Í umræðum um svokallaðan Icesave samning við Breta og Hollendinga er stundum staðhæft að einhver lagaleg óvissa ríki um skuldbindingar Íslands í því samhengi. Fyrir því eru þó sjaldnast færð rök önnur en að vísa í álit einhverra annarra og þegar grannt er skoðað virðast grundvöllurinn ein til tvær blaðagreinar um málið. Enda liggur fyrir að íslensk stjórnvöld hafa á síðustu árum aldrei véfengt bakábyrgð ríkisins á innstæðutryggingum. Umræða um lagalega óvissu og dómstólaleið nú er því með öllu merkingarlaus.
Samningurinn nú snýst aðeins um uppgjör á löngu viðurkenndum ábyrgðum íslenska ríkisins sem e.t.v. er þörf á að rifja upp. Skuldbindingin verður til í árslok 1999 þegar Alþingi Íslendinga samþykkir lög um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Þar með var innleidd á Íslandi tilskipun ESB sem hafði þann yfirlýsta megin tilgang að skilgreina samræmt lágmark innstæðna sem tryggðar eru á öllu á EES svæðinu.
Skilningur OECD, Alþjóðabankans, BIS og eftirlitsstofnana
Á undanförnum árum hefur fjöldi stofnana og nefnda gefið út skýrslur um innstæðutryggingakerfi og skýrt tilskipun ESB á einn veg: Hún byggir á lágmarkssamræmingu, þ.e. skilgreind er upphæð lágmarkstryggingar sem stjórnvöld eiga að sjá til að gildi, hvaða innlán falla undir tryggingu, ákveðið er að allar fjármálastofnanir skuli eiga aðild að tryggingakerfi og að útibú í öðrum löndum skuli tryggð með kerfinu í heimalandinu. Allir aðilar taka sérstaklega fram að fjármögnun kerfanna eða uppbygging að öðru leyti sé á valdi hvers aðildarríkis. Sú ákvörðun Íslands að hafa Tryggingasjóðinn í formi sjálfseignarstofnunar sem rekin var innanhúss í Seðlabanka Íslands og með ráðuneytisstjóra sem stjórnarformann breytir engu um grundvallarábyrgðina sem Ísland axlaði 1999.
Í skýrslu nefndar evrópska bankaeftirlitsins frá 2005 var farið yfir þörf á endurskoðun innstæðutryggingakerfa. Þar kemur fram að þar sem innstæðutryggingakerfi séu að lokum studd bakábyrgð ríkissjóða, ýmist yfirlýst eða byggt á eðli máls, þá sé ekki ástæða til að skilgreina fjármögnun mjög nákvæmlega, þ.e. hvort hún er með iðgjöldum í sjóði, inngreiðslu eftir á eða blandað. Í því sambandi benti nefndin líka á hve þungt það yrði að ætla að safna í sjóð til að mæta meiriháttar áföllum á borð við hrun margra banka í einu. En hvergi virðist gert ráð fyrir því að hið samræmda lágmark gildi ekki í raun óháð aðstæðum heldur skuli tryggingin takmarkast af því sem til er í sjóðum hvers tryggingakerfis, sem er þó kjarninn í rökunum fyrir dómstólaleiðinni.
Lagatæknilegar smásjárrannsóknir úr samhengi
Stærsti gallinn við lagatæknilegu smásjárrannsóknirnar er að þar er algerlega horft fram hjá kjarna málsins sem er uppruni og saga innstæðutrygginga og hlutverk opinberra aðila við að tryggja fjármálastöðugleika. Í því ljósi leikur ekki nokkur minnsti vafi á meginefni og markmiðum bæði tilskipunar ESB og innleiðingar hennar hér á landi. Út frá því markmiði innstæðutryggingakerfa að tryggja fjármálastöðugleika með því að skapa sparifjáreigendum öryggi liggur ljóst fyrir hverjar lögmætar væntingar fólks hafa verið árum saman bæði hér á landi og erlendis og hver ábyrgð ríkisins er. Sú hugmynd að íslenska ríkið beri enga ábyrgð að lögum af því hér var ákveðið að Tryggingasjóðurinn skyldi vera í formi sjálfseignarstofnunar nýtur eðlilega hvergi hljómgrunns utan landsteinanna. Lágmarksupphæðin hefur verið kynnt sparifjáreigendum árum saman á vef Tryggingasjóðsins án nokkurs fyrirvara um að sjóðurinn væri án bakhjarls.
Hver átti að gæta fullveldisréttar okkar?
Þau sjónarmið heyrast líka að meginefni tilskipunarinnar eigi hvorki við kerfishrun eins og hér varð né stöðu smáþjóða þar sem hlutfallslegur skaði sé margfaldur á við það sem gerist meðal stærri þjóða. Þetta er hvort tveggja atriði sem huga hefði átt að við innleiðingu tilskipunarinnar hér á landi en engar slíkar kröfur eða fyrirvarar hafa komið fram af hálfu Íslands eða annarra smærri ríkja. Meginreglan er líka sú að hvert ríki ber ábyrgð á því að gæta fullveldisréttar síns og að slíkt ójafnvægi verði ekki í efnahagsmálum þess eða fjármálakerfi að fullveldi sé stefnt í hættu. Fjármálastöðugleiki er eitt af markmiðum hvers ríkis og til að gæta hans hafa öll ríki tæki, eftirlitsstofnanir og lagaúrræði sem þau geta beitt kjósi þau það. Bæði íslenska bankakerfið í heild og þau útibú sem söfnuðu innstæðum erlendra sparifjáreigenda störfuðu undir eftirliti íslenskra stofnana enda ekkert í tilskipuninni um samræmt lágmark innstæðutrygginga sem aflétti ábyrgð af Íslandi.
Icesave skuldbindingin skrifuð inn í AGS áætlunina
Í viljayfirlýsingu fjármálaráðherra og Seðlabanka Íslands til framkvæmdastjórnar Alþjóða gjaldeyrissjóðsins frá því í byrjun nóvember 2008 er gert ráð fyrir að áætluð fjármögnunarþörf íslenska ríkisins vegna lágmarksinnstæðutrygginga sé hluti af þeim lánum sem taka þarf. Þetta kemur m.a. fram í lið 12 í áætluninni og skýringum með honum. Á upplýsingavef forsætisráðuneytisins um áætlunina er þessi skilningur á fjármögnunarþörfinni ítrekaður í liðnum „spurt og svarað“ en þar segir m.a.: „Í lið 12 er því einnig gert ráð fyrir að inni í áætlaðri lánsfjárþörf ríkisins vegna bankakreppunnar séu lán til að mæta erlendum kostnaði við innstæðutryggingar í samræmi við ákvæði EES samningsins.“
Þetta er í fullu samræmi við yfirlýsingu forsætisráðherra frá 8. október 2008 en þar segir orðrétt: „Ríkisstjórnin ítrekar að ríkissjóður mun styðja Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta við öflun nægjanlegs fjár.“ Í frægu símtali fjármálaráðherra Íslands og Bretlands 7. október ítrekar fjármálaráðherra enn við breska starfsbróður sinn að ríkisstjórnin hafi heitið Tryggingasjóðnum stuðningi. Í tilkynningu forsætisráðuneytisins um samkomulag íslenskra og hollenskra stjórnvalda 11. október 2008 segir m.a.: „Samkomulagið kveður á um að íslenska ríkið muni bæta hverjum og einum hollenskum innstæðueiganda innstæður að hámarksfjárhæð 20.887 evrur“.
Niðurstaða Alþingis 5. desember 2008
Alþingi Íslendinga samþykkti með aðeins 7 mótatkvæðum þann 5. desember 2008 að fela ríkisstjórn að ljúka samningum um ábyrgð íslenska ríkisisins vegna innstæðna í erlendum útibúum íslensku bankanna. Miðað við öll efnisatriði málsins og ítrekaðar yfirlýsingar um ábyrgð Íslands er auðvelt að taka undir með Bjarna Benediktssyni, þáverandi formanni utanríkismálanefndar Alþingis en hann sagði í umræðum um málið 28. nóvember:
„Ég held að það sé afskaplega mikil einföldun á þessu máli öllu saman að telja í raun og veru að það hafi verið valkostur fyrir íslensk stjórnvöld að standa stíf á lögfræðilegri túlkun og halda henni til streitu, jafnvel fyrir dómstólum, hvort sem það væri á alþjóðlegum vettvangi eða hér heima fyrir íslenskum dómstólum.“
Greiðslufall eða ósk um skilning?
Í ljósi þess hve afdráttarlaus ábyrgð Íslendinga er og hve skýlausar staðfestingar hennar hafa verið í orði og verki árum saman er fráleitt að krefjast þess nú að öll samskipti okkar við önnur ríki og greiðslumiðlun til og frá landinu verði sett í uppnám á grundvelli þess að orðalag í einstökum liðum tilskipunar sem gilt hefur frá 1999 hefði mátt vera skýrara. Með því værum við ekki aðeins að brjóta gegn eigin orðum heldur blasir við að engin þjóð myndi nú frekar en áður viðurkenna lagalega óvissu. Þess vegna er enginn dómstóll tiltækur svo allt tal um lagalegan úrskurð er með öllu marklaust. Yfirlýsingu um greiðslufall þrátt fyrir lagalega ábyrgð yrði væntanlega ekki mætt með lögsóknum heldur aðgerðum á borð við frystingu eigna og haldlagningu peningasendinga til og frá landinu.
Ósk um skilning og stuðning vina- og nágrannaþjóða í ljósi þess að íslenska smáþjóðin er fórnarlamb flókins regluverks og banka sem uxu henni yfir höfuð er svo allt önnur nálgun sem ekki fer saman við tilraunir til að afneita ábyrgð. Þá leið eigum við enn færa, t.d. ef ástandið verður þannig að sjö árum liðnum að samkomulagið um uppgjör ábyrgðarinnar stefnir í að verða okkur verulega íþyngjandi og við þurfum stuðning við að virkja endurskoðunarákvæðin í því ljósi.
Nýlegar athugasemdir