Síðastliðinn þriðjudag kynntu tveir hagfræðingar, þau Þorvarður Tjörvi Ólafsson og Karen Á. Vignisdóttir niðurstöður greiningar á stöðu íslenska heimila. Greininguna byggja þau á gagnagrunni sem Seðlabankinn aflaði á árinu 2009 og samanstendur af mjög ítarlegum upplýsingum um nær öll skuldsett heimili í landinu. Ekki er vitað til þess að nokkurt annað land hafi yfir svo öflugum upplýsingum að ráða, þar sem keyrð hafa verið saman jafn umfangsmikil og nákvæm gögn um fjárhagsstöðu heillar þjóðar. Á grundvelli þessara gagna hafa fyrrnefndir hagfræðingar búið til öflugt greiningartæki.

Niðurstöður þeirra eru um margt áhugaverðar og ættu að vera til þess fallnar að stuðla að upplýstari og málefnalegri umræðu um stöðu heimilanna í landinu. Þess ber þó að geta að rannsókanrritgerð þeirra hefur ekki enn verið birt, heldur hafa þau aðeins kynnt helstu niðurstöður sínar. Ritgerðarinnar er að vænta uppúr miðjum mánuðinum.

Tvennskonar vandi

Í greiningu sinni beina þau sjónum sínum að þeim tvíþætta vanda sem heimilin sum hver glíma við, þ.e. skulda- og/eða greiðsluvanda. Í því samhengi er mikilvægt að hafa í huga að aðstæður heimila eru mjög mismunandi og greiðsluvandi og skuldavandi fara alls ekki alltaf saman. Það er sérstaklega mikilvægt að því sé til haga haldið í umræðunni um stöðu heimilanna og ekki síður í umræðunni um virkni og árangur einstakra úrræða eða aðgerða.

Almennt er greiðsluvandi skilgreindur á þann hátt að ef tekjur heimilis duga ekki til að standa undir greiðslubyrði lána og skilgreindri lágmarksframfærslu þá sé heimilið í greiðsluvanda. Skyndilegur atvinnumissir getur til dæmis valdið greiðsluvanda þegar tekjur heimilisins lækka mjög mikið og skyndilega án þess að hægt sé að draga jafn hratt og jafn mikið úr útgjöldum. Heimili geta lent í slíkum aðstæðum óháð skuldastöðu þeirra. Úrræði til handa heimilum í slíkri stöðu miða því yfirleitt fyrst og fremst að því að lækka greiðslubyrði þeirra tímabundið, s.s. með frystingu lána og greiðslujöfnun. Þrátt fyrir að góð eignastaða sé vissulega engin trygging gegn því að heimili geti lent í greiðsluvanda þá er hún þó alltaf styrkleiki í slíkri stöðu og getur í mörgum tilfellum auðveldað heimilum að endurskipuleggja fjárhag sinn og komast þannig í gegnum tímabundna greiðsluerfiðleika.

Orsakir greiðsluvanda heimila geta þó verið af ýmsum toga og úrræðin þurfa að taka mið af því. Það sem kann að duga einum hjálpar öðrum ef til vill lítið. Í þeim tilfellum þar sem skulda- og greiðsluvandi fara saman getur til að mynda verið óhjákvæmilegt að til komi bæði varanleg aðlögun skulda- og greiðslubyrði að greiðslugetu.

Hvernig er umfang og þróun greiðsluvanda rannsakað?

Ýmsar aðferðir eru notaðar til að kanna fjölda þeirra sem eru í greiðsluvanda á hverjum tíma. Þannig framkvæmir Hagstofa Íslands reglubundna könnun á lífskjörum landsmanna í samvinnu við Hagstofu Evrópusambandsins og eru sambærilegar kannanir gerðar í öllum löndum Evrópska efnahagssvæðisins. Þá eru einnig framkvæmdar rannsóknir á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga úr skattframtölum landsmanna, svo og sérstökum gagnasöfnum á borð við það sem Seðlabankinn hefur útbúið. Í slíkum rannsóknum er safnað saman upplýsingum um ráðstöfunartekjur heimila og frá þeim dregin upphæð sem telst endurspegla eðlilega og raunhæfa neyslu viðkomandi heimilis. Þannig er hægt að áætla þann fjölda sem ekki nær endum saman á hverjum tíma. Í rannsókn þeirra Tjörva og Karenar byggja þau viðmið eðlilegrar og raunhæfrar neyslu á útgefnum neysluviðmiðum Umboðsmanns skuldara að viðbættu 60% álagi. Þá geta tölur um vanskil gefið góða vísbendingu um umfang og þróun greiðsluvanda.

Eins og áður segir er ekki sjálfgefið að heimili í greiðsluvanda glími jafnframt við skuldavanda. Það sama á við um heimili í skuldavanda, ekki er sjálfgefið að þau séu í greiðsluvanda. Það þýðir þó ekki að vandi þeirra sé ekki raunverulegur og aðkallandi. Hann er bara af öðrum toga.

Í almennri umræðu um fjárhagsstöðu heimila er þó sjaldnast litið svo á að það sé sjálfkrafa merki um fjárhagsvanda heimilis þó eigið fé þess í húsnæði sé neikvætt. Raunar er það svo að öllu jöfnu er nokkur hluti heimila með neikvætt eigið fé í húsnæði hérlendis og þannig er það líka í þeim löndum sem við berum okkur yfirleitt saman við. Það skýrist meðal annars af því að lánshlutföll vegna húsnæðiskaupa eru almennt mjög há, endurgreiðslutími húsnæðislána að jafnaði langur og vaxtagreiðslur vega þungt á fyrstu árum lánstímans. Eignamyndun er því að sama skapi hæg til að byrja með og efnahagurinn því viðkvæmur fyrir breytingum á fasteignaverði.

Verði engar breytingar á högum heimila sem krefjast flutninga í annað íbúðarhúsnæði þá hefur eiginfjárstaða í húsnæði í sjálfu sér engin áhrif á lífskjör þeirra. Í reynd breytast þó hagir fjölskyldna með tímanum og húsnæðisþarfir þeirra sömuleiðis. Til lengri tíma litið er því líklegt að neikvætt eigið fé í húsnæði geti valdið fjölskyldum töluverðum erfiðleikum.

Í kjölfar hinna alþjóðlegu efnahagsþrenginga hefur hlutfall yfirveðsettra heimila aukist víða um heim.  Þannig er áætlað að næstum þiðjungur allra heimila í Bandaríkjunum hafi verið með neikvætt eigið fé í fasteignum um síðustu áramót en horft yfir landið í heild er hlutfallið mjög breytilegt. Hæst mælist það í Nevada-ríki þar sem áætlað er að yfir 60% heimila séu í þeirri stöðu. Á Írlandi hefur raunverð fasteigna lækkað um ríflega 40% að  frá því að það náði toppi í góðærinu og sala á húsnæði hefur dregist nær alveg saman. Rannsóknir sem gerðar hafa verið á Írlandi benda hins vegar ekki til þess að heimili sem eru í neikvæðri eiginfjárstöðu séu líklegri en önnur heimili til að að vera í greiðsluvanda. Þó horfa írsk stjórnvöld í auknum mæli til þess hvernig hægt sé að tryggja að þessi hópur geti hreyft sig á fasteignamarkaði, aðlagað húsnæðisstöðu að raunverulegum aðstæðum sínum og komið í veg fyrir að  það dragi úr vilja hans til að greiða af lánum sínum.

Er skuldavandi ekki samfélagslegt úrlausnarefni?

Af þeirri umræðu sem skapast hefur í kjölfar birtingar niðurstaðna þeirra Tjörva og Karenar má draga þá ályktun að margir séu enn þeirrar skoðunar að úrræði sem miða að því að draga úr skuldavanda eigi ekki að vera á forgangslista stjórnvalda, heldur eigi aðgerðir þeirra fyrst og síðast að miða að því að koma heimilum í greiðsluvanda til hjálpar – önnur vandamál leysi sig sjálf.

Þannig er hins vegar horft fram hjá augljósum vanda þeirra heimila sem keyptu fasteignir á hátindi fasteignabólunnar og hafa því upplifað mikla og snarpa verðlækkun á sama tíma fasteignalán þeirra hafa hækkað umtalsvert sökum mikillar verðbólgu. Það má ætla að þau heimili í nágrannalöndum okkar sem hafa upplifað annað af þessu tvennu, þ.e. töluverða verðlækkun fasteigna geti horft sæmilega bjartsýn til framtíðar þar sem fasteignamarkaðir muni á endanum ná jafnvægi og eiginfjárstaða þeirra að sama skapi lagast en þegar höggið er tvöfalt má gera ráð fyrir að mun lengri tími muni líða þar til jafnvægi hefur skapast í efnahag viðkomandi heimila. Það er hinn séríslenski, verðtryggði veruleiki.

Það er sá veruleiki sem blasti við fjölda fjölskyldna hér á landi í kjölfar hrunsins, fjölskyldna sem höfðu ekki annað til saka unnið en að búa í landi þar sem séreignastefna hafði ríkt í húsnæðismálum um áratugaskeið og engir aðrir raunhæfir kostir stóðu til boða á húsnæðismarkaði. Í ljósi aðstæðna var varla annað forsvaranlegt en að þeir sem veittu lán til íbúðakaupa á þessum tíma tækju að hluta á sig þann skaða sem þessi hópur hefði ella borið á bakinu inn í framtíðina. Um aðgerðir til handa þeim hópi hefur einnig ríkt svo til þverpólítísk sátt. Á grundvelli þeirrar sáttar var 110% leiðin útfærð.

Að mæla þyngd með tommustokk

Úrræðið var hugsað til að létta á skuldastöðu þessa hóps og skapa honum þannig hagfeldari og umfram allt raunhæfari forsendur til framtíðar. Þær upplýsingar sem nú þegar liggja fyrir benda til þess að allt að helmings fækkun hafi orðið á heimilum í neikvæðri eiginfjárstöðu á milli áranna 2010 og 2011. Það hlýtur að vera sú mælistika sem eðlilegast og réttast er að leggja á úrræðið. Þar þarf þó auðvitað að horfa til annarra áhrifaþátta, s.s. breytinga á markaðsverði fasteigna – sem vissulega geta bæði unnið á móti eða stutt við aðgerðir af slíku tagi.

Að sama skapi hlýtur mat á árangri þeirra úrræða sem ætlað er að hjálpa heimilum í gegnum tímabundna greiðsluerfiðleika að beinast fyrst og fremst að því að varpa ljósi á fjölda þeirra heimila sem eru í slíkum vanda á hverjum tíma. Fjöldi heimila í neikvæðri eiginfjárstöðu þætti því líklegast frekar langsóttur mælikvarði á árangur úrræðis sem ætlað væri að mæta tímabundnum greiðsluerfiðleikum, s.s. greiðslujöfnun fasteignaveðlána. Til þess skortir nauðsynlegt orsakasamhengi. Það væri svolítið eins og að mæla árangur af megrun með því að bera saman hæð viðkomandi við upphaf og lok megrunarkúrsins. Það fengist vissulega einhver niðurstaða en hún teldist þó varla mjög upplýsandi um árangurinn af úrræðinu.

Almenn flöt skuldaniðurfærsla er dýr og óskilvirk

Rannsókn þeirra Tjörva og Karenar beindist ekki sérstaklega að þeim yfirlýstu markmiðum sem lágu til grundvallar ákvörðun um að ráðast  einstök úrræði. Þau gera því ekki greinarmun á eðli úrræðanna sem slíkra en þau gæta þess hins vegar að skoða áhrif þeirra á bæði skulda- og greiðsluvanda. Það væri því ekki sanngjarnt að gagnrýna þau fyrir að staðfesta það sem hefur þó kannski verið svolítið fyrirsjáanlegt, að úrræði sem ætlað var að létta á skuldavanda tiltekins hóps hafi ekki létt á greiðsluvanda annarra hópa. Þó það segi nú kannski sjálft, þá hafa einhverjir valið að draga þá ályktun af þeirri niðurstöðu að hún hljóti að teljast áfellisdómur yfir aðgerðum ríkisstjórnarinnar, sér í lagi þó yfir 110% leiðinni. Það er einfaldlega rangt, enda ekkert í niðurstöðum þeirra sem gefur tilefni til að ætla að 110% leiðin hafi ekki þjónað raunverulegum tilgangi sínum.

Í kynningu þeirra kom hins vegar skýrt fram að greining þeirra hafi enn og aftur staðfest þá niðurstöðu að almenn flöt skuldaniðurfræsla sé bæði dýrt og óskilvirkt úrræði sem kæmi, ef það yrði framkvæmt, fyrst og fremst þeim til góða sem hæstar hafa tekjurnar í samfélaginu og síst þurfa á slíku að halda.

Algengast er hins vegar að fjárskuldbindingar séu verðtryggðar beint í gegnum vextina en ekki með þeim hætti sem hér hefur tíðkast um nokkurra áratuga skeið. Það þýðir að ofan á grunnvextina bætist verðtryggingarálag. Hversu hátt það álag er ræðst af verðbólguvæntingum á hverjum stað og hverjum tíma. Í hagkerfi þar sem verðlag er öllu jöfnu stöðugt má gera ráð fyrir að verðtryggingarálagið sé lágt en þar sem verðlag er óstöðugt er álagið að sama skapi hátt.

Sú aðferð að ákvarða verðtryggingarálag á grunni sögulegra upplýsinga um þróun verðlags í fortíðinni innifelur í sér töluverða áhættu, hvort sem er frá sjónarhorni þess sem lánar eða þess sem tekur að láni. Í því felst í raun veðmál um hvernig verðlag muni þróast í framtíðinni. Ef verðlag hækkar minna en sem nemur því verðtryggingarálagi sem aðilar gera með sér samkomulag um þá má segja að lánveitandinn græði mismuninn. Ef verðlag hins vegar hækkar meira má með sömu rökum segja að lántakinn hafi grætt. Til að draga úr þessari áhættu eru vextir lengri fjárskuldbindinga yfirleitt endurskoðaðir með reglulegum hætti eða þeir beinlínis látnir fylgja opinberum viðmiðunarvöxtum. Í framkvæmd þýðir það að vextir taka breytingum, geta annaðhvort hækkað eða lækkað á lánstímanum. Ef verðbólga eykst og væntingar um framtíðarþróun verðlags versna hækka vextir og greiðslubyrði lántakandans þyngist að sama skapi.

Með því að verðtryggja höfuðstól er þessari áhættu einfaldlega eytt. Þeir vextir sem aðilar koma sér saman um innihalda þannig ekkert veðmál um framtíðarþróun verðlags. Hvorugur aðilinn getur grætt og hvorugur getur tapað. Lánveitandinn getur verið viss um að hann fái höfuðstól skuldarinnar til baka að viðbættum þeim vöxtum sem samið er um og lántakinn getur að sama skapi verið viss um að hann greiði ekki fyrir verðlagshækkanir sem aldrei urðu. Þá getur lántakandinn einnig verið viss um að greiðslubyrði muni haldast stöðug út lánstímann.

Verðtrygging, hvort sem farin er sú leið sem fyrst er nefnd eða sú sem Íslendingar þekkja kemur ekki í veg fyrir neikvæðar afleiðingar langvarandi verðbólgu. Ef koma á í veg fyrir þær þá þarf að ráðast að orsökum vandans. Þess vegna er það alltaf eitt af meginverkefnum stjórnvalda að tryggja stöðugt verðlag.

Djöfuls verðtryggingin
Það er hins vegar eðlilegt að fólk blóti verðtryggingunni og vilji hana burt. Á Íslandi er verðtryggingin hinn harði snertiflötur almennings við hagstjórnina, birtingarmynd lítils, einhæfs hagkerfis með lítinn, sjálfstæðan gjaldmiðil. Jón og Gunna í Grafarvoginum verða ekki endilega mikið vör við það þegar Seðlabankinn hækkar eða lækkar vexti um brot úr prósenti eða skuldir ríkisins taka lítils háttar breytingum. Þau sjá hins vegar húsnæðislánin sín hækka í hverjum mánuð í stað þess að lækka eins og rökrétt væri að þau gerðu þegar af þeim er samviskusamlega greitt.

Eins og áður segir þá er verðtryggingin hins vegar ekki alslæm. Þó margt bendi til þess að til lengri tíma dragi almenn notkun hennar úr heilbrigðri „vaxtavitund“ og eðlilegri varfærni í fjármálum heimila, þá má segja að hún geri um leið fólki það kleift að lifa við aðstæður sem annars væri ólifandi við. Enda var henni komið á þegar stjórnvöld höfðu gefist upp á að reyna að viðhalda hér stöðugu verðlagi. Hér hafði geisað óðaverðbólga um langt árabil og hagstjórnin var komin á algjöran leiðarenda. Þá voru allir sammála um að við það ástand væri ekki búandi lengur. Útlán lífeyrissjóðanna og sparifé landsmanna höfðu brunnið upp á verðbólgubálinu og kaupmáttur launa hrapaði að sama skapi í hvert sinn sem samið var um nýjar kauphækkanir. Verðtryggingin var því og er í eðli sínu neyðarráðstöfun. Hún er björgunarhringur utan um korktappa sem íslenska þjóðin hefur í gegnum tíðina þrjóskast við að nota til milllilandasiglinga.

Tveir gjaldmiðlar
Auðvitað var verðtrygging ekki eina mögulega lausn þess tíma. Fræðilega séð hefðu stjórnvöld getað gert róttækari breytingar á stjórn peningamála, þ.e. hætt tilrauninni með litla sjálfstæða mynt og tekið upp annan og stöðugri gjaldmiðil. Sú leið var ekki farin. Þess í stað var tekin upp ný króna, hin verðtryggða króna. Síðan þá hafa verið tveir gjaldmiðlar í notkun á Íslandi, verðtryggð og óverðtryggð króna. Sú síðarnefnda hefur allt frá þeim tíma talist ónothæf sem undirliggjandi stærð í lengri fjárskuldbindingum. Síðan þá hefur enginn viljað lána til lengri tíma nema í verðtryggðum krónum og að sama skapi enginn viljað spara í öðrum gjaldmiðli.

Bankar hafa hins vegar getað lánað óverðtryggt og fólki hefur staðið til boða að ávaxta fé sitt óverðtryggt. Óverðtryggða krónan hefur þó eðlilega borið mun hærri vexti en sú verðtryggða, enda áhættan af notkun hennar mun meiri en af þeirri verðtryggðu. Þess vegna hafa landsmenn fremur valið að geyma sparifé sitt á verðtryggðum innlánsreikningum og frekar kosið verðtryggð lán með viðráðanlegri greiðslubyrði í stað þeirra miklu sveiflna í greiðslum sem eru óhjákvæmilegur fylgifiskur óverðtryggðu krónunnar.

Hvort sem menn eru fylgjandi eða andvígir afnámi verðtryggingar þá hljóta allir að sættast á þá staðreynd að hún sé lítið annað óþægilegur plástur á vonlaust kerfi, skítaredding sem gripið var til fyrir margt löngu þegar menn höfðu áttað sig á þeirri staðreynd að kerfið skorti algjörlega þær stoðir sem þurfa að vera svo vænta megi langvarandi stöðugleika í efnagsmálum. Í stað þess að horfast í augu við þá staðreynd þá ákváðu stjórnvöld þess tíma að gera eins og stjórnendur fyrirtækisins sem hefur tekið að sér það fórnfúsa starf að prenta símaskrár í tugþúsundatali fyrir þjóð sem fyrir löngu er hætt að nota símaskrár, að skella bara límmiða yfir vandamálið. Á þessum límmiða hefur krónan hangið frá því í upphafi níunda áratugarins og hangir enn.

Fólk vill sjá lánin sín lækka
Gjaldmiðill sem enginn vill nota er ekki fyrirkomulag sem íslenska þjóðin getur búið við lengur. Fólk vill sjá lánin sín lækka og hinn almenni bogari á auðvitað ekki að þurfa að vera að pæla í því í hverjum mánuði hvort hækkanir á bensíni og sólarlandaferðum muni verða þess valdandi að lánin hans muni taka sömu breytingum. Það er absúrd ástand.

Lausnin felst hins vegar ekki í því einu að afnema verðtryggingu. Það er líka spurning hvað afnám verðtryggingar þýðir, í hverju hún á að felast? Þar sem engin skylda hvílir á lánastofnunum að verðtryggja útlán þá er erfitt að sjá hvernig eigi að standa að afnámi slíkra lánveitinga. Auðvitað á það að vera val hvora leiðina fólk velur, verðtryggð lán eða óverðtryggð. Að því eiga stjórnvöld að stuðla með þeim hætti sem þeim er mögulegt að hafa áhrif á framboð m.a. á húsnæðislánum.

Nú þegar bjóða raunar bankarnir uppá óverðtryggð húsnæðislán. Kjör þeirra eru hins vegar ekki ákvörðuð til lengri tíma, heldur eru vextirnir aðeins ákvarðaðir til skamms tíma. Þannig býður einn þeirra til að mynda uppá fasteignalán til 36 mánaða. Að þeim tíma liðnum eru vextirnir endurskoðaðir. Verði þá staðan sú að markaðurinn vænti aukinnar verðbólgu næstu 36 mánuði þá munu vextirnir hækka að sama skapi. Þá stendur lántakandanum einnig til boða að hafa vextina að fullu breytilega frá þeim tímapunkti, þ.e. að þeir fylgi einfaldlega vaxtaþróun í landinu. Í því felst auðvitað sú hætta að greiðslubyrði getur tekið miklum breytingum og þegar um er að ræða fasteignalán uppá jafnvel tugi milljóna þá er það áhætta sem fæst venjuleg heimili geta staðið undir. Að því leyti eru óverðtryggð fasteignalán með breytilegum vöxtum í óstöðugu hagkerfi engu betri kostur en gengislánin svokölluðu voru. Í raun voru þau jafnvel skárri kostur, enda voru vextirnir af þeim í öllum tilfellum mun lægri en þeir vextir sem munu nokkurn tíma bjóðast á lánum í íslenskum krónum.

Það er því full ástæða til að vara fólk við því að stökkva nú til og taka óverðtryggð fasteignalán. Fólk þarf allavega að vera nokkuð öruggt um að geta staðið undir verulegum sveiflum í afborgunum þeirra lána svo það geti talist skynsamleg leið til fjármögnunar húsnæðis.

Gósentíð lukkuriddaranna
Jafnaðarmenn hafa lengi barist fyrir róttækum breytingum á stjórn peningamála hér á landi, breytingum sem geta leitt til raunverulegs afnáms verðtryggingar. Um það snýst aðildarumsókn Íslands að ESB meðal annars, að leggja grunn að því að Ísland geti orðið aðili að samstarfi nágrannaþjóðanna í gjaldmiðlamálum. Aðild sem myndi án nokkurs vafa leiða til stöðugra verðlags hérlendis og leggja grunn að sambærilegu fyrirkomulagi á lánamarkaði og íbúar í Evrópu njóta. Með því myndi verðtryggingin heyra sögunni til og íslensk heimili færu loks að sjá höfuðstól húsnæðislána sinna lækka, án þess að þurfa að hafa hangandi yfir sér að afborganirnar geti tvö- eða þrefaldast á skömmum tíma.Aðild Íslands að ESB og myntsamstarfinu er hins vegar engin töfralausn á öllum sköpuðum hlutum. Eftir sem áður munu íslensk stjórnvöld þurfa að haga sér skynsamlega í efnahagsmálum og gæta aðhalds í opinberum rekstri.

Loforð lukkuriddaranna sem nú geysa fram hver á fætur öðrum og lofa „afnámi“ verðtryggingar, stórfelldum skattalækkunum og niðurfærslu allra lána eru hins vegar innantóm blekking. Hrunið verður ekki afmáð með einu pennastriki og þó svo að það væri mögulegt þá breytti það engu um þann viðvarandi forsendubrest sem felst í fyrirkomulagi peningamála hérlendis. Það er undirót vandans og að honum eiga ábyrg stjórnvöld að ráðast. Í því felast hagsmunir almennings, hvort sem er þeirra sem ungir eru og þurfa að koma sér upp húsnæði eða þeirra sem komnir eru á efri ár og þurfa að treysta á að lífeyrissparnaðurinn þeirra sé einhvers virði.

Þeim var ekki ætlað að taka ákvörðun á grundvelli þess í hvaða stjórnmálaflokki þessir fjórir ráðherrar voru eða hvort þeir teldu þá „eiga það skilið“ að vera dregnir fyrir dóm. Þeir áttu aðeins og eingöngu að leggja mat á hvort þeir teldu líklegra en ekki að þeir yrðu fundnir sekir um brot á lögum um ráðherraábyrgð.

Það var þeirra persónulega mat og eigin sannfæring sem átti að stýra afstöðu þeirra. Að sama skapi áttu stjórnmálaflokkar auðvitað ekki að móta sér stefnu í málinu sem slíku.

Það var þingflokkur Samfylkingarinnar sem betur með á hreinu þegar hann gekk til atkvæðagreiðslu á sínum tíma. Ekki sem einn flokkur með eina skoðun, heldur sem hópur einstaklinga sem hver og einn hafði fullt frelsti til að leggja mat á fyrirliggjandi forsendur og greiða atkvæði í samræmi við eigin sannfæringu, – sem og þeir gerðu. Það virtist þingflokkur Framsóknarflokksins reyndar gera líka.

Sjálfstæðisflokkurinn nálgaðist málið með öðrum hætti, sem og Vinstri hreyfingin grænt framboð. Þar völdu menn að koma fram sem ein heild, greiddu atkvæði sem einn maður. Flokkurinn var á tiltekinni skoðun og samkvæmt þeirri skoðun greiddu þingflokkarnir atkvæði.

Niðurstaðan markaðist af ólíkri nálgun þessara fjögurra stærstu stjórnmálahreyfinga landsins. Hún markaðist m.a. af því að innan þingflokks Samfylkingarinnar voru ekki allir á einni og sömu skoðuninni. Þau mátu fyrirliggjandi forsendur ekki eins. Ákvörðunin var ekki flokksins, heldur þeirra eigin.

Ég var stoltur af því að vera félagi í Samfylkingunni þegar ég sá að hún hafði staðist þessa prófraun. Ég var hins vegar jafn óánægður með niðurstöðuna. Ég skildi ekki þá og skil ekki enn hvers vegna þingið kaus að höfða mál gegn aðeins einum þessarra fyrrverandi ráðherra. Ég skil ekki hvað varð til þess að þingmenn greiddu ekki atkvæði með sama hætti í öllum fjórum málunum.

Það að ég skilji það ekki er þó ekki endilega sönnun þess að þeir hafi haft rangt fyrir sér. Þeir voru í þeirri stöðu að þurfa að leggja mat á hvert og eitt mál og ég verð að treysta því að þeir hafi byggt ákvörðun sína á efnislegum forsendum. Ég hef heldur enga ástæðu til að ætla að svo hafi ekki verið. Það kemur hins vegar ekki í ljós fyrr en Landsdómur hefur fengið að fjalla um málið og kveða upp sinn dóm.
—-
Nú hefur Sjálfstæðisflokkurinn óskað eftir því að málið verði tekið upp að nýju. Flokkurinn er jafn sameinaður í afstöðu sinni og áður. Nú vill flokkurinn þó ekki aðeins ráða afstöðu sinna eigin þingmanna heldur einnig gera tilraun til að fá þingmenn annarra flokka til að endurskoða afstöðu sína. Reyndar hefur ekkert komið fram, a.m.k. sem birt hefur verið almenningi, sem ætla má að geti breytt afstöðu einstakra þingmanna. Nema Sjálfstæðisflokkurinn sem stofnun sé á þeirri skoðun að afstaða þingmanna eigi alls ekki að byggja á efnislegum rökum, upplýsingum sem stutt geta þá afstöðu að líkurnar á sakfellingu viðkomandi ráðherra séu minni en meiri. Ef ekki, hverjar eru þá hinar nýju upplýsingar sem þingmenn eiga að byggja breytta afstöðu sína á?

Ég held reyndar að það séu engar nýjar upplýsingar komnar fram. Það eru hins vegar ekki rök gegn því að tillaga um að draga málshöfðun til baka fái eðlilega meðferð. Það getur heldur ekki verið neitt hættulegt í sjálfu sér að leyfa þingmönnum að endurtaka atkvæðagreiðsluna. Þetta er jú sama þingið. Ef einhverjir hafa breytt um afstöðu þá munu þeir einfaldlega fá tækifæri til að rökstyðja það.

Það á heldur enginn að taka sér það hlutverk að ákveða það fyrir þá. Hvorki stjórnmálaflokkar né einstaka stjórnmálamenn.

Einstaka þingmönnum og jafnvel flokkum getur þótt það vitlaus hugmynd og tilgangslaus að láta fara fram nýja atkvæðagreiðslu um málið en það standa hins vegar engin efnisleg rök gegn því. Alþingi er handhafi ákværuvalds í þessu máli og líkt og flestir ef ekki hreinlega allir lögspekingar landsins hafa staðfest þá er Alþingi jafn heimilt að hefja og draga til baka málshöfðun fyrir Landsdómi.

Það er líka fráleitt að bera þetta tiltekna mál saman við önnur þau mál sem dómstólar hafa til meðferðar. Alþingi hefur ekki tekið lýðræðislega ákvörðun um aðrar málshöfðanir, aðeins þessa einu.

Samfylkingin stóðst prófraunina í fyrra skiptið sem þetta mál kom til afgreiðslu þingsins. Nú veltur á að hún geri það í annað sinn. Hvað aðrir flokkar eða einstaka þingmenn gera er þeirra mál. OG það er þá líka á þeirra ábyrgð.