé rétta leiðin. Ég er vonandi ekki vondur maður fyrir það eitt að telja umrædda lagasetningu vera ranga leið að markmiðinu.

Og ef einhver (prestur) fyllist löngun til að berja mig fyrir að hafa þessa skoðun, þá hlýtur þeim hinum sama (presti) að langa til að berja marga, því staðreyndin er sú að það er ekki einn heilagur sannleikur í þessu máli, og víðsvegar um heiminn er til fólk sem hefur þessa skoðun.

Eigum við samt ekki að reyna að bera virðingu fyrir skoðunum hvers annars án þess að fyllast löngun til berja andstæðinga okkar? Það er hvorki sérlega kristilegt né lýðræðislegt hugarfar.

Ég er nýbúinn með þríleik Önnu B. Ragde um norsku fjölskylduna frá Neshov. Ég las 1. bindið, Berlínaraspirnar, í fyrra og hef svo nýlokið lestri á 2. og 3. bindi þessa þríleiks, Kuðungakrabbarnir og Á grænum grundum. Þetta eru afskaplega skemmtilegar bækur um venjulegt (en þó óvenjulegt) fólk. Og eins og ég sagði í upphafi, mér finnst eitthvað seiðandi og skemmtilegt við góða skandínavíska skáldsagnahefð sem segir látlausar sögur af venjulegu fólki, en gerir það samt þannig að maður vill vita meira og lesa meira. Góð dæmi um rithöfunda sem gera þetta eru Knud Romer, Einar Már Guðmundsson, Marianne Fredriksson, Guðmundur Andri Thorsson, Morten Ramslund, Kerstin Ekman og að sjálfsögðu margir fleiri. Maður fær einhvern veginn á tilfinninguna að líf okkar allra sé á sinn hátt efniviður í skáldsögu, bara ef hún er rétt/vel skrifuð. Þetta eru ekki flugeldasýningar a la García Marquéz og Isabel Allende (verð þó að viðurkenna að mig hefur alltaf skort áhuga á bókum hennar og finnst kvikmyndin Hús andanna eitt mest slys sem hefur ratað á hvíta tjaldið. Ég trúði því ekki eitt augnablik að Meryl Streep og Jeremy Irons væru Suður-Ameríkanar, en það er önnur saga), heldur þetta jafna skandínavíska, kannski dálítið svona „ecco skór, reiðhjól og bakpoki“ en ekki „leddarinn, Harleyinn og kúrekastígvélin“ eða „galdrar, andar og vopnaðar byltingar“ (eða hvað veit ég). En þetta virkar. Er það einhver vísbending um að maður sé að verða miðaldra að hafa gaman af svona sögum? Ég veit það ekki, mér er alveg sama, þetta er nefnilega góður skáldskapur og það er það sem gildir. Og hommaparið Erlend og Krumme er skemmtilegasta par sem ég hef kynnst í langan tíma. Það sem bíður þeirra í framtíðinni gæti leikandi þolað eins og 3 bindi til viðbótar. Heyrirðu það Anne!

P.S. Svo verð ég að ítreka meðmæli mín með bókinni Hundraåringen som klev ut genom fönstret och försvann eftir Jonas Jonasson. Ég bloggaði um hana um daginn og ég endurtek: Þetta er hvorki meira né minna en allra besta bók sem ég hef lesið í áraraðir. Samt toppar enginn Svejk!

Önnur ástæða þess að þetta HM á eftir að lifa í minningunni er svo sú að ég naut þeirrar miklu ánægju að horfa og fagna sigrum Spánverja í hópi góðra Spánverja hér í Stokkhólmi. Þegar Spánverjar mættu Portúgölum í 16-liða úrslitum dreif ég mig á bar hér í bæ sem heitir OléOlé, og fagnaði þar sigrum minna manna það sem eftir lifði HM. Þarna ríkti mikil gleði og eindrægni og ég fékk strax á tilfinninguna að ég væri einn af hópnum.

Ég ætla að gamni að setja hér inn myndasyrpur sem einn af spænsku félögunum setti saman. Hann er atvinnuljósmyndari og hefur lagt mikinn metnað í þessar samsetningar.

Fyrsta serían er frá fagnaðarlátunum eftir að hafa lagt Þjóðverja að velli í undanúrslitum. Yðar einlægur er þarna á nokkrum myndum, aðallega á tímanum 1‘26‘‘ til 1‘40‘‘.

Hér er svo myndasyrpa frá úrslitaleiknum og gleðinni sem fylgdi í kjölfarið. Undirritaðan má fyrst sjá í kjánalegri sigurvímu á tímanum 3‘33‘‘ til 3‘43‘‘. Næst bregður mér fyrir á tímanum 3’55 til 4’24, en við fórum sjö saman í litlum Golf niður að gosbrunninum á Sergelstorgi til að taka þátt í fagnaðarlátunum. Ég var annar þeirra sem þurfti að láta mér duga skottið á þessu ferðalagi! Loks eru tvær myndir af fagnaðarlátunum á Sergelstorgi, önnur á 4‘35‘‘ og hin á 6‘05‘‘. Þetta eru skemmtilegar minningar og gaman að eiga svona skemmtilegar myndasyrpur frá þessu einstaka kvöldi.

Svo má ekki sleppa því að minnast á að dagblaðið Expressen var með skemmtilega myndaseríu af stuðningsmönnum Spánar og Hollands daginn eftir úrslitaleikinn. Þar var„yours truly“ að finna á einni mynd sem sjá má hér til hliðar (þó sumum hafi fundist erfitt að trúa því, svo mikill er fögnuðurinn og grettugangurinn).

Þetta er að sjálfsögðu mest fyrir sjálfan mig gert og gaman að eiga þessar myndir á einum stað.

En HM er semsagt búið, og varla verður mikið bloggað um bolta úr þessu. Nú tekur við löng 2ja ára bið eftir næsta stórmóti (EM 2012). Þangað til bloggar maður kannski bara um einhver trivíalítet  eins og pólitík, hrunið, spillinguna eða hvað veit ég. Og þó, maður hefur jú alltaf bækurnar…

Gangan hefur verið löng og ströng. Oft hefur verið óskaplega gaman. Það var yndislegt að bursta Dani árið 1986, en jafnsúrt að falla svo út í 8-liða úrslitum eftir vítakeppni við Belga. HM’98 voru óskapleg vonbrigði, þá fórum við beint heim eftir riðlakeppnina, en árið 2002 var annað uppi á teningnum. Þá hélt ég í römmustu alvöru að þetta væri að koma. Fullt hús stiga í undanriðlinum og gríðarlega flott spil, markatalan 9-4. Síðan höktum við í gegnum 16-liða úrslit á vítum gegn Írum og svo kom reiðarslagið, tap gegn S-Kóreumönnum (gestgjöfum) i vítakeppni í leik sem var lítið minna en dómaraskandall. Spánverjar skoruðu 3 mörk í leiknum sem öll voru dæmd af. Ég var lengi að ná mér eftir þessa keppni. Enn ein vonbrigðin biðu okkar svo fyrir fjórum árum. Það var sama sagan; frábær riðlakeppni, 9 stig, markatalan 8-1 og Frakkar sem höktu eins og gamall Citroen biðu okkar í 16-liða úrslitum. Reiðarslag. Frakkar unnu á síðustu 5 mínútum leiksins og enn mátti gott lið frá Spáni pakka niður og halda heim.

Mér var strítt, Spánverjum var strítt. Þeim var sagt að þeir gætu aldrei orðið meistarar. Þeir væru ekki ein þjóð og þeir væru uppteknari af því að vera Baskar, Katalónar, Kastilíumenn og hvað veit ég, heldur en að vera sameinaðir Spánverjar. Allt gamalkunnar tuggur og gott ef sumir Spánverjar voru ekki bara farnir að trúa þessu. Komplexinn var farinn að hreiðra um sig.

En ég var á öðru máli og maður að nafni Luis Aragonés var á sama máli og ég . Því það var þarna sem nýr kafli hófst í spænskri knattspyrnu. Aragonés, sem stýrt hafði liðinu á HM 2006, hélt áfram með liðið og hann hélt áfram að þróa leikinn, sem gekk meira og minna út á að halda boltanum, og það sem er kannski mikilvægara, að spila sinn leik og vera ekki alltaf að pæla í því hvernig andstæðingurinn spilar. Ef við spilum okkar góða fótbolta, þá getum við einbeitt okkur að honum, þurfum ekki að pæla í bolta andstæðinganna, látum þá hafa áhyggjur af honum OG látum andstæðinginn hafa áhyggjur af OKKAR bolta. Vicente del Bosque hefur fylgt þessu mynstri síðan hann tók við árið 2008, og þetta hefur borið ávöxt; Spánn leikur einn skemmtilegasta fótbolta sem um getur í dag, liðið varð Evrópumeistari fyrir tveimur árum og í dag rætist vonandi draumur tugmilljóna manna sem fylgja spænska landsliðinu af heilum hug og hjarta.

Í dag rætist í öllu falli draumur 23ja ungra spænskra manna sem frá blautu barnsbeini hefur dreymt um að leika um æðstu verðlaun sem til eru í knattspyrnu. Æðstu verðlaunin eru innan seilingar, ódauðleikinn bíður þeirra. Það sem er þó kannski meira um vert, þeir hafa fulla trú á því að þeir geti það, orðið HEIMSMEISTARAR, orðið bestir í heiminum. Og þjóðin stendur heil og órofa á bak við ungu hetjurnar sínar. Því sama hvernig fer, þeir eru hetjur þjóðar sinnar. Þjóðin tekur á móti þeim sem hetjum á morgun og undirbúningur fyrir glæstar móttökur er þegar hafinn.Og ég segi ykkur það satt: Spænska þjóðin á svo sannarlega skilið að hampa heimsmeistaratitlinum í kvöld.

Ég titra innan í mér, það er nú þegar stutt í tárin, ég veit ekki hvernig ég fer að fram að leik. En ég trúi því svo innilega að dagurinn í dag verði einn allra gleðilegasti dagur í lífi mínu. Og hvað ég gæfi mikið fyrir að fá að vera á meðal vina minna í Calera y Chozas í kvöld! Þessi verður fyrir þig elsku Manni.