Guðmundur Steingrímsson

Í síðustu færslu spáði ég því að pontan á þingi yrði hertekin út af viðvarandi valdabrölti nokkurra þingmanna. Það hefur ræst.

Nú er þörf á því að pæla pínulítið. Hugsa út fyrir rammann. Hvað er til ráða?

Það gengur ekki að hafa óstarfhæft þing. Eitt af því sem þarf að ræða opinskátt er einfaldlega það hvort það sé á nokkurn hátt í þágu lýðræðisins að einstaka þingmenn geti hagað sér svona: farið endalaust upp í pontu, í andsvör og ræður og sagt það sama aftur og aftur.

Ef þeir gerðu svona heima hjá sér yrði þeim fleygt út.

Verður ekki að takmarka þetta?  Önnur þjóðþing gera það. Af hverju ekki við?

Heimildir eru fyrir hendi í þingsköpum.  Þar segir, í 64.gr, að heimilt sé að gera tillögu um það í upphafi umræðu að binda umræðuna við vissa lengd.  Hvers vegna er það ekki gert?  Í umdeildum málum mætti gera tillögu um mjög ríflegan umræðutíma, nokkra daga, jafnvel vikur.

Yrðu þá ekki allir sáttir?

Á öllum öðrum fundum sem ég fer á, aðra en þingfundi, er sá háttur hafður á að fundarstjórinn stýrir umræðunum, lokar mælendaskrá og sér til þess að hún dragist ekki úr hófi.  Hvers vegna þykir þetta ekki líka eðlilegt á þingi?

Auðvitað veit ég svarið. Málþóf er tæki sem stjórnarandstaðan (á Íslandi) vill geta beitt. Allar svona takmarkanir myndu eyðileggja tækið.  En ég vil meina að tækið sé þegar ónýtt. Það er búið að ofnota það. Nú er það notað í alls konar málum, bara til þess að skapa sér stöðu, eins og að er kallað, undir þinglok.  Það gengur ekki.

Ef menn vilja ekki fara þessar leiðir mætti hugsa sér margt annað. Kannski þarf sá hluti þingheims sem er með sönsum og vill virkilega gera eitthvað gagn, einfaldlega að leigja Iðnó og hittast þar á meðan hinir kjafta?

Í Iðnó væri hægt að hittast með tölvurnar, fara yfir málin, ræða saman, leita lausna og skiptast á skoðunum í rólegheitum.  Svo þegar málþófsmenn eru búnir væri hægt að brokka yfir og klára málin formlega.

Ég segi svona.

Eitthvað þarf að gera.

Að lokum þetta:  Ég hvet til þess að fólk láti af alhæfingum um þingmenn. „Að allir séu ómögulegir“, að „allir séu í málþófi“, að „allir stundi argumentum ad hominem“ að „enginn kunni að ræða um efnisatriði máls“ etc etc. Skálkar þrífast í skjóli alhæfinga.  Það er jafnvel hluti af leiknum: Að ömurlegri háttsemi þeirra sé smurt á þingið allt. Allir fá skömmina.

Kannski þarf að stofna Samtök Alþingismanna gegn alhæfingum? Skammstafað: SAA.

Talsvert er rætt um þinghaldið um þessar mundir. Það er skiljanlegt. Í hönd fer hefðbundið glundroðaástand. Eftir að hafa setið á þingi í smá tíma virðist mér þetta blasa við um þinghaldið almennt:

Á alþingi ríkir viðvarandi valdabarátta. Margir telja hana sjálfsagða enda sé þetta jú alþingi. Flokkar eigi að berjast um völd. Ég er ósammála þessari nálgun á stjórnmál.

Mörg vitum við að valdabarátta, sé hún endalaus, setur flest í bál og brand. Fjölskyldur springa ef valdabarátta innan þeirra er viðvarandi, vinir hætta að talast við, JR hatar Bobby, fyrirtæki ganga illa og félagasamtök verða óstarfhæf. Sama gildir um alþingi. Viðvarandi valdabarátta, með tilheyrandi klækjum, skemmir og eitrar.

Valdabarátta kann að vera nauðsynleg en hún verður að eiga sér afmarkaðan tíma. Í stjórnmálum getur verið eðlilegt að hún fari fram í kosningum. Að kosningum loknum á hins vegar að taka við annars konar hugsunarháttur sem snýst meira um að leysa mál og verða að gagni, burtséð frá því hvernig valdabaráttan fór. Sama gildir annars staðar. Það gengur ekki, neins staðar í lífinu, að stunda valdabaráttu endalaust, alla daga og fram á nótt. Menn verða að kunna að haga sér.

Núna í lok þessa þings mun óstarfhæft alþingi að öllum líkindum birtast okkur enn á ný. Hópur þingmanna mun væntanlega setja sig á mælendaskrá í hverju máli á eftir öðru, tala mjög mikið og mjög oft.  Þörfin á endurtekningum verður mjög mikil.  Þeir sem eru sammála síðasta ræðumanni munu líka þurfa að segja það. Oft.

Mér virðist sem hópur þingmanna sé búinn að skilgreina bestu leiðina í áðurnefndri valdabaráttu. Þetta er gamalt trikk, en virkar vel: Að hertaka pontuna. Pontan á þingi er hliðið sem öll mál þurfa að fara í gegnum. Það þarf enga sérstaka kænsku til þess að sjá, að ef þú stjórnar hliðinu þá stjórnar þú miklu á þingi.

Semsagt: Þú færð völd.

Bingó.

Eins og við var að búast var ógerningur að koma þjóðaratkvæði um nýja stjórnarskrá í gegnum þingið í tæka tíð í gærkvöldi.  Hún getur þar með ekki farið fram um leið og forsetakjörið í sumar.

Við hvert einasta skref í átt að nýrri stjórnarskrá er eins og viss hópur þingmanna skjóti upp kryppu og urri.

En hvað um það. Vitaskuld er það ekki úrslitaatriði fyrir málið að þjóðin segi álit sitt á stjórnarskrárdrögunum um leið og hún kýs forseta. Það hefði bara verið praktískt.

Það eru til aðrar og betri lausnir. Í dag kaus ég rafrænt um ýmis framfaramál í hverfinu mínu, Vesturbæ. Það var einfalt mál. Ég gaf upp lykilorðið sem ég nota á skattur.is og svo bara kaus ég og hafði gaman af.

Ég legg til að við kjósum svona um stjórnarskrármálið snemma í haust eða seint í sumar. Þjóðin fær spurningar og nokkra daga til þess að fara á netið og gefa upp afstöðu sína. Rafræn kosning. Lýðræðislegt framfaraskref.

Eins og í Reykjavík.

Það er svolítið skrýtið hvað það kemur mörgum sífellt á óvart að það skuli vera svigrúm í bankakerfinu.  Þetta hefur lengi legið fyrir. Eiginfjárhlutfall bankanna á að vera 16% samkvæmt tilmælum Fjármálaeftirlitsins. Það er hins vegar orðið nálægt 23%. Þarna liggur svigrúmið.

Mönnum reiknast svo til að þetta svigrúm sé um 150 milljarðar, plús mínus.

Það er mjög mikilvæg spurning, hvað eigi að gera — og hvað sé hægt að gera — við þetta svigrúm. Þá spurningu þarf að ræða af mikilli yfirvegun. Ekkert er alveg augljóst í þessu, finnst mér.

Um 40% af þessu fé tilheyrir ríkinu. Hluti af restinni getur runnið til ríkisins líka í gegnum skattlagningu. Þetta er semsagt að stórum hluta opinbert fé eða sameiginlegur sjóður. Þetta vill oft gleymast.

Spurningin blasir þá við, algerlega klassísk:

Hvernig á að nýta þessa peninga best, þannig að sem flestir njóti góðs af?

Pólitík á ekki að vera keppni í því að hafa rétt fyrir sér, sagði mér maður í sundi. Pólitík er spurning um að finna bestu leiðirnar. Í sameiningu.

Mér finnst margt til í því.

Það er greinilegt að nýja sjúkrahúsið sem á að fara að byggja veldur mörgum ugg. Ég sjálfur hallast að því að þetta sé framfaramál.

Ef áætlanir ganga eftir mun tilvist hins nýja spítala leiða til hagræðingar í rekstri. Við munum spara umtalsverðar fjárhæðir á ári hverju. Þetta er alla vega ein grundvallarforsendan fyrir þessu öllu saman. Hana má auðvitað draga í efa, en þetta er engu að síður pælingin.

Auk þess mun nýi spítalinn mæta þörfum og kröfum í nútímaheilbrigðisþjónustu, sem margar gömlu byggingarnar gera ekki lengur. Þessu má ekki gera lítið úr. Þetta er önnur grundvallarforsendan.

Margir kannast við svona dæmi úr heimilisbókhaldinu. Ef bíllinn á heimilinu er hættur að mæta þörfum heimilisins, er kominn á viðhald og er þar að auki mjög dýr í rekstri, getur það verið mjög góð hugmynd að skipta honum út og kaupa nýjan, og jafnvel borga talsverða summu á milli og taka til þess lán.

Lánið má þó ekki vera á hvaða kjörum sem er.

Nýi bíllinn, ef um góð kaup er að ræða, mætir betur þörfum heimilisins og er sparneytinn.  Sú upphæð sem sparast í eldsneytiskaupum réttlætir fjárfestinguna. Smám saman fæst upphæðin til baka og gott betur.

Ég gerði þetta sjálfur. Ég skipti úr amerískum jeppa yfir í notaðan Toyota Prius. Sá fyrri eyddi 18 á hundraðið í innanbæjarakstri. Hinn eyðir ca 5.

Þetta var mikið framfaraskref fyrir heimilisbókhaldið verð ég að segja.

Og þetta er hugsunin á bak við hinn nýja spítala. Það á að skipta út gömlu fyrir nýtt og slá tvær flugur í einu höggi:

Mæta þörfum og spara.

Í vikunni voru mikilvæg skref stigin í átt að nýju framboði til Alþingis.  Á fjölmennum fundi í húsnæði ónefnda flokksins í Brautarholti á miðvikudaginn voru lesin upp drög að stjórnmálayfirlýsingu. Þau mæltust almennt vel fyrir.  Það stendur til að birta hana, eftir einn snúning í viðbót, á www.heimasidan.is, á næstu dögum, sem drög. Og fá athugasemdir.

Þannig viljum við vinna. Á fimmtudaginn boðuðum við Heiða Helgadóttir, sem stjórnarmenn í hinu nýstofnaða Félagi áhugafólks um bjarta framtíð, til blaðamannafundar í Norræna húsinu. Þar lýstum við því yfir — vegna þess að við teljum núna að við getum það — að þessi nýi flokkur muni bjóða fram í næstu Alþingiskosningum. Eins opnuðum við áðurnefnda heimasíðu og hófum samkeppni um nafn á flokkinn.

Tillögurnar berast núna í stríðum straumum. Þær eru orðnar vel á annað þúsund. Einhverjir eru pirraðir og senda skæting. Langflestir — 99% — senda hins vegar einlægar og vel hugsaðar tillögur. Það verður mikill vandi að velja. Tillögunum fylgja oft uppörvandi skilaboð með óskum um góðan árangur og velfarnað. Það yljar hjartað. Af umræðunni að dæma finnst manni nefnilega oft eins og bölsýni og niðurrif sé ófrávíkjanleg krafa. En í þessum skilaboðum kveður aldeilis ekki við þann tón.  Þetta segir mér að það sé björt og bjartsýn undiralda í samfélaginu.

Á blaðamannafundinum svöruðum við Heiða fullt af spurningum um framboðið, m.a. um einstök stefnumál. Stefnuskrá í heild sinni liggur auðvitað ekki fyrir, en við höfum skoðanir. Mig grunar að þeir sem gagnrýna núna að stefnuskrá hafi ekki verið lögð fram myndu vera þeir sömu og myndu gagnrýna það mjög ef við hefðum virkilega lagt hana fram.  Þá hefði hún nefnilega verið lögð fram áður en málefnastarf hefst. Hversu lýðræðislegt væri það?

En svo er hitt: Það er ákveðinn hópur sem virðist alltaf halda því fram, alveg sama hversu oft maður segir skoðanir sínar á helstu málum, að maður hafi samt enga stefnu. Hvað er þá stefna? Er það ekki stefna að vilja klára aðildarviðræður, að vilja taka upp aðra mynt, að vilja selja raforku hærra verði og græða þar með á orkuauðlindunum loksins, að vilja að nýja stjórnarskráin fari fyrir dóm þjóðarinnar, að vilja tryggja að þjóðin fái meiri arð af sjávarauðlindinni, að vilja einfaldara regluverk utan um atvinnuvegina, setja fé í nýsköpunarsjóði, skapandi greinar, grænan iðnað…. etc.

Svo finnst mér það líka vera stefna að vilja tala öðruvísi um pólitík og stunda hana öðruvísi. Tala ekki illa um hina. Vera ekki í keppni við hina. Vera jákvæð. Mér finnst þetta þrennt vera satt að segja bara nokkuð róttæk stefna og ekkert endilega auðveld í framkvæmd.

Ég verð ekki var við annað en að fólkið sem er að koma í nýja flokkinn sé svona um það bil á þessari línu. Frjálslynt, Evrópusinnað og umhverfissinnað. Þannig flokkar eru allt í kringum okkur í Evrópu. Radikale venstre í Danmörku er ágætt dæmi.

Á blaðamannafundinum vorum við náttúrlega spurð út í það hverjir fleiri væru á bak við framboðið. Við nefndum engin nöfn. Það verður næsti fundur. Hins vegar sögðum við, eins og rétt er, að fólkið sem er að vinna að þessu framboði er alls staðar að af landinu. Þetta er námsfólk, skólafólk, forystufólk í sveitarstjórnum, framkvæmdastjórar fyrirtækja og stofnana, fjölmiðlafólk, lögmenn, verkalýðsforystufólk, listafólk og bara alls konar fólk.  Stærsti hópurinn  er hópur fólks sem hefur ekki komið nálægt stjórnmálum áður, en getur núna hugsað sér það.  Og nýtt fólk meldar sig á degi hverjum.

Við Heiða sögðum ekki neitt um það á blaðamannafundinum hverjir myndu leiða lista. Því hefur verið haldið fram að við höfum sagt eitthvað um það, en það er ekki rétt. Valið á eftir að fara fram.

Það er auðvitað dálítið merkilegt að maður skuli halda blaðamannafund en þurfa svo að segja sjálfur frá því hvað maður sagði á blaðamannafundinum….  En svona er þetta. Auðvitað kemst aldrei allt til skila.

Eina spurningu fengum við, að mig minnir, og fáum stundum: Er þetta grínframboð?

Það finnst mér góð spurning. Mér finnst að allir flokkar ættu að þurfa að svara henni.

Æ síðan forseti Íslands flutti þingsetningarræðu sína þann 1.október hef ég verið eitt spurningarmerki hvað varðar þá ræðu. Hvað átti forsetinn við? Hvert var hann að fara?

Ólafur notaði þetta tækifæri til þess að ræða um frumvarp stjórnlagaráðs til nýrrar stjórnarskrár. Einkum og sér í lagi fjallaði forsetinn um þær greinar er varða forsetaembættið. Hann hélt því fram að frumvarpið fæli í sér stóraukin völd forsetans. Þessi tíðindi flutti hann þingi og þjóð með grafalvarlegum blæ, líkt og hér væri um váleg tíðindi að ræða. Vafalaust myndi einhverjum finnast það ef satt væri.

Enginn gat að sjálfsögðu mótmælt túlkun forsetans þá þegar, enda forsetinn stikkfrí. En ég ætla hins vegar að gera það núna. Mér finnst það blasa við að frumvarp stjórnlagaráðs gengur út á það að efla völd þingsins, en alls ekki forsetans. Því meira sem ég hugsa um það og því oftar sem ég les frumvarpið, því minna skil ég hvernig í ósköpunum Ólafur Ragnar gat komist að niðurstöðu sinni um að ný stjórnarskrá myndi efla völd hans.

Ég ætla að nefna tvennt í máli Ólafs, að sinni, sem ég geri verulegar athugasemdir við: Ólafur tiltók fyrirkomulag stjórnarmyndunar. Á honum mátti skilja að hið nýja fyrirkomulag myndi stórefla völd hans. Samkvæmt tillögu stjórnlagaráðs á nefnilega forseti að gera tillögu um forsætisráðherra til þingsins, eftir samtöl við þingmenn. Síðan kýs þingið forsætisráðherrann.

Þegar skoðað er hvort þetta myndi auka völd forsetans, þarf að skoða til samanburðar hvernig fyrirkomulagið er núna. Núna lætur forseti einhvern, yfirleitt formann stjórnamálaflokks, fá umboð til stjórnarmyndunar. Takist þeim aðila að mynda starfhæfa ríkisstjórn verður sá hinn sami forsætisráðherra. Þingið kýs ekki um það beint. Forsetinn getur semsagt, eins og fyrirkomulagið er núna, í raun látið hvern sem er hafa umboðið. Ef tillaga stjórnlagaráðs nær fram að ganga breytist þetta. Það verður alfarið þingsins að kjósa forsætisráðherra. Þetta heitir á fræðimáli jákvæð þingræðishefð, að ég held.

Nú er ég bara þannig gerður, að ég einfaldlega skil ekki með nokkru móti hvernig er hægt að líta á þessa breytingu sem aukin völd til forsetans.  Forsetinn missir þvert á móti vald samkvæmt þessu. Þingið fær það.

Það sem meira er: Ef þingið kemur sér ekki saman um tillögur forsetans, verður það alfarið þingsins að útkljá málið. Forsetinn mun ekki hafa neitt um það að segja. Hann mun ekki hafa neitt úrskurðarvald af neinu tagi.

Hitt atriðið sem ég ætla að nefna varðar málskotsréttinn. Á forsetanum mátti skilja að sú staðreynd að stjórnlagaráð leggur til að forsetinn haldi málskotsrétti sínum, væri til marks um að stjórnlagaráð liti svo á að forsetinn ætti að hafa mikil völd.

En hér sagði forsetinn bara hálfa söguna. Stjórnlagaráð gerir það líka að tillögu sinni, að með vissu prósentuhlutfalli kjósenda geti fólkið sjálft, án aðkomu forsetans, farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um nýsett lög.  Það liggur í augum uppi, að þessi farvegur til þjóðaratkvæðagreiðslna setur málskotsrétt forsetans í allt aðra stöðu en nú.

Það verður mun erfiðara — nánast ómögulegt nema í algjörum undantekningatilfellum — fyrir forsetann að rökstyðja það að nýsett lög skuli sett í þjóðaratkvæðagreiðslu, ef hinn farvegurinn til slíks — sem eru undirskriftalistar meðal þjóðarinnar — hafa ekki leitt til þess þegar.

Hér er því í raun verið að takmarka völd forsetans.

Margt fleira mætti nefna sem orkaði tvímælis í máli Ólafs Ragnars á þingsetningunni. Hann gerði til dæmis mikið úr því, að samkvæmt frumvarpinu mættu ráðherrar ekki lengur leggja fram sjálfstæð þingmál. En hér sagði Ólafur aftur bara hálfa söguna.  Það var eins og Ólafur léti hér að því liggja að stjórnarfrumvörp myndu þar með heyra sögunni til, sem er af og frá.  Ráðherrar munu áfram leggja fram stjórnarfrumvörp, að sjálfsögðu. Ráðherrar í eigin nafni, sem þingmenn, munu hins vegar ekki hafa heimild til þess að leggja fram þingmál eins og nú, m.a. vegna þess að gert er ráð fyrir að þeir muni ekki sitja á þingi.

Þessa heimild sína, til þess að leggja fram þingmál sem einstaklingar — utan stjórnarfrumvarpa — hafa ráðherrar sjaldan ef nokkurn tímann nýtt sér.

En Ólafur taldi þessa smáu og fullkomlega skiljanlegu breytingu mikið áhyggjuefni. Af tón hans að dæma, a.m.k.

Við yrðum að fara mjög varlega….

Annars voru stærstu tíðindin í ræðu hans kannski þau, að hann lýsti því yfir að forsetatíð hans myndi taka enda.

„Eins og annað.“

Hann er semsagt ekki eilífur.

Þarna gat ég varla varist brosi. Þetta  hljómaði nefnilega dálítið eins og niðurstaða vandlegrar íhugunar.

Einu sinni völdu Íslendingar sér bensínstöðvar eftir því hvaða flokk þeir kusu. Fólk sem brá sér í banka til þess að biðja um lán gat búist við því að þurfa að ganga í viðeigandi stjórnmálaflokk. Að velja hveiti til baksturs var hápólitísk ákvörðun.

Stjórnmálaflokkarnir voru samofnir daglegu lífi. Fyrirtæki voru pólitísk. Vörur pólitískar. Starf stjórnmálaflokkanna var varðstaða um hagsmuni. Í slíkri baráttu var mikilvægt að enginn svikist undan merkjum. Flokkarnir urðu maskínur. Meðlimirnir tannhjól.

Svo fór að molna undan þessu. Fyrirtæki urðu minna pólitísk. Eignarhaldið breyttist á bensínstöðvunum.  Fólk varð frjálsara. Það fór að hugsa sjálfstæðara. Bankastjórar gátu ekki lengur gert kröfu til viðskiptavina um félagsskírteini í flokki. Ungt fólk kom heim úr námi. Fagmennska jókst.

Hið hólfaskipta pólitíska samfélag varð smám saman úrelt. Fleiri og fleiri vildu einfaldlega taka ákvarðanir, eins og um hveiti, lán og bensín, á grunni eigin hentugleika, smekks, rannsókna og upplýsinga. Google varð til.

Smám saman erum við flest hætt því í daglega lífinu að velta fyrir okkur hvaða flokka hver kýs.

Breytt samfélag, sömu stjórnmálin

Stjórnmálin niðri á þingi hafa ekki breyst nægilega mikið til samræmis við þetta.  Á þingi er allt meira og minna enn í hólfum. Flokksleiðtogum er uppálagt að flytja ræður um yfirburði eigin flokks og um meinta vitleysu í öðrum. Aðrir fylgja í kjölfarið í sama stíl. Þetta er nánast eins og hlutverkaleikur. Áhugafólk um yfirvegaða umræðu byggða á upplýsingum og þekkingu hristir höfuðið. Það reynir kannski að breyta þessu en lendir númer 25 á mælendaskrá í málþófi. Djörf tilraun endar sem einmannaleg ræða um nótt.

Pælingin um samræðu sjálfstæðra einstaklinga með frjálsar skoðanir virðist ekki hafa skotið rótum í þingsalnum líkt og úti í samfélaginu. Ekki vantar einstaklingana, ekki vantar skoðanirnar, ekki vantar hæfileikana. En pólitíkin, hún einhvern veginn virkar ekki. Í þingsal er bannað að googla. Köngulóarvefir áratugagamalla hagsmuna hanga í hverju horni. Mér líður stundum eins og umræða um lífskjör endi sífellt í einhverju undarlegu tali um lambakjöt.

Og hvað?

Hvað er að? Hvað þarf að gerast? Ég held að flokkar séu nauðsynlegir. Ég vinn að stofnun flokks ásamt öðrum þessa dagana. Ég held að það sé nauðsynlegt lýðræðinu að fólk sem hefur svipaðar skoðanir hittist og móti stefnu á grunni hugsjóna sinna og bjóði fram sameiginlega. Það fólk sem nú er að hittast upplifi ég sem frjálslynt, víðsýnt, óhrætt og hugmyndaríkt fólk sem vill gera gagn, að gefnu tilefni. Nýr og góður, málefnalegur valkostur verður vonandi til.

En eitt er ekki síður mikilvægt, talandi um pólitísku menninguna: Ef við erum sammála því að flokkunum sem eru á sviðinu sé um megn einum og sér að losa pólitíkina úr vef gamalla hagsmuna og úreltrar orðræðu, þá stendur það auðvitað upp á okkur sem viljum gera hlutina öðruvísi, að sýna að annars konar pólitík sé möguleg. Það held ég að sé vel hægt. Út um allt land hefur hæfileikaríkt fólk kosið að finna kröftum sínum farveg utan hefðbundnu flokkanna og haft áhrif á samfélagið með góðum árangri. Stjórnlagaráðið er dæmi um það sama.

Tvö prinsip

Á þingi hefur hins vegar hreiðrað um sig of mikil hræðsla við frjálsa hugsun. Það skrifast, held ég, á uppruna flokkana sem hagsmunabandalaga. Sú hugsun virðist vera of rótgróin innan þeirra, að þeim beri „að standa vörð“, eins og það er orðað. Varðstaðan, sem kúltúr, hefur því miður í allt of mörgum tilvikum þróast upp í einhvers konar varðstöðu stjórnmálamanna gegn öðru fólki, gegn breyttum vinnubrögðum, gegn gleði, gegn uppbyggilegri og ögrandi hugsun, víðsýni og gagnrýni. Flest er talið ógn.

Nýr flokkur má því ekki vera samtök um hagsmuni. Hlutverk hans ætti ekki að vera varðstaða, heldur að vera vettvangur eða farvegur. A.m.k. tvennt held ég að sé lykilatriði: Nýr flokkur má ekki þiggja fé frá hagsmunaðilum. Og nýr flokkur má heldur ekki breytast í virki fyrir þá sem ætla að gera pólitík að ævistarfi. Nýr flokkur á að vera farvegur fyrir þá sem líta á pólitík sem tímabundna þjónustu við þjóðfélagið.  Fyrir þá sem vilja bara gera gagn, á grunni sameiginlegra hugsjóna. Þannig getur orðið til, að ég held, hin nýja, frjálsa pólitík sem okkur vantar svo sárlega á Íslandi.

(Greinin birtist líka í DV í dag)

Hópur sem kennir sig við skynsemi birtir nú áskoranir um að draga umsókn að Evrópusambandinu til baka. Fróðlegt væri að heyra hvaða framtíðarsýn hópurinn hefur fyrir íslenskt samfélag að öðru leyti.
Umsóknin um aðild að Evrópusambandinu er ekki gæluverkefni. Tuttuguogsjö ríki Evrópu hafa komist að þeirri niðurstöðu að hagsmunum þegna þeirra sé best borgið innan ESB, í samvinnu sjálfstæðra þjóða. Nú erum við Íslendingar að kanna — eftir miklar þjóðfélagslegar hremmingar — hvort hugsanlega eigi það sama við um okkur.
Spurningarnar eru margar: Getur verið að aðild efli íslenskar byggðir? Getur verið að samgöngur batni? Getur verið að vextir af lánum lækki? Er hugsanlegt að grundvöllur efnahagslífsins verði stöðugri? Verður auðveldara að reka fyrirtæki? Getur verið að bændur muni hafa það betra, eins og reynslan sýnir víða? Getur verið að fagmennska í stjórnsýslunni aukist? Getur verið að meiri agi komist á ríkisfjármálin? Eykst framleiðsla og útflutningur? Eykst fjölbreytni í atvinnulífinu? Batna lífskjör?
Til þess að fá einhver svör við þessu þarf að klára samningaviðræður. Það þarf líka að klára þær þannig að við séum sátt við okkar vinnu og verðum sannfærð um að betri samningi verði ekki náð. Síðan þarf þjóðin að taka afstöðu.
Nú er von að spurt sé: Getum við þetta? Fjölmargir reyna nú að leggja stein í götu viðræðnanna, af einhverjum ástæðum. Kannski er það óþol forræðishyggjunnar sem ræður för, kannski varðstaða um sérhagsmuni, kannski þjóðernishyggja, kannski ótti. Að mínu mati yrði það í öllu falli mikill ósigur fyrir íslenskt samfélag að geta ekki klárað þetta ferli með sóma, fordómalaust og án hræðslu.
Eigendur hinna austurþýsku Trabant bifreiða mynduðu eitt sinn félagsskap. Hann var líka kenndur við skynsemi. Framtíðarsýn þess hóps var líka óljós, enda öðrum þræði grín. Fólk átti að keyra um á Trabant og ekki orð um það meir. Hinn nýi skynsemishópur virðist vera stofnaður á svipuðum grunni. Hér blasa við sömu tengsl skynsemis og ráðstjórnarríkja: Nú á að hafa vit fyrir fólki. Ekki skal kjósa um samning, ekki ræða við hinar þjóðirnar, ekki lesa, ekki skoða, ekki vega og meta. Og hver er svo framtíðarsýnin? Jú, hún er þessi: Bara halda áfram að keyra um á Trabant og ekki orð um það meir.

(Birtist líka í Fréttablaðinu)

Nú undir hádegi sagði ég mig úr Framsóknarflokknum og þar af leiðandi einnig úr þingflokki Framsóknarmanna. Þessa ákvörðun hef ég tekið eftir talsverðan aðdraganda og íhugun.

Ég geri ekki athugasemdir við að flokkar breytist og að flokksforysta, sem í þessu tilviki er ný, hafi mótandi áhrif á stefnu flokks og vinnubrögð. En enginn ætti að vera neyddur til þess í pólitík að afla einhverju fylgis sem hann hefur ekki sannfæringu fyrir.

Ég aðhyllist frjálslynda hugmyndafræði í stjórnmálum. Andstaðan við frjálslyndi er m.a. forræðishyggja, sérhagsmunagæsla og þjóðernishyggja. Þetta þrennt veður uppi í þjóðfélaginu að mínu mati. Ég tel því miður Framsóknarflokkinn vera orðinn um of vettvangur slíkra afla. Þar með skilja leiðir.

Efnislegur ágreiningur minn við málflutning Framsóknarflokksins hefur verið þó nokkur. Ég vil til dæmis nálgast aðildarviðræður við Evrópusambandið með opnum huga og faglegum. Því lofaði ég í síðustu kosningum. Ég tel að í góðum samningi geti falist lykillinn að langþráðum stöðugleika íslensks samfélags sem og auknum möguleikum íslenskra þegna til að nýta hæfileika sína. Ég tel að um þetta stóra hagsmunamál, um samninginn þegar hann liggur fyrir, eigi almenningur að fá að kjósa. Það er grundvallaratriði.

Ég tel líka að það verkefni að koma á skynsamlegum lánamarkaði á Íslandi og þar með að leysa til framtíðar skuldavanda heimila og fyrirtækja verði ekki leyst með ónýtum gjaldmiðli. Mér sýnast sterk rök hníga að því að krónan sé þjóðfélaginu allt of dýr og sé í raun rót óvissu, lífskjaraskerðinga og óréttlátra tilfærslu fjármuna milli þjóðfélagshópa. Í rökræðunni um peningamálastefnuna felst því að mínu viti djúp rökræða um framtíðarsýn fyrir íslenskt samfélag.

Ég vil berjast fyrir lýðræðisumbótum, líkt og þeim sem boðaðar eru í nýju frumvarpi til stjórnarskrár, sem fela í sér aukin völd til fólks og aukið traust á fólki. Ég tel að markaðs- og nútímavæðing íslensks atvinnulífs, ekki síst landbúnaðar, sé nauðsynleg og komi á endanum öllum til góða. Ég vil vinna að grænni byltingu í atvinnuuppbyggingu þjóðarinnar og stuðla að grænu þjóðfélagi í stóru sem smáu. Slíkt finnst mér ekki bara rétt, sem lykill að hagsæld og uppbyggingu, heldur líka nauðsynlegt.

Grænn, alþjóðlega sinnaður, víðsýnn, frjálslyndur flokkur þarf að verða til á Íslandi.

Slík hreyfing þarf að vinna að öðruvísi stjórnmálum heldur en þeim sem við höfum mátt þola um langt árabil og af vaxandi þunga undanfarið í landsmálunum. Stjórnmál eiga að vera skemmtileg, gefandi og uppbyggileg. Við verðum að leggja flokkstrúna og stundarhagsmuni flokka og flokksleiðtoga til hliðar, hætta að hugsa um pólitík sem keppni, og stunda samræðu við hvert annað af meiri sanngirni og virðingu, án töfralausna, sakbendinga og alhæfinga.

Að síðustu vil ég segja þetta: Úrsögn mín varðar ekki bara einstök mál, vinnubrögð í flokksstarfi og annað slíkt, þótt mikilvægt sé. Ég tel að djúpstæð hugmyndafræðileg átök eigi sér stað undir niðri í íslensku samfélagi og víðar. Í þeirri rökræðu vil ég staðsetja mig rétt og vil skora á aðra að gera slíkt hið sama. Þessi víglína þarf að koma upp á yfirborðið til hreinskiptinnar og heiðarlegrar rökræðu.

Annars vegar blasir við ofuráhersla á þjóðernishyggju og afturhvarf til einangrunar, með tilheyrandi skertu frelsi einstaklinga og undirtökum þröngra hagsmunaafla. Hins vegar blasir við leið alþjóðasamvinnu sem felur í sér viðurkenningu á því að stærstu úrlausnarefni samtímans eru þjóðum sameiginleg.

Ég trúi að með slíkri samvinnu verði hægt að tryggja fólki jafna möguleika til að njóta frelsis og lífsgæða, og efla þar með fjölbreytni í mannlífi og atvinnulífi. Einungis með samvinnu verður hægt að leysa fjármálavanda, komast út úr kreppum, glíma við umhverfisógnir og tryggja frið. Við Íslendingar verðum að ákveða hvora leiðina við ætlum að fara. Hvar ætlum við að staðsetja okkur í þessari heimsmynd? Ætlum við að hverfa inná við, einöngruð í eigin höftum, eða ætlum við að opna okkur út? Taka þátt í samvinnunni og njóta hennar?

Undanfarin sólarhring hefur síminn ekki stoppað. Pósti rignir inn. Nánast undantekningalaust er um að ræða stuðningsyfirlýsingar við þá hugmynd að nýtt afl þurfi á Íslandi til þess að vinna þessum hugsjónum fylgi og til þess að breyta stjórnmálunum. Margir hafa greinilega hugsað það sama. Ég hef því styrkst verulega í þeirri trú minni að úti í þjóðfélaginu – á meðal flokksbundinna einstaklinga í öllum flokkum og óflokksbundinna – er fullt af fólki sem deilir þessum skoðunum; fólk sem aðhyllist opin og uppbyggileg vinnubrögð, opið, óheft og óhrætt samfélag. Ég veit líka að það er til fólk sem er komið með nóg af tilgangslausu þrasi hefðbundinna stjórnmála, refskák, þröngsýni, undirtökum öfgaafla, úr sér genginni flokkstrú og gamaldags sérhagsmunagæslu. Fólk sem vill heiðarlega umræðu um grundvallarsýn fyrir frjálst og réttlátt íslenskt samfélag.

Það er kominn tími til að gera eitthvað.