Guðlaug Kristjánsdóttir

Lengi hefur það orð farið af ráðningum í opinber embætti á Íslandi að þær einkennist af klíkuskap og vinafyrirgreiðslum.

Það er slyðruorð sem stjórnsýslan þarf að hrista af sér.

Opinber umræða á Íslandi einkennist oftar en ekki af áköfum, en tímabundnum, rifrildum um fólk frekar en málefni.  Jafnvel umræða sem fer málefnalega af stað hefur tilneigingu til að enda í skotgröfum, þar sem mælendur skiptast í fylkingar þeirra sem ýmist herja á – eða verja – tilteknar persónur.

Það er ósiður sem íslensk umræða þarf að losa sig við.

Mikið hefur verið rætt og ritað um þörf stjórnsýslunnar til að ástunda faglegar og málefnalegar mannaráðningar, með opnum og skýrum ferlum og ríkulegri upplýsingagjöf.  Slík umfjöllun lætur iðulega að því liggja að úrbóta sér þörf, sem dæmi má nefna skýrsluna „Samhent stjórnsýsla“ sem nefnd á vegum forsætisráðherra ritaði í árslok 2010.

Í þeirri skýrslu er meðal annars lagt til að skil verði gerð milli pólitískt ráðinna starfsmanna í Stjórnarráðinu (t.d. aðstoðarmanna ráðherra) og annarra starfsmanna sem óumdeilanlega eigi að meðhöndla án tillits til pólitískrar afstöðu, forsögu eða tengsla.

Meginstefið í umræðum um skil pólitíkur, kunningsskapar og faglegra ráðninga í opinberar stöður er að stjórnsýsla sem ekki nær að hrista af sér orðspor um óeðlilega fyrirgreiðslu, vinaráðningar o.s.frv., gjaldi fyrir með trúverðugleika sínum.

Orðspor um klíkuskap er skaðlegt eitt og sér, þótt ekki sé endilega sannað að hann viðgangist.

Ráðingarferli hefst nefnilega með því að fólk sækir um starf.

Ímynd vinnustaðarins hefur mikið um það að segja hverjir sækjast þar eftir starfi.  Sá sem innst inni trúir því að ráðning muni verða byggð á tengslum frekar en hæfni hugsar sig tvisvar um áður en hann sækir um auglýst starf.

Þegar hið opinbera er annars vegar, mega umsækjendur alltaf búast við því að nöfn þeirra verði birt opinberlega á einhverjum tímapunkti í ráðningarferlinu.  Slík birting getur verið einstaklingnum viðkvæm og mögulegt að orðspor um klíkuskap letji annars hæft fólk til að sýna störfum áhuga.

Athyglisvert er í þessu samhengi að skoða fjölda umsækjenda um opinberar stöður nú á tímum mikils atvinnuleysis og óöryggis á vinnumarkaði. 

Hversu margir sóttu t.d. um starf forstjóra Bankasýslu ríkisins?  Samkvæmt heimasíðu stofnunarinnar voru umsækjendur fjórir.

Grein þessi birtist í Morgunblaðinu þann 8. október 2011.

Nýútkomin skýrsla Ríkisendurskoðunar dregur fram helstu ógnir og veikleika í mannauðsmálum ríkisins. Ábendingar eru gerðar til fjármálaráðuneytisins í tíu liðum sem segja í stuttu máli þetta:

- Afmarka þarf framtíðarverkefni ríkisins og meta hvers konar mannafla þarf til að framkvæma þau.

- Ríkið þarf að tileinka sér árangursríkari mannauðsstjórn og hlúa betur að starfsfólki sínu.

- Ríkið þarf að laða til sín og halda í hæft og vel menntað starfsfólk.

Þetta hljómar mjög skýrt (auk þess að hljóma eins og BHM hefði skrifað það) en hefur engu að síður reynst erfitt að koma til leiðar.

Tillögur Ríkisendurskoðunar til fjármálaráðuneytisins um leiðir til að laða að og halda í hæft starfsfólk endurspegla þá vankanta sem nú eru á framkvæmd mála. Bent er á mikinn launamun háskólamenntaðra starfsmanna miðað við almennan vinnumarkað, skort á umbun til starfsmanna sem skara fram úr og brotalamir í mannauðsstjórnun hjá stofnunum ríkisins. Einnig er til þess tekið að illa sé fylgst með starfsmannaveltu og veikindafjarvistum, en slíkur sofandaháttur hlýtur að teljast afar varhugaverður á tímum eins og nú, þegar saman fara strangar aðhaldskröfur í rekstri og oft stóraukin eftirspurn eftir opinberri þjónustu.

Stundum kostar fleira fólk minna en færra fólk

Veikindafjarvistir og starfsmannavelta eru mjög kostnaðarsöm fyrirbæri og hvorugt til þess fallið að létta róður stofnana á niðurskurðartímum. Stundum er eflaust ódýrara að fjölga starfsfólki en fækka því, enda skilar vinnandi fólk afköstum í þjónustu sem fjarverandi eða fyrrverandi starfsfólk gerir ekki. Ríkið ætti að gæta að þessu umfram aðra vinnuveitendur, þar sem kostnaður vegna þeirra sem eru veikir eða utan vinnumarkaðar fellur á ríkissjóð, rétt eins og launakostnaður starfsmanna.

Leiðarljós fjármálaráðherra í aðhaldsaðgerðum dýpkaði vandann

Varðandi samkeppnishæfni ríkisins um sérfræðimenntaða starfsmenn tekur skýrsla Ríkisendurskoðunar í sama streng og aðrar sem á undan henni komu, svo sem Rannsóknarskýrsla Alþingis og skýrslan „Samhent stjórnsýsla“ sem nefnd á vegum forsætisráðherra skilaði í árslok 2010. Launamunur milli markaða er til vansa, starfsmannavelta mikil og of lítið gert til að laða að og halda í mannauð.

Veikleikar stofnana ríkisins, ósamkeppnishæf launakjör og atgervisflótti hafa síst batnað í kjölfar aðgerða sem hvatt var til í „Leiðarljósi í aðhaldsaðgerðum“, eins og það birtist í skýrslu fjármálaráðherra um jöfnuð í ríkisfjármálum sumarið 2009. Leiðarljósið fjallaði m.a. um að lækka laun embættismanna og setja þak á hæstu laun ríkisstarfsmanna byggt á grunnlaunum forsætisráðherra. Laun háskólamenntaðra starfsmanna stjórnarráðsins voru markvisst lækkuð og tilmælum beint til annarra stofnana ríkisins að lækka laun yfir 400 þúsund krónum. Aðgerðir þessar stuðluðu markvisst að því að skerða kjör háskólamenntaðra sérfræðinga hjá ríkinu.

Leiðarljós ráðherra kvað og á um að náttúrleg fækkun starfsmanna skyldi látin viðgangast og nýráðningum haldið í lágmarki. Dregið skyldi úr yfirvinnu og aukagreiðslum um leið og vitað var að annir myndu líklega aukast á öllum sviðum ríkisrekstrar. Skrúfað var fyrir framlög til sí- og endurmenntunar, sem er sérfræðingum nauðsynleg til að geta staðið undir nafni.

Ekki kom beint fram í leiðarljósinu að treyst skyldi á guð og lukkuna í starfsmannahaldi, en nánast má lesa það á milli línanna þegar hliðsjón er höfð af ábendingum fagaðila í mannauðsmálum.

Framtíðarmannafli í óvissu

Það sem ég les á milli lína í áherslum fjármálaráðuneytisins um mannauðsumsýslu á krepputímum er að treysta skuli á þolgæði ríkisstarfsmanna, fórnfýsi, trygglyndi, hugsjónir og brennandi áhuga þeirra á starfi sínu.

Segja má að það hafi gefist nokkuð vel hingað til, félagsmenn BHM í ríkisþjónustu umbáru til dæmis 26 mánaða samningsleysi án launahækkana af nokkru tagi. Sami hópur umbar um leið markvissar launaskerðingar, hækkaða skatta, auknar álögur og tekjutengingar.

Þessi hópur bíður þess nú að ríkið standi við sinn hluta bókana með nýgerðum kjarasamningum og endurskoði forsendur launaákvarðana hjá háskólamenntuðu starfsfólki. BHM telur úrelt að háskólamenn þiggi laun samkvæmt kerfi sem á meira skylt við uppmælingu en mat á vinnuframlagi sérfræðinga.

Háskólamenn eru framtíðarmannafli ríkisins, enda eðlilegt að opinber þjónusta byggist jafnan á nýjustu og bestu fagþekkingu. Enn er óskrifað blað hvernig ríkið ætlar að laða til sín og umbuna framtíðarstarfsfólki sínu fyrir vel unnin störf og brýnt að bætt verði úr þeirri óvissu.

BHM gerir þá kröfu að markvisst verði unnið að verkefnum bókana með nýgerðum samningum hvað varðar samanburð á kjörum milli almenns og opinbers vinnumarkaðar, mannauðsmál, framþróun starfsumhverfis og eflingu sí- og endurmenntunar félagsmanna BHM hjá ríkinu.

Ofangreind setning er úr Hjalla-orðabókinni minni og kom ósjálfrátt upp í hugann þegar ég sá heilsíðuauglýsingu með mynd af borgarstjóra Reykjavíkur að hvetja til samskota fyrir líknarfélag í Fréttablaðinu í dag. 

Næsta setning kom úr áramótaskaupinu: Það er eitthvað svooo rangt við þetta…

Eða hvernig ná menn heilli brú út úr eftirfarandi:

-Landspítalinn er svo fjársveltur að velunnarar kvenlækninga og fæðingarþjónustu stofna styrktarfélag til að kaupa tæki og bæta aðbúnað sjúklinga

-Efnt er til fjársöfnunar meðal almennings, á sama tíma og framlög úr almannasjóðum eru skert 

-Borgarstjórinn í Reykjavík, sem um þessar stundir stendur með niðurskurðarhnífinn á lofti yfir barnagæslu, kennslu og uppfóstran barna – með öðrum orðum aðbúnaði og lífskjörum ungra barnafjölskyldna – pósar á mynd til að styðja við fjársöfnun

-sem er ætlað að púkka upp á opinbera þjónustu

-sem verið er að skera niður!

Ég næ a.m.k. ekki samhenginu – en vona þó að söfnunin gangi vel

Ég er ein þeirra fjölmörgu sem er alin upp í tónlistarskóla, þótt ég hafi ekki orðið tónlistarmaður.

Meðal þess sem tónlistarnám og tónlistarástundun hefur kennt mér (auk þess að blása í lúður og lesa nótur) er:

- að ganga í takt.  Maður skyldi ekki gera lítið úr þeim eiginleika að kunna að fylgja takti, að hlusta eftir hrynjandi.  Hryneyra hjálpar manni meðal annars að muna ljóð og skrifa eftir upplestri. 

- að fara eftir fyrirmælum og taka tillit til annarra.  Í hljómsveit er ekki aðalmálið að skara framúr, heldur vera hluti af hljómnum.  Það er ekki síður krefjandi að halda sig til hlés en að láta heyrast í aðalrödd.  Enda heyrist ekki aðalröddin nema henni sé gefið svigrúm.  

- að vera liðsmaður.  Mitt uppáhaldshlutverk var að vera „2. klarinett“.  Ekki að vera berskjölduð með aðalrödd, heldur að styðja við þann sem var í því hlutverki og sjá til þess að það gengi vel.  Ég lærði að það er kalt á toppnum og að maður þarf bakhjarl ef maður skyldi villast þangað.

- agi.  Kúnstarinnar reglur eru margar í tónlist og það er líka kúnst að brjóta þær eða sveigja.  Stjórnandinn ræður, æfingin skapar meistarann og svo framvegis…

- að koma fram, yfirstíga sviðsskrekk og standa keik andspænis áheyrendum – mörgum eða fáum – aftur og aftur og aftur.  Ég hef komið fram vel æfð og illa æfð, vel stemmd og illa stemmd, með auðveld verkefni og illa yfirstíganleg.  Áheyrendur hafa grátið af gleði (þegar þjóðsöngurinn var fluttur á elliheimilum í Nýja Íslandi í Kanada), haldið fyrir eyrun (á þröngum göngum elliheimila á Íslandi andspænis háværri lúðrasveit), gengið framhjá mér (þegar ég spilaði jólalög ásamt systur minni í Kringlunni),  elt mig á röndum (í skrúðgöngum) – en oftast þó hlustað og klappað með hefðbundnum hætti.

- að takast á við mistök.  Allir gera einhvern tímann mistök – detta út af laginu.  Mestu máli skiptir þá að „koma aftur inn“ – finna lagið og halda áfram.  Ef það tekst, er ekki einu sinni víst að neinn taki eftir mistökunum…

Veganestið mitt úr tónlistarskólanum er mér óendanlega dýrmætt.  Ég er svosem ennþá slarkfær á lúðurinn – en þó hefur frekar fennt yfir fingrafimina en lífsleiknina sem ég þakka tónlistarnáminu.

Fyrsti kennarinn minn sagði oft þegar ég var illa æfð og rak í vörðurnar: 

„Þú ert bara eins og maður sem er úti að ganga og allt í einu stígur hann í poll.“

Núna – þrjátíu árum síðar - vil ég miðla þessum sannindum áfram til þeirra sem halda á fjöreggi tónlistarskólanna.

Gætum að hvar drepið er niður fæti, stöndum vörð um það uppeldisstarf sem fram fer í tónlistarskólum landsins - stígum ekki í poll!

Að mörgu er að hyggja þegar skoðaðir eru möguleikar á einkarekstri í heilbrigðisþjónustu, hvort sem kalla má hana heilsutengda ferðaþjónustu eður ei.

Víst er brýnt að fara yfir lög, skyldur og réttindi og huga að því fjöreggi sem velferðarkerfið okkar er. 

Eins þarf að huga að faglegum hliðum framkvæmdarinnar, að ekki verði gefinn afsláttur af faglegum kröfum.

En þarf virkilega að leggjast gegn heilsutengdri ferðaþjónustu, eða einkarekstri almennt á grundvelli þess að einhverjum gæti dottið í hug að greiða starfsfólki góð laun?  Sem síðan gæti leitt til samkeppni um starfsfólk – sem gæti lagt Landspítalann og jafnvel heilbrigðiskerfið allt á hliðina!?

Tveir málsmetandi einstaklingar hafa að undanförnu lýst slíkum áhyggjum:

„Það flæðir undan sérfræðiþekkingu á Landspítalanum sem fer yfir í einkarekin sjúkrahús,“ er haft eftir Geir Gunnlaugssyni landlækni í (Frétta)blaðinu. Hann segir að tilteknar stéttir verði eftirsóttar, til dæmis skurðlæknar, svæfingalæknar og vel menntaðir hjúkrunarfræðingar. Heilbrigðiskerfið þurfi að vera undir slíkt búið. http://visir.is/ottast-flotta-laekna-til-einkasjukrahuss/article/2010880638582

Þuríður Backman, þingmaður VG segir í viðtali við Morgunblaðið að: „núverandi heilbrigðiskerfi geti átt í erfiðleikum með að keppa um starfsfólk við einkasjúkrahús og það gæti því haft slæm áhrif á þjónustu við Íslendinga.“  http://mbl.is/frettir/innlent/2011/01/10/skadi_ekki_heilbrigdiskerfid/

Þýða þessi ummæli ekki á mannamál að laun heilbrigðisstarfsmanna hjá hinu opinbera séu ekki samkeppnishæf? 

Lausnin á því vandamáli er að mínu mati ekki að banna samkeppni, heldur að hækka launin.

p.s. rétt er að geta þess að fagstéttir sem starfa við heilbrigðisþjónustu eru mun fleiri en læknar og hjúkrunarfræðingar (nægir þar að nefna lífeindafræðinga, geislafræðinga, ljósmæður, sjúkraþjálfara, iðjuþjálfa, sálfræðinga, þroskaþjálfa, félagsráðgjafa, matvæla- og næringarfræðinga…), auk þess sem ýmsar stéttir sem fáir tengja við sjúkrahús eru engu að síður hluti af gangverki þeirra (bókasafns- og upplýsingafræðingar, viðskipta- og hagfræðingar, lögfræðingar ofl. ofl.).

Háskólamenntaðir launamenn hafa orðið hart úti í aðhaldsaðgerðum hins opinbera eftir hrun og búið við skert launakjör jafnt á almennum sem opinberum vinnumarkaði.  Félagsmenn aðildarfélaga BHM eru millitekjufólk og hafa ekki þótt þurfa vernd í þrengingum, þvert á móti eru úrræði sniðin að því að þeir beri stóran hluta kostnaðar.  Nægir þar að nefna skattabreytingar, aukna tekjutengingu bóta, svo ekki sé minnst á beinar launaskerðingar á tímum verðbólgu.  Þá hafa úrræði vegna skulda hingað til ekki tekið tillit til námslána.

Menntun er samfélagsauður.

Góð menntun er forsenda framþróunar á vinnumarkaði og undirstaða samfélagslegra gæða.  Öll viljum við njóta nýjustu þekkingar í menntakerfinu, heilbrigðisþjónustu, náttúruvöktun og félagslegum úrræðum.  Miklar kröfur eru gerðar til fagfólks og  þeim verður að fylgja eftir með starfsaðstæðum sem hvetja til fagmennsku, bjóða upp á sí- og endurmenntun, alþjóðleg tengsl og innleiðingu nýrrar þekkingar. 

Kjör háskólamenntaðra verða að taka tillit til að slíkar kröfur verði uppfylltar.  Til að svo megi verða þarf að snúa við öfugþróun á vinnumarkaði þar sem hlutur menntunar er ítrekað verðfelldur í kjarasamningum.  Frá undirritun stöðugleikasáttmála hefur legið fyrir tilboð ríkisins um kjarasamning við aðildarfélög BHM sem heggur enn í sama knérunn og því ekki hægt að ganga að.  Á sama tíma hefur markvisst verið skorið niður í launagreiðslum háskólamenntaðra. 

Flytjum út hugvit, ekki fólk!

Ísland er ekki samkeppnishæft um störf háskólamenntaðra, launakjör þeirra hér á landi standast ekki alþjóðlegan samanburð.  Lágt gengi og láglaunastefna valda því einnig að íslenskur vinnumarkaður laðar ekki til sín sérfræðinga erlendis frá, þannig að vandséð er hvernig fylla má í eyðurnar sem innlendur atgervisflótti skapar.

Vangaveltur um að samfélag hafi ekki efni á að meta menntun að verðleikum á krepputímum eru hættulegar og til marks um úreltan, metnaðarlausan og einangrandi hugsunarhátt.  Við eigum ekki að ýta undir málflutning sem hvetur til að láglaunastörfum sé fjölgað en þekkingu kastað á glæ.  Klisjukennd svör við áhyggjum af brottflutningi menntaðs fólks á borð við „menntum bara fleiri“ eru innantóm, því við bætum ekki fjárhagslegt tap af landflótta með frekari fjárfestingu í menntun til útflutnings. 

Kostnaður samfélagsins við að mennta einstakling frá leikskóla til fyrstu háskólagráðu er lauslega áætlaður 23 milljón krónur.  Meðalskatttekjur af háskólamenntuðum starfsmanni eru ríflega milljón á ári.  Um 2.600 Íslendingar stunda nú nám erlendis. Ef tveir þriðju þeirra skila sér ekki til baka er fjárfesting upp á 40 milljarða horfin – eitt Icesave. Því til viðbótar verður hið opinbera af beinum skatttekjum upp á meira en 2 milljarða á ári.

Menntun er dýrmæt.  Missum verðmætin ekki úr landi! 

Horfum fram á veginn og stefnum upp á við.  Ísland þarf á því að halda að hér verði til fjölbreytt og vel launuð störf, til þess að svo geti orðið verðum við að viðurkenna mikilvægi þess að menntun sé metin til launa.

Guðlaug Kristjánsdóttir, formaður BHM

Pistill þessi birtist einnig í Fréttablaðinu 25. nóvember.

Í minni orðabók er móðir kona sem sinnir börnum og búi, heldur utan um fjölskyldutengsl og önnur vensl, starfar margt innan veggja heimilisins og vinnur - síðast en ekki síst - “úti“ af hugsjón, atorku og heilindum.  Mömmur vinna og ömmur vinna, í nútímanum er það regla en ekki undantekning.

Nú vill svo illa til að hið launaða starf minnar móður hefur falist í því að veita sérhæfða sjúkrahúsþjónustu á stað sem upp á síðkastið hefur hætt að þykja heppilegur til slíks.

Konur á barmi taugaáfalls

Á vinnustað mömmu (skurðstofu sem nú er talin ranglega staðsett innan heilbrigðiskerfisins) vinnur samheldinn og samhentur hópur kvenna sem margar hafa deilt saman starfsdegi í fjölmörg ár.  Þessi hópur er mér sem aukagrein á ættartrénu, ómissandi hluti tilverunnar.

Ég heilsaði upp á þær í hádegishléum sem 12 ára gömul barnapía með lítinn dreng í vagni.  Sams konar heimsóknir gat ég endurtekið um 20 árum síðar með mína eigin drengi á armi.  Reyndar held ég þó að ég geti talið á fingrunum þau skipti sem ég hef komið almennilega inn til þeirra, frekar að ég hafi staðið í dyragætt og rekið inn nefið.  Þessi takmörkuðu innlit helgast ekki bara af smitgát og sóttvörnum skurðstofunnar, það hefur einfaldlega alltaf verið svo mikið að gera og dagskráin þétt.

Líkt og á við um alla sem horfa upp á ættingja og vini missa atvinnuöryggi sitt, hefur mér reynst þungbært að fylgjast með líðan þessara kvenna undanfarin ár.  Óvissa, misvísandi skilaboð, fyrirheit og hótanir á víxl - og umfram allt vanmáttur andspænis endanlegum ákvörðunum hefur lamandi áhrif til lengdar. 

Það er einhvern veginn svo ömurlegt að gott starf njóti ekki sannmælis, heldur liggi undir ámæli einfaldlega tilvistar sinnar vegna.  Sama hversu vel er unnið, er starfsemin litin hornauga.

Hvað hef ég gert til að eiga þetta skilið?

Missir starfs af því tagi sem nú blasir við hjá þessum hópi, leiðir væntanlega til þess sem nefnt hefur verið atvinnuleysi að ósekju*.  Það segir sína sögu á Íslandi í dag að slíkt nýyrði skuli líta dagsins ljós og þyngra en tárum taki hversu margir falla undir þessa skilgreiningu – og eiga á hættu að gera það.

Endurkoman

Allt er í heiminum hverfult og það eina varanlega í lífinu er breytanleikinn.  Klisjur, veit ég vel, en stundum er gott að halla sér að þeim.  Ekki síst þegar við manni blasir hringavitleysa, stefnuleysi og handahófskenndar ákvarðanir.

Ég kýs að trúa því að hinna sérhæfðu starfskrafta sem nú stendur til að losa sig við á sjúkrastofnunum um land allt verði aftur þörf áður en varir (og hafi raunar alltaf verið þörf). 

Ég trúi því ekki að hér hafi fólk verið skorið upp við kvillum eða læknað með öðrum hætti af hvers kyns krankleika að óþörfu. 

Að fólk hafi mætt til vinnu vikuna inn og vikuna út til að framkvæma óþarfa – árum saman.

*sjá m.a. www.nyttukraftinn.is

(Fyrirsagnir í pistlinum eru fengnar að láni hjá Pedro Almodóvar).

Nokkur eru þau lífsins gæði sem okkur Íslendingum hættir til að taka um of sem gefnum hlut.  

Þegar sagt er:  „Hér er hreint vatn og hreint loft“ sakna ég þess iðulega að heyra í beinu framhaldi: “og það er á okkar ábyrgð að gæta þess vel svo það fari ekki forgörðum“. 

Undanfarið hefur mér virst við líta sömu augum á jafnrétti – „hér er jafnrétti“ – og meira að segja mjög mikið af því samkvæmt mælingum OECD.

Um leið og við fögnum góðum árangri þurfum við að huga að því hvernig við komumst þangað sem við erum í dag, hvort jafnrétti á Íslandi er ógnað (til dæmis nú í kjölfar efnahagshrunsins) og hvað þarf til að viðhalda þessum góða, mælanlega árangri. 

Finnst okkur nóg að gert í þeim málum?

Jafnrétti á vinnumarkaði – jafnrétti til launa

Íslenskur vinnumarkaður er kynskiptur mjög og innan hans eru missýnilegir og misáþreifanlegir skilveggir.  Ég hef um allnokkra hríð lagt mig fram um að kynnast þeim innviðum og verð að segja eftir þá vegferð að hér mætti margt betur fara.

Þegar rætt er um kynbundinn launamun, hvort hann er til staðar og hvort hann sé réttlætanlegur, þarf að greina á milli tvenns konar breytileika; annars vegar útskýranlegs launamunar og hins vegar óútskýrðs.

Sá fyrrnefndi er sá sem við skiljum flest best – þ.e. að ef t.d. konur kjósa sér frekar hlutastörf og forðast stjórnendastöður ætti ekki að koma á óvart að laun þeirra væru yfirleitt lægri en karla sem vinna oftar fulla vinnu og eru oftar yfirmenn.  Þarna er semsagt um praktísk mál að ræða sem leysa má (ef vill) með praktískum hætti.   

Síðarnefndi launamunurinn – sá óútskýrði, er þess eðlis að hann verður ekki „útskýrður burt“ með öðrum rökum en að kyn starfsmanns hafi haft áhrif á launamyndun.

Það getur hins vegar verið tiltölulega óútskýranlegt hvers vegna annað kynið er oftar með „útskýranlega“ lægri laun en hitt.  Hvers vegna kýs annað kynið t.d. oftar hlutastörf og sækir síður í stjórnunarstöður?  Hvað liggur þar að baki?

Je ne sais quoi

Því meira sem launamunur er greindur og því meira sem er „útskýrt burt“ – þeim mun loðnari vill sú mynd verða sem eftir stendur.  Rætt er um ólíkt starfsval sem orsök og jafnvel menningartengdar ástæður.  Á endanum getur skýringin verið „af því bara“. 

Ýmsum gæti þótt í fínu lagi að sumir fái síðri laun en aðrir „af því bara“ og það sé tímasóun að reyna að jafna slíkt.    Þegar kjör „sumra“ og „annarra“  leggjast hins vegar eftir eins ómálefnalegum línum og því hvort þeir séu karlkyns eða kvenkyns, finnst mér full ástæða til að staldra við.

Gildismat

Hluti skilveggjanna á íslenskum vinnumarkaði liggur eftir eðli starfa – eða öllu heldur „málaflokkum“ eins og það er oft kallað.  Það virðist til dæmis vera meira virði að passa peninga en að passa fólk, dýrmætara að byggja sjúkrahús en að starfa í þeim, verðmætara að bora eftir heitu vatni en að baða aðra upp úr því.

Kvenlægir (mjúkir) málaflokkar – og að því er virðist minna virði - eru þannig til dæmis mennta- og menningarmál, uppeldi og umönnun og heilbrigðis- og félagsvísindi.   

Karllægir (harðir) málaflokkar – sem frekar eru metnir til fjár – snúa gjarnan að margs konar verklegum framkvæmdum og umsýslu með fjármuni.

Athyglisvert er að sjá hvernig kynin raða sér í nefndir, jafnt í landstjórn sem sveitastjórnum gagnvart þessum málaflokkum.  Konur virðast ekki geta staðist mjúku málefnin, á meðan karlarnir sinna þeim hörðu.

Kjarasamningar hins vinnandi manns

Gildismat starfa og vinnuframlags er að mínu mati karllægt og litað af umhverfi verkafólks (sérstaklega hvað hið opinbera varðar).  Launakerfin byggja gjarnan á því hversu marga tíma fólk er reiðubúið að vinna, hvort um er að ræða mannaforráð og hvort viðkomandi hefur umsjón með verðmætum.  Frekar en að meta til verðleika menntun og reynslu er traustið lagt á stimpilklukkuna.  (Sjá fyrri vangaveltur um þetta hér).

Að hluta til getur þannig ástæðna fyrir launamun kynjanna verið að leita í þeim kerfum sem notuð eru við að ákvarða laun.  Eru starfskraftar dagsins í dag enn að hrærast í umgjörð og umhverfi gærdagsins?

Kynjastundaskráin

Ég velti oft fyrir mér ekki bara hvar, heldur líka hvenær mál eru rædd og ákvarðanir teknar.  Ég held nefnilega að væri það vilji karla að halda konum utan umræðu eða þátttöku á þjóðfélagsmótandi vettvangi, væri stundaskráin sterkt tæki.

Það er til dæmis alveg glimrandi að boða fundi milli kl. 15 og 17 ef menn vilja ræða málin í næði, já eða milli kl. 07 og 08.

 Tangó er tveggja manna dans

Síst vil ég gefa þeim viðbröðgum við þessum hugleiðingum mínum byr undir vængi að erindið sé að skamma karla fyrir að vera vondir við konur.  Málið er alls ekki svo einfalt - enda þótt umræðunni hætti óneitanlega til að villast ofan í þær skurðgrafir að annað kynið sé gerandi og hitt þolandi.

Menningarlegt gildismat á sér rætur í samfélaginu öllu – bæði kynin eiga þar hlut að máli.   Í áranna rás hafa menn og konur á Íslandi komið sér saman um að samfélagið starfi með ákveðnum hætti, í samræmi við tiltekin gildi.

Á sama hátt er það okkar sameiginlega verkefni, karla og kvenna, að varða veginn til framtíðar.

Stéttarfélög og verkalýðshreyfing eru til vegna félagsmannanna, ekki fyrir forystuna og ekki fyrir neina hagsmuni aðra.

Þar af leiðandi tek ég gagnrýni á störf hreyfingarinnar fagnandi, enda mikilvægt að hver sá sem tilheyrir slíku samfélagi veiti því athygli og aðhald.

En eitt finnst mér alltaf jafnóþolandi – og jafnvel meira pirrandi eftir því sem ég heyri það oftar:

Að verkalýðshreyfing hugsi ekki um launamenn, hún sé mest upptekin af því að ráðskast með orlofshús!

Nú skal ég verða manna fyrst til að taka undir sjónarmið um að launakjör almennt séu allt of léleg og að hægt gangi að þoka þeim til betri vegar – eitt er víst að þetta gildir um laun míns fólks undanfarin misseri sem einkennst hafa af skerðingum og kaupmáttartapi.

En höldum því samt til haga að orlofssjóðirnir og þeirra umsýsla taka ekki athygli eða tíma frá kjarabaráttunni.  Iðgjöld til orlofssjóða eru greidd af launagreiðanda – ekki dregin af kaupi hvers og eins – og allt utanumhald um þá er aðskilið frá félagssjóðum stéttarfélaga.

Ég er formaður BHM en hef ekki aðkomu að stjórn orlofssjóðs.  Honum stýrir sérstök stjórn, sem veitt er aðhald af fulltrúaráði skipuðu af aðildarfélögunum sem standa að sjóðnum.

Eigur sjóðanna tilheyra félagsmönnum – þær fara ekki um hendur stjórna stéttarfélaga eða bandalaga – um þær sýslar fyrrnefnd stjórn orlofssjóðs.

Ég man ekki til þess í kjarasamningum að minnst hafi verið einu orði á orlofssjóðsiðgjald, hvorki að það þyrfti að hækka né lækka. 

Sjálfsagt væri til umræðu að fella gjaldið inn í launataxta og hætta þessu „braski“ með sumarhús.  Það myndi þó ekki breyta einu einasta til eða frá fyrir forystu eða fjárhag stéttarfélaga eða bandalaga þeirra.

Hins vegar yrði erfiðara – og ekki síst dýrara - fyrir félagsmenn að verða sér úti um orlofsgistingu.

Mér finnst koma skýrar í ljós með hverjum deginum að okkur skortir sárlega mikilvægar upplýsingar í umræðunni um vanda þjóðarinnar og mögulegar lausnir sem svo löngu þyrftu að vera orðnar að raunveruleika.

Ég held að ég þurfi ekkert sérstaklega að ræða um misvísandi málflutning þar sem einn segir himinn á meðan annar segir haf.  Varla er ég sú eina sem er að ærast af því.

Hér hefur áður verið fjallað um tilhneiginguna til að lesa út úr misgóðri tölfræði þær upplýsingar sem maður vill að séu réttar (þegar menn vilja trúa því að opinberum starfsmönnum hafi fjölgað um 3500 frá hruni).

En ég vil nefna tvennt, sem talar sínu máli – til marks um lukkunar velstand fyrir hrun – um hvað kerfin okkar eru vanbúin til upplýsingasöfnunar og -miðlunar.

Þetta tvennt er annars vegar fjöldi atvinnulausra og hins vegar fjöldi uppboða á heimilum.

Mælingar á því fyrrnefnda hef ég – bara í dag – heyrt gagnrýndar í tvær þveröfugar áttir, annars vegar þess efnis að mælingar séu of háar og hins vegar of lágar.  Rökin er á þennan veg:

-of hátt:  útgefnar tölur innihalda alla þá sem þiggja greiðslur frá Vinnumálastofnun, líka þá sem ráðnir hafa verið til starfa í tímabundin átaksverkefni með greiðsluþátttöku af hálfu Vmst.  Þannig séu atvinnuleysistölur á hverjum tíma oft of háar.

-of lágt: fólk sem fær synjun um bætur frá Vinnumálastofnun er ekki talið til atvinnulausra, enda þótt það sé sannanlega án atvinnu.

Með öðrum orðum, getum við ekki verið viss um að mælingar á atvinnuleysi mæli atvinnuleysi.

Varðandi uppboð á húsnæði hef ég það fyrir satt að upplýsingar um slíkt greini ekki á milli þess hvort um sé að ræða nýbyggt húsnæði sem ekki hefur tekist að selja (og aldrei hefur þannig verið heimili neins), sumarbústaði eða raunveruleg heimili fólks sem sé að missa ofan af sér þakið.

Upplýsingar um uppboð á húsnæði segja okkur þá með öðrum orðum ekki hversu margar fjölskyldur gætu lent á götunni.

Hvort tveggja hlýtur að vera arfaslakt fóður í vitræna umræðu um „lausn vandans“.