Gunnar Axel

Er mögulegt að lykilaðilar í aðdraganda fjármálahrunsins hafi haft aðrar hugmyndir um hlutverk sitt og tiltæk verkfæri en lög gerðu ráð fyrir og gengið hefur verið út frá?

Um það og ýmislegt fleira fjalla ég um í grein sem birtist í Fréttablaðinu í morgun og má nálgast í óstyttri útgáfu hér á vef  Vísir.is

Í næstu grein mun ég víkja sérstaklega að þeirri ríku frumkvæðisskyldu sem hvílir á Seðlabanka Íslands sem sjálfstæðu stjórnvaldi. Í umræðu dagsins virðist þetta mikilvæga hlutverk hafa dregist saman í einhvers konar viðvörunarhlutverk sem er órafjarri markmiði laga um Seðlabankann, samþykkt bankastjórnar um hlutverk sitt við varðveislu fjármálastöðugleika, greinargerðum og ræðum um málið.

og loforðin um ríkisstuðning.

Athyglisvert myndband.

Allt frá því að hrunið varð hafa stjórnmálamenn togast á um þær leiðir sem best er að fara til bjargar heimilunum í landinu. Framsóknarflokkurinn boðaði flatar skuldaniðurfellingar til handa öllum, Sjálfstæðisflokkurinn hefur einbeitt sér að baráttu gegn skattahækkunum en stjórnarflokkarnir hafa eytt mestu púðri í að finna leiðir til að tryggja að þær fjölskyldur sem verst eru staddar fái nauðsynlega bráðahjálp. Einhverjum datt í hug að líkja þeirri viðleitni við byggingu skjaldborgar og hefur það hugtak svo verið notað um nær allt það sem ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna hefur gert, eða til að benda á það sem ekki hefur verið gert.

Ríkisstjórnin hefur hafnað öllum tillögum um almennar aðgerðir á borð við þær sem Framsóknarflokkurinn lagði áherslu á í kosningunum í vor, fyrst og fremst með þeim rökum að slíkar skuldaniðurfellingar gagnist fáum lítið en kosti ríkisjóð aftur á móti gríðarlega mikið. Það eru vissulega rök, enda erfitt að sjá hvernig t.d. 20% flöt niðurfelling skulda á að nýtast þeim heimilum sem standa frammi fyrir tvöföldun á höfuðstól íbúðalána sinna eða þeim sem misst hafa atvinnu og standa ekki lengur undir því að borga matarreikninginn. Í þeim tilfellum þarf án nokkurs vafa sértæk úrræði og þau hafa stjórnvöld verið að leitast við að veita. Lög um greiðslujöfnun, greiðsluaðlögun og frestun nauðungaruppboða eru dæmi um það sem ríkisstjórnin lítur á sem mikilvæg skref í þá átt. Hagsmunasamtök skuldara hafa þó vart sparað stóru orðin í sinni gagnrýni á stjórnvöld og hafa beinlínis haldið því fram að ekkert hafi verið gert til að koma til móts við þann vanda sem heimili landsins eru að kljást við. Sú gagnrýni dæmir sig sjálf.  Hvort nóg hefur verið gert er hins vegar annað mál og það er spurning sem stjórnvöld verða að spyrja sig að.

Með bankahruninu hrundi íslenska krónan. Hún var reyndar byrjuð að gefa eftir mikið fyrr en haustið 2008 gáfu stoðir hennar sig endanlega og virði hennar hrapaði. Með falli hennar hækkuðu skuldir þeirra sem höfðu tekið erlend lán, langt umfram það sem búast mátti við.  Þeim sem stóðu í þeim sporum að þurfa að greiða af slíkum lánafjöllum hefur verið mætt af hendi stjórnvalda,  fyrst með frystingu afborgana, svo með boði um svokallaða greiðslujöfnun og nú eru jafnvel blikur á lofti sem gefa til kynna að a.m.k. hluti þeirra afleiðinga sem hrunið olli þessu fólki muni flytjast yfir á þá sem lánin veittu, þ.e. bankana. Það væri að flestra mati sanngjarnari niðurstaða en sú að lántakandinn beri allan skaðann af hruninu einn. Stjórnvöld muni hins vegar aldrei skera úr um það mál, það er og hefur verið verkefni dómstóla að taka á þeirri lagalegu óvissu sem ríkir um lögmæti hinna gengistryggðu lána.

En hafa stjórnvöld gert nóg?

Efnahagshrunið kom vissulega mis harkalega niður á heimilum landsins. Þeir sem ekki höfðu erlend húsnæðislán til að greiða af og hafa hingað til haldið atvinnu sinni hafa ekki fundið jafn mikið fyrir afleiðingum hrunsins. Sem betur fer er það meirihlutinn sem er í þeirri stöðu. Hrun krónunnar hefur hins vegar valdið gífurlegum verðhækkunum sem koma með beinum hætti niður á afkomu allra fjölskyldna í landinu. Frá upphafi árs 2008 hefur almennt verðlag þannig hækkað um tæp 28% en sama tíma hafa flest heimili horft uppá samdrátt í tekjum.  Flestir hafa nú tekið á sig einhverjar launalækkanir, skert starfshlutfall, minni yfirvinnu, eða eitthvað sem reikna má til samdráttar í tekjum heimilisins.  Þá hafa skattar einnig hækkað og eykur það enn á samdrátt í ráðstöfunartekjum heimilanna.

Auðvitað hafa mörg heimili haft eitthvert svigrúm til að hagræða og mæta þannig þessum nýju aðstæðum en alls ekki öll. Það veltur auðvitað mikið á því hvernig neyslusamsetning heimilisins var fyrir en öllu jöfnu er ekki hægt að gera ráð fyrir að heimili geti dregið útgjöld sín mikið saman til skamms tíma litið, enda eru stærstu útgjaldaliðirnir lítt breytanlegir, s.s. afborganir húsnæðis, rekstur bifreiða og ýmis opinber gjöld.  Aðrir hafa þurft að mæta breyttum forsendum með því að nota sparnað sinn, t.d. þann viðbótarlífeyrissparnað sem stjórnvöld heimiluðu úttekt á eftir hrun. Sparnaður heimilanna er hins vegar ekki botnlaus og ef fram fer sem horfir þá má búast við að þeim heimilum sem standa frammi fyrir alvarlegum fjárhagserfiðleikum fjölgi verulega á næstu misserum. Krafan um bætt kjör verður þá að sama skapi háværari.  

Þeim aðstæðum verður hins vegar ekki mætt með launahækkunum, enda mun það að öllu öðru óbreyttu aðeins leiða til víxlþróunar launa og verðlags. Munu landsmenn þá upplifa launahækkanir og verðbólguskot á víxl og afleiðingarnar munu aðeins þýða enn lakari stöðu íslenskra heimila.

En hvað er þá til ráða?

Almennar aðgerðir eru óhjákvæmilegar við þær aðstæður sem nú eru uppi. Þær verða hins vegar að miða að því að ráðast að rót vandans. Þær verða að miða að því að skapa hér forsendur fyrir efnahagslegan viðsnúning og  styrkingu krónunnar. Það er hin eina raunhæfa og raunverulega kjarabót sem stjórnvöld geta beitt sér fyrir til handa almenningi í þessu landi eins og staðan er í dag. Það er forsenda þess að verðlag geti lækkað og þar með útgjöld íslenskra heimila. Það gerist hins vegar ekki nema umheimurinn öðlist einhverja trú á Íslandi og íslensku efnahagslífi.  

Allar aðgerðir sem miða að því að það geti gerst eru almennar aðgerðir í þágu íslenskra heimila og að því marki eiga allir að róa, í sama hvaða flokki sem þeir kunna að vera.  Þeir sem leiða þá vinnu eiga að reyna allt sem þeir geta til að tryggja að hinir fari með þeim í þann leiðangur. Þeir sem ekki vilja það og telja sig eiga að vera að gæta hagsmuna einhverra annarra en íslenskra heimila eiga að sjá sóma sinn í að hverfa af sviðinu og hætta að tefja fyrir. Enough is enough!

Í vikunni birtist frétt í Viðskiptablaðinu sem vakti athygli mína. Fréttin sagði frá bágri stöðu Íbúðalánasjóðs, en samkvæmt heimildum blaðsins er staða hans orðin svo veik að ekki er útilokað að ríkið þurfi að koma honum til bjargar með sérstöku eiginfjárframlagi.

Sorglegt ef satt reynist, því ef allt hefði verið samkvæmt bókinni þá hefði sjóðurinn ekki átt að tapa neinum verulegum fjárhæðum á bankahruninu, a.m.k. ekki til skamms tíma litið. Sjóðnum er nefnilega ekki ætlað að vera í áhættufjárfestingum. Það virðist hann hins vegar hafa stundað að einhverju leyti og þær upplýsingar sem nú þegar liggja fyrir um eðli þeirra fjárfestinga kalla á miklu skýrari svör um hvað lá að baki þeim ákvörðunum sem nú hafa leitt til þess að sjóðurinn stendur jafn illa og raun ber vitni.

Þessi slæma fjárhagsstaða sjóðsins endurspeglast m.a. í þeirri ákvörðun sjóðsins að snarhækka vaxtaálag sjóðsins, þ.e. álagningu sína á húsnæðislán til almennings. Hækkun sem nemur rúmlega 20 prósentum! Það er gjaldið sem lántakendur sjóðsins munu greiða vegna þess sem ég kýs að kalla óskiljanlegar ákvarðanir um fjárfestingar í vafasömum pappírum.

Að sögn framkvæmdastjóra sjóðsins tapaði sjóðurinn 7,8 milljörðum króna í kjölfar bankahrunsins en af þeirri upphæð má rekja um 6 milljarða tap til viðskipta sjóðsins með afleiður á skuldatryggingar Kaupþings.  Markaður með slíka fjármálagjörninga er og var mjög ógegnsær og lítið sem ekkert regluvæddur. Ég get því ekki séð hvernig þesskonar viðskipti geta rúmast innan þeirra reglna sem sjóðnum eru settar varðandi fjárfestingar. Sjóðnum er nefnilega alls ekki ætlað að stunda áhættusöm viðskipti, þvert á móti er honum ætlað að fjárfesta í traustum eignum sem bera lágmarks áhættu.

En af hverju var Íbúðalánasjóður að braska með slíka pappíra? Í hvaða leik voru stjórnendur sjóðsins, og með hverjum?

Það sem liggur fyrir í því er að það þjónaði hagsmunum Kaupþings og stjórnenda þess banka að eftirspurn væri eftir skuldatryggingunum og liggur nú þegar fyrir að bankinn lánaði ýmsum af sínum „bestu“ viðskiptavinum fyrir stórfelldum kaupum á slíkum gjörningum á árunum 2007-2008. Á mannamáli kallast slíkir viðskiptavinir „leppar“, þ.e. þar sem bankinn gat ekki staðið sjálfur í að kaupa upp traust markaðarins á sjálfum sér,  þá lánuðu þeir öðrum til þess að gera það.  Lepparnir fengu greitt með „von um hugsanlegan ávinning“ en útilokað var að þeir gætu tapað, enda voru tryggingar bankans fyrir lánunum í sjálfu sér engar. Þessi viðskipti er nú til rannsóknar hjá sérstökum saksóknara vegna gruns um stófellda markaðsmisnotkun.

Það liggur líka fyrir að rík tengsl voru á milli Kaupþings og tiltekins hóps viðskiptamanna sem gekk undir nafninu S-hópurinn. Það er nafnið á því sem stundum hefur verið nefnt fjáröflunarnefnd Framsóknarflokksins, en þeir sem tilheyrðu þeim hópi voru allir á einn eða annan hátt tengir Framsóknarflokknum, ss. Finnur Ingólfsson fyrrverandi ráðherra flokksins og Ólafur Ólafsson í Samskipum. Kaupþing leitaði m.a. til þessara aðila um aðstoð þegar síga fór undan í rekstri bankans og eins og frægt er orðið urðu 30 milljarðar Samvinnutrygginga (Gift) að engu, m.a. vegna þess að þeir tóku vel í þá beiðni og fjárfestu ríkulega í bréfum bankans rétt fyrir hrunið.

En af hverju var Íbúðalánasjóður að taka þátt í viðskiptum af þessu tagi? Hvað var það sem rak stjórnendur sjóðsins til þess að fara að taka slíka áhættu með almannafé?  Ég get ekki séð að Guðmundur Bjarnason framkvæmdastjóri sjóðsins komist hjá því að svara því – án tafar.

Það er rétt að rifja það upp að Guðmundur Bjarnason hefur gegnt stöðu framkvæmdastjóra Íbúðalánasjóðs frá árinu 1998 eða frá því að sjóðurinn var stofnaður á grunni Húsnæðisstofnunnar ríkisins.  Þáverandi félagsmálaráðherra og flokksbróðir Guðmundar, Páll Pétursson, valdi þá Guðmund úr hópi sautján umsækjenda.  Guðmundur steig þá úr stóli umhverfis- og landbúnaðaráðherra til að taka við framkvæmdastjórastöðunni. Þannig var Ísland árið 1998.

Þannig virkaði sá hluti helmingaskiptareglu Framsóknar og Sjálfstæðisflokks. Flokkarnir skiptu ekki á bara á milli sín eignum sem þjóðinni var talið trú að væri verið að  einkavæða, þeir skiptu líka á milli sín yfirráðum yfir stofnunum ríkisins. Þeir réðu framkvæmdastjóra úr sínum röðum og jafnvel aðra stjórnendur og starfsmenn beint úr flokkskránum.

Í umræðunni um launakjör forstöðumanna ríkisstofnanna hefur nafn Guðmundar borið sérstaklega á góma en samkvæmt opinberum upplýsingum m.a. úr ársskýrslu sjóðsins og tekjublaði Mannlífs fyrir árið 2008, hefur Guðmundur verið með hæstu laun allra forstöðumanna ríkisstofnanna eða um tvær milljónir á mánuði(1). Það jafngildir næstum tvöföldum launum forsætisráðherra Íslands.

Þessi óvenju háu laun má rekja til þess að Íbúðalánasjóði var sett sérstök stjórn á sínum tíma. Ákvarðanir um launakjör framkvæmdastjórans voru þannig færðar úr höndum Kjaranefndar og yfir til pólístískt skipaðrar stjórnar. Stjórnar sem Framsóknarflokkurinn gat samkvæmt fyrrgreindu samkomulagi við samstarfsflokkinn valið sitt fólk í. Og það var gert.

Ekki veit ég hvernig hinni pólítískt skipuðu stjórn hefur á sínum tíma tekist að réttlæta þessi ofurlaun ríkisforstjórans en eflaust hefur það verið gert með tilvísun í þá miklu ábyrgð sem hægt er að segja að fylgi starfinu. Það var allavega þannig sem ofurlaunasamningar á einkamarkaðnum voru réttlættir á þeim tíma.

Nú reynir kannski á þá ábyrgð.

——————————————

(1). Mér hefur borist athugasemd vegna þess sem hér kemur fram, þ.e. að laun framkvæmdastjóra Íbúðalánasjóðs séu um 2 milljónir á mánuði. Samkvæmt þessari frétt sem er frá því í maí 2009 eru laun hans 1281 þúsund krónur á mánuði, en samkvæmt þessari frétt frá því í desember 2008 voru laun hans 1.976.546 krónur á mánuði á árinu 2007. Samkvæmt ársskýrslu sjóðsins fyrir árið 2008 voru laun og launatengd gjöld framkvæmdastjóra 17.913.000 á árinu.

Úr landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins árið 2007:

„Einkavæðing bankanna hefur sýnt okkur þann kraft sem leysist úr læðingi við það að einkaaðilar taki við rekstri. Nýsköpun og þróunarstarf þessara fyrirtækja hefur skilað þeim góðum árangri bæði hér heima og erlendis. Því ber að huga að enn frekari einkavæðingu á öðrum sviðum s.s. á sviði  heilbrigðis-, mennta- og orkumála.“

Algjörlega.

Á síðustu árum fyrir hrunið voru áberandi háværar raddir sem fullyrtu að rekstur hefðbundinna sparisjóða væri tímaskekkja, þeir væru úreltar stofnanir sem gætu ekki lifað af í breyttum heimi.  Reynslan hefur hins vegar kennt okkur að þessi málflutningur átti ekki við rök að styðjast. Hið upphaflega markmið sparisjóðanna passaði hins vegar ekki inní þá mynd sem útrásarbankarnir vildu að væri ráðandi í rekstri íslenskra fjármálafyrirtækja og má segja að á tiltölulega stuttum tíma hafi sparisjóðunum og þeirri hugsjón sem þeir byggðu á verið rutt úr vegi.

Sparisjóður Hafnarfjarðar var fyrst stofnaður árið 1902 en saga hans nær aftur til ársins 1875 þegar Sparisjóður Álftanesshrepps var stofnaður. Í meira en heila öld var Sparisjóðurinn  hornsteinn atvinnu- og viðskiptalífs í Hafnarfirði.

Sjóðurinn þjónaði hafnfirskum fyrirtækjum og almenningi með miklum sóma og hafði það yfirlýsta markmið að gera það á sem hagkvæmastan hátt. Enginn var hluthafi í sparisjóðnum og starfsfólk hans fékk greidd venjuleg laun. Þar voru menn ekki sérstaklega verðlaunaðir fyrir það eitt að mæta til vinnu og þar voru engir ofurlaunamenn á launskrá. Þar starfaði gott og heiðarlegt fólk sem hafði sýnt það og sannað að það kynni til þeirra verka sem sparisjóðurinn vann í þágu bæjarbúa.

 Sparisjóður Hafnarfjarðar var frá upphafi rekinn sem sjálfseignarstofnun líkt og aðrir sparisjóðir og var markmiðið með rekstri hans að veita almenna fjármálaþjónustu á grundvelli hugsjóna um eflingu og uppbyggingu atvinnulífs og menningarstarfs á heimasvæðinu

Með endurreisn sparisjóðs í Hafnarfirði getum við sem samfélag markað tímamót, sagt skilið við hið gamla bankakerfi sem flestir eru sammála um að hafi gert þjóðfélagi okkar meira ógagn en flest annað á undanförnum árum. Við getum stofnað okkar eigin fjármálastofnun sem ólíkt hinum bönkunum hefur það ekki að markmiði að hámarka arð tiltekinna eigenda, heldur fyrst og síðast hag viðskiptavina sinna og almennings.

Við getum skapað okkur val.

Við getum búið til okkar eigin sparisjóð sem þjónar okkar hagsmunum en ekki einhverra ósýnilegra kröfuhafa og skilanefndarmanna á ofurlaunum.

Með stofnun þessa hóps vil ég hefja umræðuna, búa til samtakamátt sem ætlað er að skila sér í endurreisn Sparisjóðs Hafnarfjarðar. Til þess þarf ekkert annað en vilja, samstöðu og gott fólk. Þrátt fyrir allt þá held ég að af því eigum við sem betur fer enn nóg.

—————————————————-

Ég hef stofnað áhugahóp um endurreisn Sparisjóðs Hafnarfjarðar á Fésbókinni. Hvet ég alla sem hafa áhuga á að taka þátt í því verkefni að skrá sig í hópinn.

Í desember sl. skrifaði ég grein hér á Eyjunni yndir yfirskriftinni „Um orsakir eða afleiðingar?“. Þar velti ég upp þeirri spurningu hvort það gæti virkilega staðist að skýrsla rannsóknarnefndarinnar ætti eingöngu að fjalla um dagana og vikurnar fyrir hrunið, í mesta lagi mánuði og ár, um afleiðingar en ekki hinar eiginlegu orsakir.

Ég velti upp þessari spurningu af gefnu tilefni.

Rannsóknarnefndin starfar eftir sérstökum lögum sem samþykkt voru á alþingi í desember árið 2008. Í fyrsta kafla laganna er verkefni nefndarinnar skilgreint. 

Í fyrstu grein laganna segir:  „Tilgangur laga þessara er að sérstök rannsóknarnefnd á vegum Alþingis leiti sannleikans um aðdraganda og orsök falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða. Þá skal hún leggja mat á hvort um mistök eða vanrækslu hafi verið að ræða við framkvæmd laga og reglna um fjármálastarfsemi á Íslandi og eftirlit með henni, og hverjir kunni að bera ábyrgð á því.“

Á heimasíðu rannsóknarnefndarinnar má einnig finna túlkun nefnarinnar sjálfrar á hlutverki sínu samkvæmt lögunum, en þar segir: „Með töluverðri einföldun má segja að meginhlutverk rannsóknarnefndar Alþingis sé að safna upplýsingum um staðreyndir málsins, draga upp heildarmynd af aðdraganda að falli bankanna og svara þeirri spurningu hverjar hafi verið orsakir þess. Þá skal nefndin leggja mat á hvort um mistök eða vanrækslu hafi verið að ræða við framkvæmd laga og reglna um fjármálastarfsemi á Íslandi og eftirlit með henni og hverjir kunni að bera ábyrgð á því.“

Af ofangreindu má ætla að rannsóknarnefndinni hafi aldrei verið ætlað að fara ofan í saumana á hinum raunverulega aðdraganda þess sem gerðist hér á landi.

Nefndin virðist hafa það í  hendi sér hvort hún einblínir á afleiðingarnar eingöngu, þ.e. þess sem gerðist á árunum 2007-2008, eða hvort hún leitar aftur til baka í tíma og leitar að því hvaða breytingar það voru í íslensku fjármálalífi sem urðu til þess að skapa forsendur þess sem síðar varð.

Ef niðurstaða nefndarinnar verður eingöngu sú sem flest bendir til að hún verði, þ.e. að hún fjalli aðeins um mistökin sem gerð voru í sjálfu hruninu, þá er ljóst að skýrslan mun ekki verða sá grunnur sem við sem samfélag þurfum á að halda til að geta gert upp fortíðina. Hún verður þá ekki sá grunnur að nýju upphafi sem ég og eflaust magir aðrir hafa vonast til að hún verði.

Ef þessi tilfinning mín fyrir innihaldi skýrslunnar er rétt, þá verð ég að taka undir með Ögmundi Jónassyni sem vakið hefur máls á því að ástæða sé til að skipa aðra rannsóknarnefnd, sem mun þá fá það hlutverk að rannsaka árin á undan, einkavæðingu bankanna, helmingaskiptin, hina pólítisku samtryggingu sem hlýtur að a.m.k. að koma til álita sem hin raunverulega orsök bankahrunsins. 

Þegar sú skýrsla liggur fyrir er ég viss um að þjóðin mun líta hlutina öðrum augum en hún gerir í dag.  Við þurfum að fá það formlega staðfest hvort það hafi í raun verið þannig að fyrrverandi ráðamenn hafi skipt ríkisbönkunum á milli sín og bestu vina sinna, hvort þeir hafi vísvitandi blekkt þjóðina til þess að trúa því að með sölu bankanna væru að koma inn í landið þeir gífurlegu fjármunir sem sagt var. Það þarf að rannsaka sölu Landsbankans, Búnaðarbankans, S-hópinn eins og hann leggur sig og öll viðskipti honum tengdum á síðustu árum, fyrirtæki tengd fyrrverandi forsætisráðherra, hvernig það kom til að Ríkisendurskoðun lét draga sig inní það sjónarspil sem sett var á svið við sölu bankanna og ýmislegt fleira sem gerðist á síðustu árum. Þar liggja orsakirnar.   

Ef skýrslan mun hins vegar aðeins segja okkur frá gölluðum lagareglum fjármálamarkaðarins, veikum eftirlitsstofnunum og ráðþrota stjórnmálamönnum, þá mun skýrslan því miður aðeins segja okkur frá endinum, ekki upphafinu. Við þurfum hins vegar hvorutveggja til að geta gert upp við söguna í heild sinni.

Ég var spurður að því í síðdegisútvarpi Rásar 2 í vikunni hvort þeir stjórnmálamenn sem tóku við milljónum fyrir stofnfjárhluti sem þeir greiddu lítið fyrir hefðu ekki skaðast pólítískt.

Það er varla mitt að svara fyrir þá en ég tel spurninguna réttmæta.

Það sem þarf að hafa í huga því samhengi er sú staðreynd að þrátt fyrir að það gengi algjörlega í berhögg við upprunalegar hugmyndir manna um eðli sparisjóða og vilja löggjafans, þá voru sparisjóðirnir í raun seldir.

Vandinn er sá að það voru aðrir en hinir eiginlegu eigendur sjóðanna sem tóku við kaupverðinu.

Þá vaknar eðlilega sú spurning hvort þeir sem tóku við peningunum eigi sér einhverjar málsbætur?

Seldu stofnfjáreigendur hluti í sparisjóðunum í góðri trú, eða stóðu þeir einfaldlega frammi fyrir siðferðilegum freistnivanda sem þeir gátu ekki staðist?

Ég geri ráð fyrir að a.m.k. einhverjir þeirra sem afsöluðu sér stofnfjárhlutum sínum hafi ekki gert sér fullkomna grein fyrir því að með því væru þeir að láta af hendi fjármuni langt umfram það sem þeir höfðu í raun eignarétt yfir, fjármuni sem þeir áttu í raun að gæta fyrir almenning.  Þeir hinir sömu hafa þá heldur ekki gert sér grein fyrir því hvaða hlutverki stofnfjáreigendur áttu í raun að gegna, af hverju þeim var, öðrum fremur, treyst til þess að standa vörð rekstur sparisjóða í almannaþágu.

Einhverjir hljóta hins vegar að hafa gert það en valið að fylgja straumnum.

„Hvað ætli þeir kaupi næst, Hotel D’Angleterre?“ sagði danskur götukaupmaður við íslenskan pistlahöfund sem átti leið um miðborg Kaupmannahafnar haustið 2004. Þá höfðu borist fréttir af því að íslenskir viðskiptamenn hefðu keypt hina sögufrægu dönsku stórverslun Magazin du Nord á 4,8 milljarða króna. Íslendingarnir þóttust sjá þar eitthvað sem Danirnir virtust alls ekki sjá, enda hafði verslunin skilaði gríðarlegu tapi mörg undangengin ár.

En íslensku viðskiptamönnunum virtist vera sama um slík smáatriði, þeir þóttust sjá þarna tækifæri sem enginn annar hafði komið auga á. Danir voru fullir efasemda og spurðu gagnrýnna spurninga en íslensku fjölmiðlarnir dásámuðu snilldargáfu íslendinganna. Þannig hljómuðu allavega fréttir á þeim tíma, sbr. þessa sem birtist í Mogunblaðinu á fullveldisdaginn árið 2004 og fjallaði um fyrrgreint Magasin ævintýri. Fréttin byggði á annarri frétt sem hafði birst í Berlingske Tidende sama dag.  Á Íslandi var talað með aðdáun um þá sem stóðu að kaupunum og oftar en ekki ýjað að því í að nú loks hefðu Íslendingar náð fram sætri hefnd gegn Dönum, einokunarversluninni og maðkaða mjölinu. Í Danmörku var umfjöllunin á allt öðrum nótum og einkenndist af heilbrigðri undrun og óhjákvæmilegri tortryggni.

Kaupendur Magasin voru á þeim tíma tilgreindir þrír, Jón Ásgeir Jóhannesson eða fyrirtæki hans Baugur, Straumur (Björgólfur Thor Björgólfsson) og svo Birgir Þór Bieltvedt, náinn vinur Björgólfs og fyrrum eigandi Dominos á Íslandi. Í fyrrnefndri frétt í Morgunblaðinu, sem er hreint stórkostleg heimild um það gegndarlausa rugl sem íslenskum almenningi var boðið uppá formi frétta á þessum tíma,  segir Birgir frá því hvernig hann hafi fengið 1,5 milljarð að láni hjá Straumi „út á andlit sitt eingöngu“, eins og hann orðar það sjálfur aðspurður um hvernig það hafi komið til að hann hafi getað keypt svo stóran hlut í hinu danska fyrirtæki. Í fréttinni er einnig haft eftir Birgi að bankinn hafi ekki krafist neinna trygginga fyrir lánveitingunni, annarra en veðs í hinu keypta fyrirtæki. M.ö.o. áhætta vegna kaupanna lá hjá bankanum en hagnaðarvonin var hjá Birgi. Aðspurður hélt hann því hins vegar fram við að áhætta bankans væri engin en hann gæti þó hagnast verulega sjálfur ef áætlanir um viðsnúning í reksti Magasin gengju upp.

Ég geri ráð fyrir því að Birgir hafi gert sér grein fyrir því að í orðum hans fólst augljós rökvilla. Fréttamaður Berlinske hafði dregið upp úr honum sannleikann á bak við hin óvæntu kaup Íslendinganna á hinni fornfrægu verslun. Þar voru á ferðinni ósköp venjulegir ungir viðskiptamenn með fulla vasa af lánsfé og skýringin á djörfung þeirra var einmitt sú að þeir létu aðra um að bera áhættuna af braskinu. Blaðamaður Morgunblaðsins, sem fékk það verkefni að endurflytja frétt Berlinske virtist hins vegar ekki skilja meginatriði málsins og málaði upp enn eina glansmyndina af hinum snjöllu íslensku útrásarvíkingum.

Ég veit ekki til þess að Birgir hafi verið spurður frekar út í þátttöku sína í Magasin ævtintýrinu. Það væri þó áhugavert að heyra þá sögu frá upphafi til enda, allt frá því að Birgir fékk þessa snilldarhugmynd, hverjir högnuðust og hverjir tóku að lokum á sig tapið. Það sem liggur fyrir er að Magasin du nord er enn starrækt við Kóngsins nýtorg en er nú í eigu bresku verslunarkeðjunnar Debenhams. Þeir síðarsnefndu keyptu stórverslunina á 2,5 milljarða af Straumi, sem hafði eignast meirihluta í versluninni við gjaldþrot Baugs árið 2009.

Bara ein spurning.

Af hverju hefur Bjarni Benediktsson formaður Sjálfstæðisflokksins ekki verið BOÐAÐUR í viðtal í Kastljósi sjónvarpsins, þar sem hann er spurður nákvæmlega út í þær fullyrðingar sem fram hafa komið í fréttum að undanförnu og benda til þess að hann hafi verið „aðal“ í risastóru plotti sem gekk út á það að tæma alla hugsanlega sjóði hérlendis, í sumum tilfellum beinlínis á kolólöglegan hátt, sbr. varasjóð Sjóvá,  – í þeim eina tilgangi að greiða upp lán við erlenda lánadrottna, sem höfðu á þeim tímapunkti málefnalegar ástæður til að efast um endurgreiðslugetu fyrirtækja Bjarna og félaga hans?

Ef Bjarni neitar að koma til viðtals og skýra mál sitt þá finnst mér rétt að þjóðin fái líka upplýsingar um það.