Almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu munu eflast verulega næstu misseri. Í áætlunum Strætó bs er meðal annars gert ráð fyrir að tíðni vagna á annatímum yfir daginn muni aukast mikið. Sama er að segja um kvöldin og um helgar. Þjónustutími margra leiða mun einnig lengjast þannig að vagnarnir keyra til klukkan eitt eftir miðnætti. Áætlunin gengur gildi strax næsta haust.

Ein ástæðan fyrir þessum tíðindum er samkomulag sveitarstjórnanna á höfuðborgarsvæðinu að auka fjárframlög til Strætó um 155 milljónir árið 2012. Það gerir fyrirtækinu kleift að láta allar leiðir aka klukkustund lengur á kvöldin og hefja akstur 2 tímum fyrr á laugardagsmorgnum. Þar með gengur til baka niðurskurður á þjónustu Strætó sem sveitarfélögin töldu sig, knúin að grípa til í febrúar 2011.

Tímamótasamningur

Stóru fréttirnar eru þó þær að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu og ríkisvaldið hafa gert með sér tímamótasamning. Hann felur í sér að ríkisvaldið skuldbindur sig til að setja verulega fjármuni í almenningssamgöngur á hverju ári næstu tíu árin. Sveitarstjórnirnar hafa óskað eftir slíkum stuðningi árum og jafnvel áratugum saman. Þær hafa bent á að ríkisvaldið styður dyggilega almenningssamgöngur á landsbyggðinni. En á höfuðborgarsvæðinu hefur ekkert gengið fyrr en nú. Varla þarf að taka fram að slíkt gerist ekki af sjálfu sér. Þeir sem hafa unnið að þessu merkilega samkomulagi af hálfu ríkisins og sveitarstjórnanna undir stjórn Dags B. Eggertssonar eiga hrós skilið.

Samningurinn kveður á um að fyrir hönd ríkisins greiði Vegagerðin 900 milljón á ári til höfuðborgarsvæðisins og að auki 100 milljónir á ári í rekstur almenningssamgangna milli höfuðborgarsvæðisins og áhrifasvæða þess, eins og það er orðað. Samanlagt gerir það einn milljarð á ári í tíu ár. Til frádráttar kemur að ríkið hættir að endurgreiða olíugjald til Strætó, 140 milljónir á ári. Það er þó engin ástæða til að gráta endurgreiðsluna. Hún felur í sér hvata fyrir strætó að keyra sem mest á olíu. Það er umhverfislega og þjóðhagslega hagkvæmt að losna við slíka olíuhvata sem leynast allt of víða í umferðarkerfi okkar.

Hagkvæmari ferðamáti

Markmið samningsins er að töfalda, að minnsta kosti, hlutdeild almenningssamgangna í öllum ferðum sem farnar eru á höfuðborgarsvæðinu. Að stuðla að lækkun á samgöngukostnaði heimila. Að auka umferðaröryggi. Að minnka losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum. Samkomulagið gerir um leið borginni og ríkisvaldinu kleift að fresta því að ráðast í mjög dýr samgöngumannvirki á stofnbrautarkerfinu, svo sem mislæg gatnamót og stokkalausnir, sem þjóna nær eingöngu umferð einkabíla. Hugsanlega leiðir samningstíminn í ljós að það er ekki þörf fyrir fleiri slík mannvirki á höfuðborgarsvæðinu. Erlendir gestir sem hingað koma hafa stundum á orði umferðarmannvirkin hér séu eins og í milljónaborgum.

Óhætt er að fullyrða að ávinningurinn af þessu samkomulagi fyrir höfuðborgarsvæðið, og raunar þjóðfélagið allt, er mikill. Minnkandi samgöngukostnaður fyrir heimilin, borgina og fyrir ríkisvaldið er allra hagur. Sveitarstjórnirnar og ríkisvaldið eru jafnframt sammála um að veita strætó aukinn foragang í umferðinni og bæta aðstæður fyrir fótgangandi vegfarendur og hjólandi. Samkomulagið er mikilvægur liður í því að að ferðaþörf fólks á höfuðborgarsvæðinu verði í auknum mæli uppfyllt með hagkvæmari og vistvænni ferðamátum en einkabíl.

Færri sótspor

Rétt er að halda því til haga að losun gróðurhúsalofttegunda er hlutfallslega mjög há á Íslandi m.a. vegna hins stóra bílaflota og dreifðrar byggðar. Það er ein ástæðan fyrir því að Íslendingar skilja eftir sig stærra sótspor (e. carbon footprint) en flestar aðrar þjóðir. Samkomulagið mun gera Strætó bs, sem hingað til hefur þurft að reka sig með gömlum díselvögnum, kleift að endurnýja strætóflotann algerlega þannig að í lok samningstímans munu eingöngu vistvænir strætóar keyra um höfuðborgarsvæðið. Er það ekki frábær tilhugsun?

Það er ekki nema von að fulltrúar Besta flokks, Samfylkingar og Vinstri Grænna í umhvefis og samgönguráði borgarinnar skyldu fagna þessu samkomulagi á síðasta fundi ráðsins. En jafnframt ítrekuðu þeir nauðsyn þess að borgaryfirvöld áskilji sér rétt til að taka upp málefni einstakra umferðamannvirkja sem ætlunin er að slá á frest, við endurskoðun samningsins á tveggja ára fresti.

Sveitarstjórnir allra sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu hafa samþykkt þennan merka samninginn einróma, nema í Reykjavík. Fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í borgarstjórn greiddu atkvæði gegn honum. Þeir finna honum allt til foráttu. Ég á bágt með að skilja þá afstöðu. Mér finnst það ekki mjög trúverðugt þegar þeir segjast vilja efla almenningssamgöngur en vera alfarið á móti þessum samningi. Á síðasta kjörtímabili höfðu Sjálfstæðismenn næg tækifæri til að efla almenningssamgöngur í borginni. Það er varla hægt að segja að þeir hafi nýtt þau tækifæri mjög vel.

Fyrir fimmtíu árum, um mitt sumar 1961, hóf Elías Mar að skrá endurminningar vinar síns Þórðar Sigtryggssonar. Þórður lést fjórum árum síðar en handritið, sem Elías fylgdi úr hlaði  fullbúnu til prentunar, með formála rituðum í október 1972, hefur gengið manna á milli og öðlast goðsagnakenndan blæ. Að vísu eru þeir teljandi á fingrum annarrar handar sem hafa lesið það, en einmitt þess vegna hafa spunnist um það magnaðar sögur. Sjálfur taldi Elías Mar að það væri svo bersögult um menn og málefni að langur tími þyrfti að líða þar til það kæmi fyrir almenningssjónir.

Nú hefur bókaforlagið Omdúrman gefið handritið út á bók sem heitir, eins og handritið: MENNT ER MÁTTUR: Tilraunir með dramb og hroka. Kaflar úr endurminningum.

Eftirmála skrifar sá sem hér skrifar

Það er skemmst frá því að segja að þessi textahljómkviða er þrunginn af heift en líka húmor, sem er frekar sjaldgæf blanda. Heifitin beinist einkum gegn tepruskap, hræsni, hneykslunargirni og fáfræði í íslensku samfélagi. Einkum fá íslenskir menntamenn yfir sig skammirnar. Þarna er líka mikið af guðlasti og berorðum, samkynhneigðum kynórum

Þórður Sigtryggsson gæti fengið þá bókmenntagagnrýni að hann sé einhliða og endurtekningasöm persóna, rausið í honum yfirgengilegt og persónusköpunin ekki nógu trúverðug. En það væri mjög snubbótt afgreiðsla. Þessi saga er ekki bara endurminning. Hún er kannski fyrst og fremst fagnaðarboðskapur og sá fagnaðarboðskapur snýst fyrst og fremst um holdið og andann. Þetta tvennt er ekki aðskilið eins og tíðkast hefur að kenna öldum saman með allri þeirri fyrirlitningu á líkamlegum nautnum sem kennslan boðaði. Ásamt auðvitað gegndarlausri hræsni. Þar sem tepruskapurinn var hvað mestur, eins og í Bretlandi á dögum Viktoríu, var vændið mest. Þar sem ástir samkynhneigðra eru harðast dæmdar með syndafalli og helvítishótunum, grassera þær eungu að síður.

Þessir kaflar úr endurminningum eru einstakir í íslenskri bókmenntasögu. Roskinn og sárfátækur orgelkennari setur hér fram ögrandi lífssýn fagurfræðilegrar nautnahyggju. Kjarninn í henni kemur meðal annars fram í kafla XXIV þar sem Þórður segist hljóta að vera forhertur glæpamaður úr því að hann geti notið lífsins.

 „Eins og allir vita, hafa þessi ógeðslegu skítmenni, sem leiðinlega geggjað fólk kallar mannkynsfræðara og frelsara, fyrirskipað manninum að fyrirlíta jörðina, öll hennar gæði, og skammast sín fyrir líkama sinn.“

Hér er sleginn tónn sem endurómar í gegnum allt handritið. Menning okkar einkennist af bælingu og fyrirlitningu á líkamanum, enda eru Íslendingar komnir af „passíusálmaræflum“ og „betlehemsbjálfum“. Íslenskir menntamenn eru ólæs skríll, þeir eru stórhneykslaðir á kynferðislífinu, en hafa aldrei kynnst menntuðu fólki og hanga á lélegustu knæpunum þegar þeir koma til útlanda. Þórður telur fráleitt að hægt sé að bjóða slíku fólki upp á Dauðann í Feneyjum eftir Thomas Mann eða leit Marcels Proust að glötuðum tíma eða alvöru ljóðskáld á borð við Stefan George og Charles Baudelaire.

Rétt er að hafa í huga að Þórður er ekki mjög áreiðanlegur sögumaður. Ekki frekar en sögumennirnir, hinir miklu mannhatarar, í sögum austurríska rithöfundarins Thomasar Bernhard. Því þrátt fyrir allan æsinginn og ofsafengin þrástefin í þessu textatónverki þeirra Elíasar og Þórðar, virðist sögumaðurinn hafa húmor fyrir sjálfum sér og sínu eigin æsingatali. Hann kallar sjálfan sig „forhertan glæpamann“ og „kulvísasta mann í heimi“ og Elías Mar „grannvaxnasta mann veraldarinnar“.

 Af Þórði Sigtryggssyni er það að segja að hann fæddist 1890 og ólst upp í Reykjavík. Hann fékk tilsögn í nótnalestri, lærði bókband í Kaupmannahöfn en sá fyrir sér með því að kenna á orgel. Hann kenndi meðal annars Elíasi á orgel. Þórður var æskufélagi Erlends Guðmundssonar í Unuhúsi við Garðastræti, griðastað ungra skálda og listamanna á 3. áratugnum.

 Þórður var alla ævi bláfátækur og mestalla sína tíð í einu herbergi í Reykjavík, eins og Elías Mar. Hann virðist hafa verið hámenntaður þrátt fyrir litla skólagöngu. Hann talaði fjögur tungumál og var gæddur sterkri fagurfræðilegri sýn og næmi. Halldór Laxness skrifar að tónlistarfróðir menn hafi verið gáttaðir gagnvart þeirri yfirburðaþekkingu sem Þórður hafði á tónlist. Halldór Laxness kynntist Þórði í Unuhúsi og virðist hafa verið heillaður af honum en skrifar samt í Grikklandsárinu að sig skorti kjark til að skrifa um hann endurminningabók. Sama segir Árni Bergmann í endurminningabók sinni og Lenu Bergmann, Blátt og rautt. Í þeirri bók er engu að síður skemmtilegur kafli um Þórð.

 Þórður Sigtryggsson er sennilega frægastur fyrir að vera fyrirmyndin að frumdrögum persónu organistans í Atómstöðinni eftir Halldór Laxness. Peter Hallberg rannsakaði á sínum tíma drög og handrit Atómstöðvarinnar. Í sínu merka verki, Hús skáldsins, skrifar hann:

 „Í þessum drögum hefur organistinn verið hugsaður fyrst og fremst sem mjög undarlegur maður. Víðar en á einum stað er hann talinn „kynvilltur“. Hann nýtur þess að ofbjóða þeim sem hann umgengst með alls konar furðulegum skoðunum á öllu mögulegu. „Ég viðurkenni ekki hið normala í nokkrum manni“ er hann látinn segja í fyrsta fullgerða handritinu. Að vísu er um frumdrög að ræða sem undir öllum kringumstæðum hefðu átt að slípast við framhald verksins.“

 Peter Hallberg getur þess að frávik frumgerðar organistans frá norminu séu „grófari og ósamkvæmari“ en persóna organistans eins og hún kemur fyrir í endanlegri gerð bókarinnar. Hallberg heldur því fram að í bókinni séu þessi frávik afleiðing lífsskoðana og mannkærleiks organistans og þau hafi öðlast meiri dýpt og samkvæmni.

 Hallberg minnist ekkert á Þórð Sigtryggsson í þessu samhengi. En Elías Mar var ekki í nokkrum vafa um að Þórður Sigtryggsson hefði verið frumgerð organistans. Breytingarnar sem urðu á organistanum frá frumdrögum að endanlegu handriti, stöfuðu af því, sagði Elías í bókinni Nýr penni í nýju lýðveldi, að þegar Halldór var að skrifa Atómstöðina lést vinur hans Erlendur í Unuhúsi. Halldór vildi heiðra minningu Erlends með því að ljá organistanum skýrari drætti frá Erlendi.

 Niðurstaðan varð sú að það er lítið eftir af Þórði Sigtryggsson í organistanum annað en titillinn. Allt hið „grófa“ og „ósamkvæma“ hefur verið slípað í burtu. Öll merki um „kynvillu“ þurrkuð út. Allt sem organistinn gerir og segir, allt sem honum viðkemur hefur verið leyst upp í fremur torskilið og algerlega kynlaust taó. Samt er rétt að geta þess að Ármann Jakobsson skrifaði fyrir nokkrum misserum skemmtilega grein um Atómstöðina og organistann og sýnir þar fram á að persóna organistans skapar ákveðinn „kynusla“. Hann (0rganistinn) á það líka sameiginlegt með Þórði Sigtryggssyni að fyrirlíta hið borgaralega hjónaband

 Samband Elíasar og Þórðar Sigtryggssonar við Halldór Laxness er kapítuli út af fyrir sig. Báðir voru miklir aðdáendur hans. Þeir flétta meðal annars sendibréf Þórðar til Halldórs, með sínum dæmigerðu ólíkindalátum, inn í „endurminningarnar“. Elías virðist hafa vélritað eintak af handritinu að Mennt er máttur sérstaklega fyrir Halldór. Handritið mun hafa verið dregið fram á Gljúfrasteini við sérstakar aðstæður og lesið upp úr því gestum og heimilisfólki til skemmtunar.

 Þess má geta að lokum að Elías lét taka myndir af líki Þórðar og varðveitti þær ásamt veraldlegum eigum hans. Hann skrifaði líka fallega minningargrein í Þjóðviljann þar sem hann segist hafa, að ósk Þórðar, hvolft Gerplu opinni á blaðsíðum 264 og 265 ofan á brjóstið á Þórði í kistunni. Það var fagurfræðileg yfirlýsing. Þórður Sigtryggsson fór sem bókmenntalegur gjörningur í gröfina. Og nú er ekkert annað gera en að teygja í bókaskápinn eftir frumútgáfunni af Gerplu

 Minningargreininni lýkur með ljóði á þýsku, að sjálfsögðu án frekari útskýringa. En Google-leitarvélin finnur ljóðið á sekúndubroti fyrir okkur, illa menntaða afkomendur bændalýðs og passíusálmaræfla. Þetta er lokaerindið úr „Vögguljóði lækjarins“ eftir Wilhelm Müller, en það er úr ljóðaflokknum Die Schöne Müllerin. Franz Schubert samdi dásamleg sönglög við flokkinn, eins og frægt er.

 Gute Nacht, gute Nacht!

Bis Alles wacht,

Schlaf aus deine Freude, schlaf aus dein Leid!

Der Vollmond steigt,

Der Nebel weicht,

Und der Himmel da oben, wie ist er so weit!

Kleist fæddist og ólst upp í borginni Frankfurt an der Oder um 60 kílómetra austur af Berlín. Hann var af aðalsætt og allir karlmenn í ættinni höfðu verið liðsforingjar í prússneska hernum, langöflugasta her álfunnar. Hann varð hermaður 15 ára, liðsforingi 18 ára og hefði örugglega átt beinan og breiðan framaveg í hernum, hefði hann ekki verið friðlaus af sannleiksþrá, ofurmannlegum metnaði og banvænni sjálfsfyrirlitningu.

Kleist er eitt merkasta skáld Þýskalands. Hann samdi fáein leikrit, skrifaði nokkrar ritgerðir, samdi  nóvellur og svokallaðar anekdóttur. Sögur hans og leikrit eru andstaða svokallaðan Bildungsroman eða þroskasögu. Persónurnar í sögum og leikritum Kleist eiga aldrei möguleika að læra eitt eða neitt, vegna þess að líf þeirra stjórnast af öflum sem þær ráða ekkert við. Það geta verið ytri öfl, eins og jarðskjálfti, en líka tilviljanir, misskilningur, múgæsing í samfélaginu eða innri kenndir eins og reiði.

Það varð nánast að þráhyggju hjá Kleist að líf okkar sé algerlega undirorpið tilviljunum. Hann taldi sig lesa það meðal annars út úr heimspeki Kants. Stundum er sagt að Kleist lýsi hlutunum eins og þeir eru en ekki eins og þær ættu að vera.  Hvað varðar meintan frjálsan vilja mannsins er hann skoðanabróðir svartsýnna, borgaralegra heimspekinga á borð við Nietzsche og Schopenhauer.

Fyrir fimmtán árum útbjó ég sérrit á vegum bókaforlagsins Bjarts tileinkað Kleist. Þar voru meðal annars þýðingar mínar á hinni frægu smásögu „Jarðskjálftinn í Chile“ og ritgerðinni „Hvernig hugsunin verður smátt og smátt til um leið og maður talar“. Á fimmta áratugnum gaf Helgafell úf þýðingu Gunnars Gunnarssonar á „Michale Kohlhaas“ sem hét í þýðingunni „Mikjáll frá Kolbeinsbrú“. Það er að mörgu leyti flott þýðing, en mikill galli, að mér finnst, að öll staðarnöfn eru þýdd. Berlín er Bjarnarborg, Dresden Þrísteinn, Wittenberg Vinduborg og svo framvegis. Fyrir vikið fær sagan einhvern fjarrænan allt að því fantasíu kenndan blæ. Það samræmist ekki hinum andstutta og harða krónikkustíl Kleists

Klukkan 20 í kvöld að Sölvhólsgötu 13 heiðrar bókaforlagið Omdúrman í samvinnu við leiklistardeild LHÍ minningu Heinrich von Kleist með upplestri og sviðsetningu á anekdóttum. Aðgangur er ókeypis

Það er vinsælt nú um stundir að úthúða stjórnmálamönnum og stjórnmálaflokkum. Fyrir því er reyndar löng hefð, en síðustu misserin hefur andúðin náð áður óþekktum hæðum. Það er eins og búið sé að gefa skotleyfi á stjórnmálamenn og þeir virðast frekar varnarlausir. Sá siður hefur til að mynda fest sig í sessi að hrópa ókvæðisorð að íslenskum alþingismönnum á leið sinni úr Dómkirkjunni í Alþingishúsið og grýta í þá eggjum.

Sjálfsfyrirlitningin

Ekki er nóg með eggjum rigni yfir alþingismenn. Í kommentakerfum vefmiðlanna er á hverjum degi heimtað að hreinsað verði út úr Alþingi. Í ritstjórnargreinum Morgunblaðsins er meirihluti íslenskra stjórnmálamanna í borginni og á Alþingi kallaðir fífl, fábjánar, trúðar, heimskingjar, svikarar, lygarar, dag eftir dag, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð. Eflaust eru eigendur og útgefandi blaðsins ánægðir með stefnu og stíl ritstjórnarinnar. Ég held samt  að enginn taki mark á þessu ofstæki og blinda hatri í bland við útúrsnúninga, uppnefni og einhvað sem virðist eiga að vera húmor. Þessi skrif gjaldfella sig sjálf. Við lifum í samfélagi sem gjaldfellir sjálft sig á hverjum einasta degi. Fyrirlitningin á stjórnmálastéttinni reynist stundum vera, þegar nánar er að gáð, tilbrigði við sjálfsfyrirlitningu. 

Auðvitað er gagnrýnið aðhald nauðsynlegt og það eru bara lélegir stjórnmálamenn sem kveinka sér undan harðri málefnalegri gagnrýni. Það verður líka að segjast fullum fetum að stjórnmálastéttin stóð sig ekki sérlega vel á vaktinni árin fyrir hrun íslenska fjármálakerfisins. Hún brást. Þar að auki eiga íslenskir stjórnmálaflokkar, að minnsta kosti þeir sem lengst hafa verið við völdin, áratuga langa sögu helmingaskipta verðmætanna, spilltra embættisveitinga, sérhagsmunagæslu og vafasamra fjármálatengsla.

Það verður líka að fylgja með í sögunni að ríkjandi stjórnmálastefna undanfarin 20 ár, nýfrjálshyggjan svokallaða, vildi minnka áhrif stjórnmálanna sem allra mest en auka áhrif markaðarins. Fagnaðarboðskapur nýfrjálshyggjunnar var mottóið: Minni stjórnmál. Meiri markaður.

Forsetagjáin

Hrunið tók margt  með sér í fallinu. Þar á meðal traustið til stjórnmálanna. Traustsskorturinn sýnir sig meðal annars í því að í skoðanakönnun eftir skoðanakönnun segjast aðeins 11 til 13 prósent bera mikið traust til Alþingis. Það er áhyggjuefni í landi þar sem þingræði er meginstoð stjórnskipunarinnar.

Við þessar aðstæður hefur forseti Íslands tekið sér stöðu á áður óþekktum stað sem hann sjálfur hefur fundið og skilgreint sem „gjá milli þings og þjóðar“. Í þessari gjá hefur honum tekist að skapa sér ótrúlega mikið svigrúm. Þar hefur hann, sem var áður hugmyndafræðingur og guðfaðir íslensku bankaútrásarinnar, tekið sér það hlutverk að vernda þjóðina fyrir þinginu og erlendu kúgunarvaldi. Hann hefur skipt þjóðfélaginu í tvö lið, þjóðina og þingið. Hann er í liðinu með þjóðinni gegn þinginu.

Við þingsetningu um daginn notaði hann tækifærið til að skamma þingið duglega á meðan forsetafrúin klifraði yfir grindverkið við Alþingishúsið og kyssti fólkið. Sem betur fer fylgdu sjónvarpsvélar henni, þannig að við sem sátum heima í stofu fengum að fylgjast með. Í sjónvarpinu var talað við einn mótmælandann  sem virtist afar ánægður með forsetahjónin, eins og von er, en svo benti hann á alþingishúsið og sagði: „Ég vil þetta dót í burtu“.

Þessi uppákoma, þessi þróun er umhugsunarverð. Andúðin gangvart þinginu, stjórnmálaflokkum og stjórnmálamönnum kann að vera skiljanleg í ljósi þess sem gerst hefur. Og það verður að segjast eins og er að þingmenn hafa átt það til með málflutningi sínum og málþófi að gera okkur erfitt fyrir að bera virðingu fyrir þeim og þinginu. En það er ekki mjög góð hugmynd að hreinsa út úr þinghúsinu eða að koma öllu því dóti sem þar er í burtu, nema með lýðræðislegum kosningum. Undanfarin fjögur ár hafa átt sér stað tvennar kosningar til þings og veruleg endurnýjun í liði þingmanna. En það virðist engu breyta um álit þingsins og stjórnmálanna. Það eru ekki nema 19 mánuðir í næstu þingkosningar. Kosningakerfið er einmitt hugsað til að koma í veg fyrir að það myndist gjá milli þings og þjóðar.

Fulltrúalýðræðið

Það gleymist í öllu umrótinu að fulltrúalýðræðið sem við búum við er merkilegt fyrirbæri og í raun snilldarleg lausn á útfærslu lýðræðisins og meðferð valdsins. Lýðræðið þýðir bókstaflega að fólkið ráði en það geta ekki allir ráðið alltaf og allsstaðar. Lausnin er sú að við kjósum fulltrúa á þing og í sveitastjórnir til að framfylgja þeiri pólitísku stefnu sem við fylgjum. Þetta kerfi byggir á málamiðlunum milli ólíkra skoðana, milli meirihluta og minnihluta, milli þeirra sem hafa mikil völd og þeirra sem hafa engin völd. Það hefur búið til stjórnmálaflokka, stjórnmálastefnur og þann hóp af fólki sem kallast stjórnmálamenn. Það er síkvikt og býsna skilvirkt og hefur reynst mjög farsælt. En það felur í sér vissa veikleika og getur verið varnarlaust gangvart ákveðnum ógnum

Vandinn hefur meðal annars verið sá síðastliðin 20 ár að samfélögin urðu sífellt hnattvæddari, þar með talið líf einstaklinganna, félagasamtök, allkyns stofnanir og auðvitað viðskiptalífið sem leiðir hnattvæðinguna. En stjórnmálin voru að miklu leyti  bundin við afmörkuð svæði sveitarfélaga og þjóðríkja. Af þessu skapaðist ójafnvægi svæðisbundinna stjórnmála og hnattvæddra afla. Þetta ójafnvægi hefur leitt til þess að hefðbundið fulltrúalýðræði mátti sín æ minna gagnvart krafti og kröfum fjármála- og viðskiptlífsins. Það varð meðal annars til þess að stjórmálamenn, og framar öllu forseti Íslands, töldu sér trú um að ekki væru til aðrir valkostir en að láta hagsmuni fjármagnseigenda og fyrirtækja ráða ferðinni.

Samkvæmt Rannsóknarskýrslu Alþingis um aðdraganda og orsakir bankahrunsins á Íslandi, ríkti hér á landi „pólitísk lömunarveiki“ gangvart fjármálavaldinu í aðdraganda hrunsins. Lækning á þessari lömunarveiki stendur nú yfir. Þar þarf að gæta jafnvægis. Við þurfum virkt fjáramálakerfi og skilvirka bankastarfsemi. Og við þurfum lifandi stjórnmál; framsýna málefnalega, sanngjarna og hugrakka stjórnmálamenn og áhugaverða, andríka, öfluga, opna stjórnmálaflokka.

Við höfum ekki góða reynslu af pólitískri lömunarveiki, hreppapólitík, helmingaskiptum, spilltum embættisveitingum, málþófi, útúrsnúningum og lýðskrumi. Við þurfum ekki minni stjórnmál. Við þurfum meiri og betri stjórnmál.

Frábær frétt að torgið við Hörpuna skyldi hljóta viðurkenningu sem besta norræna almenningsrými í Gautaborg í gær. Verðlaun voru veitt í þremur flokkum: besta norræna byggingin, besta norræna almenningsrýmið og besta norræna bæjarskipulagið.

Hönnun torgsins við Hörpu var á höndum Landslags ehf í í samstarfi við Batteríið arkitektar og í samráði við Henning Larsen architects og listamanninn Ólaf Elíasson.  Verkfræðingar voru Mannvit og Verkís.

Þráinn Hauksson landslagsarkitekt hjá Landslagi ehf veitti verðlaunum viðtöku á hátíðarkvöldi ráðstefnunnar.   Norskar teiknistofur unnu verðlaunin í hinum tveimur flokkunum, Snöhetta arkitektar fyrir Reindeer Pavillion (bygging) og Dahl og Uhre arkitektar o.fl. fyrir bæjarskipulag í Nuuk á Grænlandi. (Hugsanlega er Snöhettan besta arkitektastofan í heiminum í dag)

Hönnuðum torgsins er hér með óskað til hamingju. Torgið er mjög flott. Það má gjarna koma fram að bæði skipulagsráð og umhverfis og samgönguráð lögðu mikla áherslu á að torgið teygði sig yfir Kalkofnsveg svo fótgangendur ættu greiða leið þar yfir. Þetta er eins konar „shared space“ og hefur heppnast afar vel. Sjá mynd efst í færslunni. Bílar komast eftir sem áður sína leið. Þurfa bara að hægja á sér í smá stund. 

Það voru sem sagt bara tveir möguleikar í heiminum: ógnarjafnvægi með eldflaugum og kjarnaoddum eða gereyðingarstríð. Hvort má bjóða þér? Ég held að í dag eigi ungt fólk mjög erfitt með að skilja þetta. Enda er það óskiljanlegt að mannkynið skyldi koma sér í þetta klúður.

Ég man líka eftir fréttum af konunum sem settu upp tjaldbúðir við Greenham Common herstöðina í Bretlandi. Þær kölluðu sig fyrst í stað “Women for Life on Earth”. Þær mótmæltu staðsetningu eldflauga og kjarnaodda í herstöðinni. Þær sýndu ótrúlegt úthald og ótrúlegt hugrekki. Þær bjuggu í tjöldum og vögnum við mjög erfiðar aðstæður; án rennandi vatns, rafmagns, síma og máttu þola háð og spott, handtökur, árásir. En þær gáfust aldrei upp. Þær áttu sinn þátt í því að pólitískir leiðtogar gáfust upp á vígbúnaðarkapphlaupinu og ógnarjafnvæginu. 

Í myndinni er rætt við dr Rebeccu Johnson. Hún er virt fræðikona á sviði afvopnunamála, femínisti og pólitískur aðgerðarsinni. Hún hefur meðal annars starfað sem ráðgjafi nefndar um gjöreyðingarvopn sem Hans Blix veitti forstöðu. Hún er ein af stofnendum samtakanna “Women in Black” í Serbíu, sem andæfa hernaðarhyggju og þjóðernishatri. Og hún var framarlega í flokki kvenanna sem mótmæltu við Greenham Common. Hún bjó í búðunum þar í fimm ár.

Rebecca Johnson er aðalræðumaður á málþingi sem Reykjavíkurborg heldur í Hörpunni á morgun klukkan 13.00. Vigdís Finnbogadóttir heldur líka ræðu og borgarstjórinn í Reykjavík, Jón Gnarr. Ræðunum og myndbrotunum verður fylgt eftir með panelumræðum. Í þeim taka þátt Alyson Bailes kennari í stjórnmálafræði við HÍ, Auður H Ingólfsdóttir lektor við Háskólann á Bifröst, Khaled Monsour, palestínskur stjórnmálafræðinemi og Stefán Pálsson formaður herstöðvarandstæðinga.

Málþingið er haldið í tilefni af 25 ára afmæli leiðtogafundarins í Höfða. Við ætlum að leggja áherslu á þátt friðarhreyfinga í afvopnunarmálum.

Bókasýningin í Frankfurt verður opnuð í dag. Það er stór stund. Enginn vafi leikur á að þetta er langstærsta kynning á Íslenskri menningu sem nokkurn tíma hefur verið haldin. Það er erfitt að ímynda sér að sambærileg kynning verði haldin næstu áratugina. Í tilefni messunnar koma á þriðja hundrað bækur út í Þýsklandi; skáldsögur eftir íslenska höfunda, bækur um íslenska rithöfunda og listamenn, bækur um Ísland, sagnfræðirit, ljóðasöfn og síðast en ekki síst Íslendingasögurnar í splunkunýrri þýðingu og afar fallegri útgáfu.

Íslenskir rithöfundar munu á næstu dögum og vikum lesa upp úr verkum sínum og ræða þau við áheyrendur, blaðamenn og þáttastjórnendur útvarps og sjónvarps í Frankfurt og út um allt Þýskaland.
Þar að auki hefur verið skipulögð vegleg dagskrá í samvinnu við listasöfn, tónleikahús og allskyns menningarstofnanir í Frankfurt. Gabríelu Friðriksdóttur var boðið að sýna í Schirnhalle, einu frægasta sýningarhúsi fyrir myndlist í Evrópu, og handan við hornið er sýning Ragnars Kjartanssonar í Kunstverein. Þar má meðal annars sjá vídeóverk, tekið upp með nokkurra ára bili, þar sem mamma hans Ragnars skyrpir hvað eftir annað framn í hann. Í Kunstverein er líka fín sýning á verkum íslenskra ljósmyndara, þar á meðal hinar mögnuðu mynda Péturs Thomsens af virkjanaframkvæmdum á hálendinu.

Íslenskt tónlistarfólk fjölmennir til Frankfurt þessa dagana: Módettukórinn, Voces Thules, Aniima, Valgeir Sigurðsson, Judith Ingólfsson, Hildur Guðnadóttir.

Ég var svo heppinn að vera boðið til Frankfurt um þarsíðustu helgi til að vera við opnun á sýningu tileinkaðri íslenskum arkitektúr í arkitekta safninu í Frankfurt. Mér skildist að sjaldan eða aldrei hefði verið haft jafn mikið við að kynna bókmenntir og menningu heiðursgestsins á bókasýningunni í Frankfurt. Auðvitað hefur það ekki gerst að sjálfu sér. Ég held að á engan sé hallað, þótt fullyrt sé að Halldór Guðmundsson og þýskir samstafsmenn hans Mathias Wagner K og Thomas Böhm eiga mikinn heiður skilið.

Íslendingar finna enn og aftur hve miklum velvilja þeir eiga að fagna í Þýskalandi. Þjóðverjar hafa ekki að boðið Íslandi að vera heiðursgestur í Frankfurt, heldur munu þeir líka hafa hlaupið fjárhagslega undir bagga með Íslendingum. Hin hrungjarna íslenska króna er ekki til stórræðanna úti í heimi.

Vonandi verður þessi magnaða íslenska menningarhátíð í Frankfurt til að styrkja vináttu þjóðanna enn frekar. Þjóðverjar eru ein mikilvægasta viðskiptaþjóð okkar en Þýskaland er þriðja stærsta efnhagsveldi heimsins. Þjóðverjar eru bóka og menningarþjóð og þeir eru, ásamt Norðurlandaþjóðunum, einhver raunbesta vinaþjóð Íslendinga.

Mér skilst að forseti Íslands muni halda ræðu við opnunina. Vonandi hlífir hann okkur Íslendingum og gestgjöfum okkar í Frankfurt við yfirlæti eða lýðskrumi um að ófarir okkar undanfarin misseri sé öllum öðrum að kenna en sjálfum okkur. Vonandi auðnast honum að tala á fallegan og andríkan hátt um bókmenntir og vináttu þjóðnna, án þess að þurfa að bæta því við að Íslendingar séu einhver merkilegasta bókmenntaþjóð í heimi. Við þurfum ekki á slíku tali að halda. Forsetinn ætti að glugga í bækur Steinunnar Sigurðardóttur. Þar finnur hann áreiðanlega eitthvað sem er bæði fallegt og fyndið og svolítið beitt líka.

Ég rakti það í grein sem ég skrifaði í Fréttablaðið fyrir helgi hve farsæl sameining þýsku ríkjanna hefur verið, þrátt fyrir að leiðin hafi verið þyrnum stráð og seinfarin. Atvinnuleysi í september var 6.6% og hefur ekki verið minna í tvo áratugi. Hagvöxtur hefur verið á stöðugri uppleið og verið einn sá mesti í Evrópu undanfarin misseri. Skoðanakönnun sem Allensbach fyrirtækið gerði tveimur vikum leiddi í ljós að þrátt fyrir miklar viðsjár í fjármálamörkuðum og áhyggjur af evrunnu og Grikklandi hafa þjóðverjar ekki verið jafn ánægðir með lífið og tilveruna í langan tíma.

Ég minntist líka á það að hinn ótrúlegi árangur Þjóðverja er ekki tilviljun. Þeir hafa verið tilbúnir að leggja á sig skattahækkanir, bremsu á launahækkanir og hafa sætt sig mikla fjölgun hlutastarfa. Það hjálpaði Þjóðverjum líka að þeir trúðu aldrei að hægt væri að byggja heilt þjóðfélag á fjármálaviðskiptum. Áætlunin Agenda 2010 skipti einnig miklu máli, Stjórn Fischers og Schröders lagði hana upp árin 2004 og 2005. Þessi áætlun fól í sér miklar, og á stundum sársaukafullar, umbætur á félagskerfinu og atvinnumarkaði sem gerðu þýskt efnahagslíf sveigjanlegra og samkeppnishæfara. Þýskaland er í dag ekki aðeins þriðja stærsta efnhagsveldi heimsins, heldur er það líka eitt samkeppnihæfasta land heimsins samkvæmt World Economic Forum, ásamt Svíþjóð, Finnlandi, Danmörku, Hollandi, Bandaríkjunum og Singapor. Mig minnir að Ísland sé í 30. sæti og Kína í 90. sæti.

Eftir móttökuna í Þjóðmenningarhúsinu rann ég á hljóðin niðri á Austurvelli. Þar var mjög þung stemmning. Þúsund manns börðu taktfast í járntunnur og grindverk. Ég skil frústrasjónina og reiðina og vonleysið. Samt tel ég að ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur hafi staðið sig vel miðað við ótrúlega erfiðar aðstæður. Það er hugsanlegt að ríkisstjórn leidd af Bjarna Benediktssyni eða Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni hefði staðið sig betur við þessar aðstæður, en ég leyfi mér samt að efast um það.

Ég gekk hryggur heim vegna þess að mér fannst þjóðfélagið fast í einhverju svartholi. Og allir kenna öðrum um hvernig komið er. Þýskaland er land einingar, Ísland land sundrungar. Þannig er það í dag, því miður fyrir okkur. Ég veit ekki nákvæmlega hvaða ráð eru gegn sundrungu, reiði, vonleysi. Ég er ekki einu sinni viss um að það skipti öllu máli hvaða flokkar leiða ríkisstjórnina. Það eina sem ég veit er að þetta er tímabundið ástand. Og ef það skyldi hugga einhvern, þá dást margir Þjóðverjar að Íslendingum. Þeir dást að hugrekki og krafti Íslendinga, getu þeirra til að endurnýja sig, störfum stjórnlagaráðsins, rannsóknarskýrslu Alþingis, Besta flokknum og Jóni Gnarr og seiglunni í Jóhönnu Sigurðardóttur. Þeir eru ekki í nokkrum vafa um Íslendingar er réttri leið.

Fyrsti áratugur 21 aldar hófst með hástemmdum væntingum um hin miklu tækifæri sem ný öld bæri með sér. Hnattvæðing og netvæðing höfðu tengt höfuðborg Íslands við umheiminn. Reykjavík var komin í samkeppni við aðrar höfuðborgir um fólk og fjármagn. Og fyrr en varði flóði fjármagnið um allt.

Á sama tíma kepptist borgarstjórnin við að koma í veg fyrir að stóru verslunarmiðstöðvarnar Kringlan og Smáralind gerðu endanlega út af við verslun og mannlíf í gamla miðbænum. Viðamikil þróunaráætlun um eflingu miðborgarinnar var samþykkt aldamótaárið 2000. Henni var ætlað að efla miðborgina sem miðstöð stjórnsýslu menningar og verslunar og fól meðal annars miklar uppbyggingarheimildir á visum deiliskipulagsreitum í miðborginni. Til að liðka fyrir stóð borgin fyrir uppkaupum á fjölda lóða, einkum milli Hverfisgötu og Laugavegs, seldi þær til fjárfesta og leyfði sameiningu þeirra í stórum stíl.

Ekki þarf að fara mörgum orðum um útkomuna. Þar sem nýir miðborgarkjarnar áttu að rísa blasir við auðn, rústir og eitthvað líkist gjúpum sprengigígum. En þar sem náðist að byggja ný miðborgarhús virka þau mörgum númerum of stór fyrir hina smásköluðu reykjavíkurbyggð.

Bækurnar Andi Reykjavíkur eftir Hjörleif Stefánsson og 101 TÆKIFÆRI eftir Snorra F. Hilmarsson eru „viðbragð við yfirvofandi eyðlileggingu“, svo vitnað sé í formála Snorra. Báðar bækurnar fjalla um niðurrif og uppbyggingu í miðborginni. Þær vilja stöðva „eyðilegginguna“. Höfundarnir hafa báðir unnið ötulega að því að opna augu Reykvíkinga fyrir verðmætum og fegurð gömlu timburhúsabyggðarinnar í Reykjavík sem hefur átt undir högg að sækja undanfarin ár og áratugi.

Það segir sig sjálft að erfitt er að meta gömlu byggðina til fjár. Hún verður til að mynda einskis virði ef eigendum húsanna er leyft að rífa þau og byggja margfalt stærri hús úr steypu og gleri. En þeir Hjörleifur og Snorri halda því fram að menningarleg og samfélagsleg verðmæti gömlu byggðarnnar skipti miklu máli. Hjörleifur dýpkar þá umræðu með heimspekilegum hugleiðingum um stað og staðaranda, og gildi fegurðar í hinu byggða umhverfi fyrir hamingju okkar. Þessar pælingar eru frábært innlegg í fremur stóryrta en samt fátæklega umræðu um arkitektúr og skipulag hér á landi. Hugtakið staðarandi gengur einmitt í endurnýjun lífdaga sinna í umræðu um borgarskipulag víða erlendis þar sem talað er um „place“ og „placemaking“.

Hjörleifur heldur því réttilega fram að borgin sé á hverjum tíma „spegill menningar“ og birtir um leið nýlega ljósmynd af Borgartúninu, hinu íslenska Wallstreet, sem virkar óskaplega kalt og tómt og er augljóslega hannað fyrir samfélag þar sem enginn lætur sjá sig út á götu og engin samskipti eiga sér stað. Bókin er ekki eingöngu fagurfræðileg stúdía, heldur líka siðfræðileg. Það er mjög þarft en maður þarf ekki alltaf að vera sammála Hjörleifi. Mér finnst hann ekki sýna mikla sanngirni í hörðum dómum sínum um módernismann. Umfjöllunin er einhliða og þess vegna ekki mjög sannfærandi

Yfir bók Hjörleifs ríkir rósemd og klassísk heiðríkja. Hún er með svarthvítum myndum en á kápu er falleg litmynd af spegilsléttum sjónum í Reykjavíkurhöfn og tveimur gulum vitum. Bók Snorra F Himarssonar er póstmódernískt collageverk. Hún er þykk og í stóru broti. Nýjum, litsterkum ljósmyndum af húsum og götum, torgum, lóðum og auðnarlegum bílsatæðum í Reykjavík ásamt teikningum, textabrotum og blaðaúrklippum er skeytt saman á mjög frjálslega hátt. Ef bók Hjörleifs miðlar lágstemdum og rólegum staðaranda í Reykjavík gefur bók Hilmars óreiðukennda mynd af líflegri, litsterkri og þéttri miðborg þar sem allt er að gerast. En erindið er það sama, eins og áður sagði, að vara við eyðileggingunni sem hlýst af blindum hamagangi og skeytingarleysi okkar Reykvíkinga gagnvart verðmætum sem við eigum saman.

Bók Snorra er gefin út af Torfusamtökunum og hefst á stuttum kafla þar sem áherslur samtakanna eru tíundaðar. Snorri er ekki á jafn heimspekilegum nótum og Hjörleifur en hann rýnir þess betur í ákvarðanir og reglugerðir sem hafa stefnt þróun miðborgarinnar í miklar ógöngur. Hann lýsir því hvernig þeir sem keyptu upp lóðir högnuðust á því að láta gömul hús grotna niður, hvernig þeim tókst að þvinga fram mun hærra nýtingarhlutfall en skipulagið gerði ráð fyrir og hvernig lóðir gengu kaupum og sölum á sífellt hærra verði eftir að hærra nýtingarhlutfall fékkst. Hann segir á einum stað að jarðýtur hafi verið notaðar þar sem betra hefði verið að nota skóflur.

Í einum kaflanum fjallar Snorri af mikill skarpskyggni um hinn sterka „óefnislega eignarétt“ sem ríkir hér á landi en hann hefur hefur meðal annars leitt til þess að skipulagsmál miðborgarinnar eru enn í lögfræðilegri sjálfheldu og verða það hugsanlega næstu árin. Sú sjálfhelda hefur meðal annars leitt til þess að fjárfestar, sem hefur tekist að knýja fram stórauknar byggingarheimildir á ákveðnum reitum í miðbænum, geta litið á þær heimildir sem ígildi fasteignar, jafnvel þótt þeir hafi enga getu til framkvæmda og allir séu í dag sammála um að byggingarmagnið sé dæmigerð firring frá árinu tvöþúsund og sjö. Ef borgin vill minnka byggingarmagnið hótar íslenska lögfræðin mörg hundruð milljóna, jafnvel milljarða, skaðabótum. Sú lögfræði virðist sniðin að sérhagsmunum fremur en almannahagsmunum.

Hlutfall mynda og texta í bók Snorra er textanum í óhag. Maður hneigist til að fletta bókinni án þess að lesa textann. Það finnst mér galli. Það breytir því ekki að bókin 101 TÆKIFÆRI, rétt eins og Andi Reykjavíkur, er mikilvæg stöðuúttekt og áhugaverð stefnuyfirlýsing. Vonandi fylgja fleiri bækur um borgina í kjölfarið. Annar áratugur 21. aldarinnar var rétt að byrja. Það er mikilvægt að okkur tekist betur til en á þeim fyrsta

Gott er réttara sagt vont dæmi er grein 64 í gildandi byggingareglugerð. Hún leggur þungar bílastæðakvaðir á þá sem byggja hús. Það hefur meðal annars leitt til þess að ekki hefur verið hægt að ráðast í nauðsynlega þéttingu byggðarinnar á stórum og illa nýttum lóðum nema með því byggja stóra og gríðarlega dýra bílakjallara. Þannig verður byggingarreglugerð 64 til þess að kostnaður við húsbyggingar verður mjög mikill auk þess sem hún viðheldur og í rauninni krefst mikils bílisma. Þetta er öfugsnúið vegan þess að það getur ekki hafa verið tilgangur reglugerðarinnar.

Verst er að í reglugerðinni er kveðið á um lágmarks fjölda bílastæða. Húsbyggjendum er sem sagt ekki í sjálfsvald sett að byggja hús með færri bílastæðum en reglugerðin kveður á um. Það breytir engu þótt hann byggi hús, einbýli eða fjölbýli, fyrir fólk sem hefur kosið að eiga bara einn bíl eða jafnvel engan. Að vísu er hægt að kaupa sig frá bílastæðakvöðinni en það er mjög dýrt og getur ekki talist mjög hvetjandi fyrir þá sem kjósa sér vistvænan lífsstíl.

Lítum á nokkur atriði reglugerðarinnar.

Á hverri lóð íbúðarhúss skulu vera a.m.k. 2 bílastæði fyrir hverja íbúð sem er stærri en 80 m2, en a.m.k. 1 bílastæði fyrir hverja íbúð sem er 80 m2 eða minni.

Við öll fjölbýlishús með 6 íbúðum eða fleiri skal vera 1 gestabílastæði

Við verslunar- og skrifstofuhúsnæði, opinberar byggingar og þjónustumiðstöðvar skal gera ráð fyrir a.m.k. 1 bílastæði á hverja 35 m2 húsnæðis.

Við annað atvinnuhúsnæði en getið er í mgr. 64.5 skal gera ráð fyrir a.m.k. 1 bílastæði á hverja 50 m2 húsnæðis.

Við framhaldsskóla skulu vera a.m.k. 5 bílastæði á hverja skólastofu, auk bílastæða fyrir starfsfólk.

Hér er komin ein skýring á því af hverju Reykjavík er svona mikil bílaborg – með öllum þeim neikvæðu áhrifum sem því fylgir – þrátt fyrir að það hafi verið yfirlýst stefna borgarinnar í mörg ár að efla vistvæna valkosti í samgöngum borgarinnar. Það þarf varla að taka fram að ekki er minnst á stæði eða skýli fyrir hjól. Byggingarreglugerð 64 beinlínis ýtir borgbúum inn í bílana.

Nákvæmlega þess vegna er nú unnið að breytingu á reglugerðinni – loksins, loksins -. Breytingarnar munu væntalega fela í sér að ekki verður lengur kveðið á um lágmarksbílastæðafjölda heldur hámarksbílastæðafjölda. Það er út í hött að öllum íbúðum stærri en 80 fermetrum verði að fylgja tvö bílastæði. Og það er beinlínis galið að í framhaldsskólum skuli eiga að vera að minnsta kosti 5 bílastæði á hverja skólastofu auk bílastæða fyrir starfsfólk.