Af hverju þjást íslenskir „leiðtogar“ af afsagnarfælni? Hví geta menn ekki með fullri reisn viðurkennt mistök og axlað ábyrgð? Hvað veldur því að jafnvel þegar, með semingi þó, mistök eru viðurkennd, að viðkomandi telji greinilega engan betur til þess að fallinn að bæta fyrir þau en sig sjálfan?
Sérstaklega er þetta sérkennilegt þegar við sitjum uppi með oft sjálfvalda leiðtoga eins og þá sem stjórna lífeyrissjóðunum. Eflaust er partur af vandanum að stjórnarseta í lífeyrirsjóði er bitlingur sem borgað er fyrir. Ekki það að það eigi ekki að borga fyrir þá aukavinnu sem fólk leggur á sig í tengslum við slíkt, og sem er einnig í samræmi við þá ábyrgð sem hlutverkinu fylgir. En einmitt þess vegna verða orð og athafnir að vera til samræmis. Stjórnarseta í lífeyrissjóði er ekki ævistarf, það er fulltrúastarf og þar eiga að vera regluleg skipti á fulltrúum. Og í kjölfar upplýsinga eins og þeirra sem fram koma í hrunskýrslunni um lífeyrissjóðina er það sjálfsagt og eðlilegt að þeir sem voru í stjórnum sjóðanna á þeim tíma segi af sér.
Ætti það að vera í samræmi við sómakennd viðkomandi.
En ég óttast að bitlingahluti verkefnisins geri það að verkum að það er erfitt að gera hið augljósa.
Í stjórn míns ágæta lífeyrissjóðs (LSR – Lífeyrissjóður Starfsmanna Ríkisins) eru átta stjórnarmenn. Eins og fram kemur á heimasíðu sjóðsins fer skipun í stjórn fram með eftirfarandi hætti: „Fjármálaráðherra skipar fjóra, stjórn BSRB skipar tvo, stjórn Bandalags háskólamanna skipar einn og stjórn Kennarasambands Íslands skipar einn stjórnarmann. Stjórnin er kjörin til þriggja ára í senn og fer hún með yfirstjórn sjóðsins.”
LSR, ásamt Lífeyrissjóði hjúkrunarkvenna, eru ríkislífeyrissjóðir og reknir sameiginlega þó þeir skili sitt hvorum ársreikningnum (í sömu ársskýrslunni) og hafi sitt hvora stjórnina. Í dag, 2012, er helmingur samtals 12 stjórnarmanna þeir sömu og voru 2008 og eru þeir flestir fulltrúar fjármálaráðherra og starfsmenn fjármálaráðuneytisins.
Allir stjórnarmennirnirnir fá sérstaklega greitt fyrir stjórnarsetuna, jafnvel þó stjórnarsetan sé í reynd hluti af þeirra dagvinnustarfi, eins og í tilfelli starfsmanna fjármálaráðuneytisins. Er það reyndar einkar athyglisvert þar sem fyrir allmörgum árum var tekið fyrir það að embættismenn hins opinbera fengju sérgreiðslur fyrir setu í nefndum og ráðum sem tengdust starfi viðkomandi. En allar reglur eiga sér undanþágur, og ljóst að ákveðnir starfsmenn fjármálaráðuneysins njóta þeirra undanþága frekar en fulltrúar annarra ráðuneyta í gegnum stjórnarsetur sínar í annars vegar lífeyrissjóðum og hins vegar opinberum hlutafélögum.
Það er full ástæða til þess að bæði verkalýðsfélögin og fjármálaráðuneytið líti í eigin barm varðandi skipan fulltrúa í stjórn lífeyrissjóða hins opinbera. Teldi ég það lágmark að núverandi stjórnarmenn opinberu lífeyrissjóðanna sem þar sátu í aðdragandi hrunsins sýndu þá sómakennd að óska lausnar frá störfum. Þó viðkomandi hafi ekki gert neitt rangt og verið jafn blindir á bullið og margir aðrir, þá voru þau og eru í ábyrgðarstöðu í hverri andvaraleysið hafði alvarlegar afleiðingar fyrir þeirra raunverulegu umbjóðendur, okkur sem höfum greitt í sjóðinn.
Sama tel ég að eigi við um almennu lífeyrissjóðina. Ef þú ert í stjórn lífeyrissjóðs í dag og varst það í aðdraganda hrunsins, sýndu þá sómakennd að segja af þér, sama þó þér finnist þú ekki hafa gert neitt rangt. Þú verður maður að meiri fyrir vikið, vittu til.
Friðrik Jónsson