Það eru óneitanlega vonbrigði að greinargerð Hagfræðistofnunar skuli, þvert á væntingar, verða til þess að æsa frekar elda ósættis varðandi leiðréttingar á stökkbreytingu húsnæðislána.
Sitt sýnist hverjum um gæði greinargerðarinnar, en varla getur það talist fullnægjandi af fulltrúm stofnunarinnar að vísa gagnrýni, þó hvöss sé, einfaldlega á bug.
Það er hinsvegar tap okkar allra að meðhöndlun stökkbreyttra lána og tillögur í þeim efnum fengu strax á sig pólitískan blæ fljótlega eftir hrun. Mörgum reyndist ófært að fjalla málefnalega um þær tillögur sem fram komu og einhentu sér strax í pólitískar skotgrafir. Er skýrasta dæmið þar um viðbrögðin við 20% leið þeirri sem Framsóknarflokkurinn lagði fram á sínum tíma. Sjálfur er ég sannfærðari nú en þá að slík aðgerð strax í upphafi hefði verið skársti valkosturinn, þó ekki væri sú aðgerð gallalaus og ekki hefði hún dugað til að leysa vanda allra.
Það má heldur ekki gera lítið úr því sem þó hefur verið gert bæði af hálfu stjórnvalda og fjármálastofnanna. Og nokkuð er ljóst að aldrei verður hægt að komast að niðurstöðu , eða finna lausn, sem verður þannig að öllum líki.
Almenna leiðin sem á endanum var farin, 110% svokallaða, er langt í frá gallalaus, og fyrir marga allsendis ófullnægjandi. Ekki var með þeirri leið t.d. tekið á lánsveðsvandanum, og ljóst er að mörg ár mun taka fyrir “eigendur” húsnæðis sem á hvílir 110% veðlán einungis að komast niður fyrir núllið og eignast aftur eitthvað í fasteigninni. Margir þeir sem voru tiltölulega hóflega skuldsettir fyrir hrun og áttu 20-30% eigið fé í sínum eignum töpuðu því öllu og sitja nú eftir með neikvætt eigið fé. Á hinn bógin eru þeir væntanlega líka til sem hafði tekist fyrir hrun að yfirveðsetja fasteignir sínar með ótrúlegum hætti og eru eftir afskrift 110% leiðarinnar í betri stöðu en fyrir hrun.
Pólitískur vilji virðist hins vegar til frekari aðgerða, en ekki virðast miklar vonir til pólitskrar samstöðu um í hverju slíkar aðgerðir gætu falist.
Og ef það er þannig að littlar líkur séu á samstöðu um þær tillögur sem þó hafa komið fram, er kannski vert að reyna að tefla fram nýjum, eða öðrum útfærslum á leiðum sem þegar hafa verið lagðar til.
Ég hef t.d. verið að velta fyrir mér hvort hægt væri í samráði ríkis, sveitarfélaga, banka, íbúðalánasjóðs og lífeyrissjóða að opna á það í afmarkaðan tíma – segjum næstu 6 mánuði – að þeir sem skulda yfir 100% í sínum eignum geti skilað þeim til bankans síns án afleiðinga en stæði jafnframt til boða að leigja eignina langtímaleigu af bankanum, ef viðkomandi vildi, til hugsanlega fimm eða tíu ára.
Bankarnir og í einhverjum tilvikum Íbúðalánasjóður, setji allar slíkar eignir í sér eignarhaldsfélög og tengt þessu verði þeim félögum veittur sérstakur skattaafsláttur eða skattundanþága þ.a. eignarhaldsfélög þessi njóti í ákveðin tíma skattfrelsis af leigutekjum – t.d. 5 til 10 ár – sem komi til móts við hugsanlegan „kostnað“ bankanna af þessari aðgerð.
Þetta yrði liður í að hreinsa til í lánasöfnum bankanna og í efnahagsreikningi þeirra, en án þess að setja fasteignamarkaðinn í algert uppnám. Aðgerð þessi myndi þannig væntanlega kaupa ákveðinn frið til meðallangs tíma fyrir bæði menn og markað til að rétta úr kútnum, en á sama tíma myndi fjöldi folks losna úr þeirri snöru sem núverandi ástand hefur fest það í. Þetta yrði fyrir einhverja jafnvel raunverulegur valkostur við gjaldþrot og/eða greiðsluaðlögun.
Bankarnir (og Íbúðalánasjóður) fengu með þessu móti frið til að taka til í sínum íbúðalánasöfnum í gegnum eignarhaldsfélögin, ásamt því að fá stöðugri og raunhæfari efnahagsreikning og tekjustreymi. Lífeyrissjóðirnir myndu hugsanlega geta komið að fasteignafélögunum sem fjárfestar og tryggt sér bæði þokkalegt tekjustreymi og stöðuga eign.
Þegar hættir svo að rjúka úr rústum íslensks fasteignamarkaðar væri svo að sjálfsögðu opið fyrir fyrrum eigendur og núverandi leigjendur að kaupa eignina aftur af bankanum.
Þetta er tilbrigði við lyklaleiðina, en hér er þessu teflt fram sem takmarkaðri aðgerð sem boðið yrði upp á í takmarkaðan tíma, s.s. valkvætt og tímabundið og í samstarfi aðila, en ekki með valdboði.
Hér yrði líka að taka á þáttum eins og vaxtabótum og húsaleigubótum, og þetta er ekki „fullkomin“ lausn frekar en aðrar. Skrattinn verður jú í smáatriðunum.
Eflaust væri hins vegar ágætt fyrsta skref að kanna hvert hugsanlegt umfang aðgerðar sem þessarar gæti orðið.
Og já, hvort sé einhver raunverulegur vilji til að komast upp úr afskriftahjólförunum í samstarfi og samvinnu aðila.
Friðrik Jónsson