„Ég er áreiðanlega einn af mestu nautnamönnum veraldarinnar, ef ekki sá mesti. En ég tek nautnina hættulegu, drambið, fram yfir allar aðrar nautnir. Ég veit að dramb er falli næst, en því dýpra sem ég fell – því hærra hoppa ég upp á eftir“
Fyrir fimmtíu árum, um mitt sumar 1961, hóf Elías Mar að skrá endurminningar vinar síns Þórðar Sigtryggssonar. Þórður lést fjórum árum síðar en handritið, sem Elías fylgdi úr hlaði fullbúnu til prentunar, með formála rituðum í október 1972, hefur gengið manna á milli og öðlast goðsagnakenndan blæ. Að vísu eru þeir teljandi á fingrum annarrar handar sem hafa lesið það, en einmitt þess vegna hafa spunnist um það magnaðar sögur. Sjálfur taldi Elías Mar að það væri svo bersögult um menn og málefni að langur tími þyrfti að líða þar til það kæmi fyrir almenningssjónir.
Nú hefur bókaforlagið Omdúrman gefið handritið út á bók sem heitir, eins og handritið: MENNT ER MÁTTUR: Tilraunir með dramb og hroka. Kaflar úr endurminningum.
Eftirmála skrifar sá sem hér skrifar
Það er skemmst frá því að segja að þessi textahljómkviða er þrunginn af heift en líka húmor, sem er frekar sjaldgæf blanda. Heifitin beinist einkum gegn tepruskap, hræsni, hneykslunargirni og fáfræði í íslensku samfélagi. Einkum fá íslenskir menntamenn yfir sig skammirnar. Þarna er líka mikið af guðlasti og berorðum, samkynhneigðum kynórum
Þórður Sigtryggsson gæti fengið þá bókmenntagagnrýni að hann sé einhliða og endurtekningasöm persóna, rausið í honum yfirgengilegt og persónusköpunin ekki nógu trúverðug. En það væri mjög snubbótt afgreiðsla. Þessi saga er ekki bara endurminning. Hún er kannski fyrst og fremst fagnaðarboðskapur og sá fagnaðarboðskapur snýst fyrst og fremst um holdið og andann. Þetta tvennt er ekki aðskilið eins og tíðkast hefur að kenna öldum saman með allri þeirri fyrirlitningu á líkamlegum nautnum sem kennslan boðaði. Ásamt auðvitað gegndarlausri hræsni. Þar sem tepruskapurinn var hvað mestur, eins og í Bretlandi á dögum Viktoríu, var vændið mest. Þar sem ástir samkynhneigðra eru harðast dæmdar með syndafalli og helvítishótunum, grassera þær eungu að síður.
Þessir kaflar úr endurminningum eru einstakir í íslenskri bókmenntasögu. Roskinn og sárfátækur orgelkennari setur hér fram ögrandi lífssýn fagurfræðilegrar nautnahyggju. Kjarninn í henni kemur meðal annars fram í kafla XXIV þar sem Þórður segist hljóta að vera forhertur glæpamaður úr því að hann geti notið lífsins.
„Eins og allir vita, hafa þessi ógeðslegu skítmenni, sem leiðinlega geggjað fólk kallar mannkynsfræðara og frelsara, fyrirskipað manninum að fyrirlíta jörðina, öll hennar gæði, og skammast sín fyrir líkama sinn.“
Hér er sleginn tónn sem endurómar í gegnum allt handritið. Menning okkar einkennist af bælingu og fyrirlitningu á líkamanum, enda eru Íslendingar komnir af „passíusálmaræflum“ og „betlehemsbjálfum“. Íslenskir menntamenn eru ólæs skríll, þeir eru stórhneykslaðir á kynferðislífinu, en hafa aldrei kynnst menntuðu fólki og hanga á lélegustu knæpunum þegar þeir koma til útlanda. Þórður telur fráleitt að hægt sé að bjóða slíku fólki upp á Dauðann í Feneyjum eftir Thomas Mann eða leit Marcels Proust að glötuðum tíma eða alvöru ljóðskáld á borð við Stefan George og Charles Baudelaire.
Rétt er að hafa í huga að Þórður er ekki mjög áreiðanlegur sögumaður. Ekki frekar en sögumennirnir, hinir miklu mannhatarar, í sögum austurríska rithöfundarins Thomasar Bernhard. Því þrátt fyrir allan æsinginn og ofsafengin þrástefin í þessu textatónverki þeirra Elíasar og Þórðar, virðist sögumaðurinn hafa húmor fyrir sjálfum sér og sínu eigin æsingatali. Hann kallar sjálfan sig „forhertan glæpamann“ og „kulvísasta mann í heimi“ og Elías Mar „grannvaxnasta mann veraldarinnar“.
Af Þórði Sigtryggssyni er það að segja að hann fæddist 1890 og ólst upp í Reykjavík. Hann fékk tilsögn í nótnalestri, lærði bókband í Kaupmannahöfn en sá fyrir sér með því að kenna á orgel. Hann kenndi meðal annars Elíasi á orgel. Þórður var æskufélagi Erlends Guðmundssonar í Unuhúsi við Garðastræti, griðastað ungra skálda og listamanna á 3. áratugnum.
Þórður var alla ævi bláfátækur og mestalla sína tíð í einu herbergi í Reykjavík, eins og Elías Mar. Hann virðist hafa verið hámenntaður þrátt fyrir litla skólagöngu. Hann talaði fjögur tungumál og var gæddur sterkri fagurfræðilegri sýn og næmi. Halldór Laxness skrifar að tónlistarfróðir menn hafi verið gáttaðir gagnvart þeirri yfirburðaþekkingu sem Þórður hafði á tónlist. Halldór Laxness kynntist Þórði í Unuhúsi og virðist hafa verið heillaður af honum en skrifar samt í Grikklandsárinu að sig skorti kjark til að skrifa um hann endurminningabók. Sama segir Árni Bergmann í endurminningabók sinni og Lenu Bergmann, Blátt og rautt. Í þeirri bók er engu að síður skemmtilegur kafli um Þórð.
Þórður Sigtryggsson er sennilega frægastur fyrir að vera fyrirmyndin að frumdrögum persónu organistans í Atómstöðinni eftir Halldór Laxness. Peter Hallberg rannsakaði á sínum tíma drög og handrit Atómstöðvarinnar. Í sínu merka verki, Hús skáldsins, skrifar hann:
„Í þessum drögum hefur organistinn verið hugsaður fyrst og fremst sem mjög undarlegur maður. Víðar en á einum stað er hann talinn „kynvilltur“. Hann nýtur þess að ofbjóða þeim sem hann umgengst með alls konar furðulegum skoðunum á öllu mögulegu. „Ég viðurkenni ekki hið normala í nokkrum manni“ er hann látinn segja í fyrsta fullgerða handritinu. Að vísu er um frumdrög að ræða sem undir öllum kringumstæðum hefðu átt að slípast við framhald verksins.“
Peter Hallberg getur þess að frávik frumgerðar organistans frá norminu séu „grófari og ósamkvæmari“ en persóna organistans eins og hún kemur fyrir í endanlegri gerð bókarinnar. Hallberg heldur því fram að í bókinni séu þessi frávik afleiðing lífsskoðana og mannkærleiks organistans og þau hafi öðlast meiri dýpt og samkvæmni.
Hallberg minnist ekkert á Þórð Sigtryggsson í þessu samhengi. En Elías Mar var ekki í nokkrum vafa um að Þórður Sigtryggsson hefði verið frumgerð organistans. Breytingarnar sem urðu á organistanum frá frumdrögum að endanlegu handriti, stöfuðu af því, sagði Elías í bókinni Nýr penni í nýju lýðveldi, að þegar Halldór var að skrifa Atómstöðina lést vinur hans Erlendur í Unuhúsi. Halldór vildi heiðra minningu Erlends með því að ljá organistanum skýrari drætti frá Erlendi.
Niðurstaðan varð sú að það er lítið eftir af Þórði Sigtryggsson í organistanum annað en titillinn. Allt hið „grófa“ og „ósamkvæma“ hefur verið slípað í burtu. Öll merki um „kynvillu“ þurrkuð út. Allt sem organistinn gerir og segir, allt sem honum viðkemur hefur verið leyst upp í fremur torskilið og algerlega kynlaust taó. Samt er rétt að geta þess að Ármann Jakobsson skrifaði fyrir nokkrum misserum skemmtilega grein um Atómstöðina og organistann og sýnir þar fram á að persóna organistans skapar ákveðinn „kynusla“. Hann (0rganistinn) á það líka sameiginlegt með Þórði Sigtryggssyni að fyrirlíta hið borgaralega hjónaband
Samband Elíasar og Þórðar Sigtryggssonar við Halldór Laxness er kapítuli út af fyrir sig. Báðir voru miklir aðdáendur hans. Þeir flétta meðal annars sendibréf Þórðar til Halldórs, með sínum dæmigerðu ólíkindalátum, inn í „endurminningarnar“. Elías virðist hafa vélritað eintak af handritinu að Mennt er máttur sérstaklega fyrir Halldór. Handritið mun hafa verið dregið fram á Gljúfrasteini við sérstakar aðstæður og lesið upp úr því gestum og heimilisfólki til skemmtunar.
Þess má geta að lokum að Elías lét taka myndir af líki Þórðar og varðveitti þær ásamt veraldlegum eigum hans. Hann skrifaði líka fallega minningargrein í Þjóðviljann þar sem hann segist hafa, að ósk Þórðar, hvolft Gerplu opinni á blaðsíðum 264 og 265 ofan á brjóstið á Þórði í kistunni. Það var fagurfræðileg yfirlýsing. Þórður Sigtryggsson fór sem bókmenntalegur gjörningur í gröfina. Og nú er ekkert annað gera en að teygja í bókaskápinn eftir frumútgáfunni af Gerplu
Minningargreininni lýkur með ljóði á þýsku, að sjálfsögðu án frekari útskýringa. En Google-leitarvélin finnur ljóðið á sekúndubroti fyrir okkur, illa menntaða afkomendur bændalýðs og passíusálmaræfla. Þetta er lokaerindið úr „Vögguljóði lækjarins“ eftir Wilhelm Müller, en það er úr ljóðaflokknum Die Schöne Müllerin. Franz Schubert samdi dásamleg sönglög við flokkinn, eins og frægt er.
Gute Nacht, gute Nacht!
Bis Alles wacht,
Schlaf aus deine Freude, schlaf aus dein Leid!
Der Vollmond steigt,
Der Nebel weicht,
Und der Himmel da oben, wie ist er so weit!
Hjálmar Sveinsson