Magnús Halldórsson, viðskiptafréttastjóri visir.is og Stöðvar 2, birtir enn einn af „verð-að-lesa“ pistlum sínum undir yfirskriftinni „Spilling og siðbót“ á visir.is í gær. Þar fer hann yfir hvernig sú aðferðafræði sem var afgreidd tiltölulega athugasemdalaust frá Alþingi hefur verðlaunað mestu skussana, eyðilagt eðlilegan samkeppnismarkað og í engu samræmi við eðlilegar leikreglur á markaði.
Stjórnmálaflokkarnir fá í pistli Magnúsar verðskuldaða ádrepu. Hann segir m.a. að „Stjórnarflokkarnir lögfestu heimild bankanna til þess að handvelja þá atvinnurekendur út sem þurfa að borga skuldir sínar til baka sem stofnað var til, til þess að styrkja stöðu á markaði. Ég veit ekki til þess að þetta hafi verið rætt nema með yfirborðslegum fyrirspurnum á þingi. Siðbótin sem forsvarsmenn þessara flokka tala stundum fyrir, er víðsfjarri þegar að þessum málum kemur.“
Sjálfstæðisflokkinn skammar hann sérstaklega. „Sérstaklega er merkilegt að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki barist hatrammlega fyrir því að markaðsbúskapurinn fái að halda sér, svona í ljósi þess að innan þess flokks hefur tal um ágæti hins frjálsa markaðar stundum fengið vængi… Ég held að það sé ekki hægt að útiloka að þau ítök sem atvinnurekendur hafa í Sjálfstæðisflokknum af sögulegum ástæðum m.a., bæði á innflutningshlið hagkerfisins og útflutningshliðinni, hafi leitt til þess að flokkurinn hefur ekki staðið vörð um markaðsbúskapinn þegar kemur að skuldamálum fyrirtækja. Vandamálin voru í fangi atvinnurekenda, sem síðan mynda hryggjarstykkið í flokksstarfinu. Flokkurinn hefur beinlínis vantreyst markaðnum til þess að leysa úr vandamálum sínum, þrátt fyrir að hagkerfið sé svo til troðfullt af peningum sem nýta má í endurreisn reksturs sem fjárfestar telja lífvænlegan.“
Ríkisstjórnarflokkarnir fá síðan sitt: „Innan stjórnarflokkanna, VG og Samfylkingarinnar, ríkir algjör þögn um þá spilltu meðhöndlun sem valdir atvinnurekendur eru að fá í bankakerfinu. Er spilling of stórt orð? Nei varla, einkum í ljósi þess að aðgerðir sem þessar, það er stórfelldar skuldaniðurfellingar hjá völdum fyrirtækjum, eiga sér engin alþjóðleg fordæmi.“
Um Hreyfinguna segir hann „Mér hefur sýnst Hreyfingin og óháðir þingmenn tala hátt um siðbót en lítið fjallað sértækt um þær leikreglur sem í gildi eru á samkeppnismarkaði og hvernig þær beinlínis greiða fyrir spillingu.“
Og um Framsóknarflokkinn segir hann „Engin almenn varðstaða um markaðsbúskapinn hef ég séð eða greint, heldur miklu fremur stór orð um nauðsyn þess að afskrifa, og afskrifa síðan aðeins meira.“
Allt er þetta verðskulduð gagnrýni, en á einum stað fatast honum þó flugið.
Í kjölfar hrunsins má segja að stjórnvöld og rústastjórnir bankanna hafi staðið frammi fyrir þremur valkostum í hvað varðar þá forkastanlegu skuldastöðu sem bæði heimilin og fyrirtækin stóðu frammi fyrir. Sú skuldastaða kom til ýmist af óábyrgri heðgan fyrir hrun, eða að ákvarðanir, sem á sínum tíma sýndust ábyrgar, reyndist afdrifaríkar með eindæmum vegna forsendubrests gengishruns og stjórnlausrar verðbólgu. Í mörgum tilfellum átti hvoru tveggja við.
En valkostirnir þrír voru eftirfarandi: Gera ekkert, sem í reynd þýddi allsherjar gjaldþrotaleið; almenn afskrift, samanber 20% leið Framsóknarflokksins (og fleiri); eða sértækar aðgerðir, sem er sú aðferðarfræði sem valin var og þorri pistils Magnúsar gagnrýnir vegna ógagnsæi, markaðstruflandi áhrifa og, síðast en ekki síst, spillingar.
Því skýtur skökku við að undir lok pistilsins, í gagnrýni sinni á Framsóknarflokkinn, skrifar Magnús eftirfarandi: „Framsóknarflokkurinn hefur talað beint fyrir því að þeir sem skuldi mest eigi að fá mesta niðurfellingu. Þetta hafa forsvarsmenn flokksins ítrekað gert allt frá því 20% niðurfelling allra skulda var borin á borð kjósenda, en hún þjónar þeim best sem mest skulda.“
Magnús er, þegar hér er komið við sögu, búin að skrifa langan pistil um alvarlegar afleiðingar sértæku leiðarinnar sem farin var. Tökum hans eigin dæmi og berum saman við aðferðarfræði þá sem Framsóknarflokkurinn kynnti til leiks:
Sértæka leiðin (dæmið sem Magnús gagnrýnir): 2 milljarða fyrirtæki með 6 milljarða skuldir fékk fjóra milljarða afskrifaða gegn 200 milljóna nýju eiginfjárframlagi eigendanna.
Almenna leiðin (Framsóknaraðferðin): 2 milljarða fyrirtæki með 6 milljarða skuldir hefði hugsanlega fengið 1,2 milljarða afskrifaða (20%) og fengið að halda áfram ef reksturinn hefði ráðið við 4,8 milljarða skuldsetningu. Það hefði líkast til verið útilokað og fyrirtækið því verið sett í gjaldþrotameðferð samkvæmt hefðbundnum markaðsleiðum, rétt eins og Magnús er að kalla eftir.
Þvert á fullyrðingu Magnúsar, um að þessi aðferð snerist um að „þeir sem skuldi mest eigi að fá mesta niðurfellingu“ þá snerist hún þvert á móti um gagnsæi, jafnræði og það að sanngjörn og eðlileg leiðrétting hefði sem minnst markaðstruflandi áhrif. Sértæka leiðin leiddi einmitt af sér ógagnsæi, ójafnræði og verulega markaðstruflandi áhrif, rétt eins og Magnús er að benda á í meginefni pistils síns. Það er sértæka leiðin sem hefur einmit haft þau áhrif að þeir sem skulduðu mest hafa fengið mest afskrifað.
En það var jú alltaf þriðji valkosturinn, að gera ekki neitt og láta næstum allt og alla fara í gjaldþrot. Nema náttúrulega þá sem höfðu verið svo skynsamir að vera svo hófstilltir í skuldsetningu að hrunið hafði óveruleg áhrif á þá. Tala nú ekki um ef þeir áttu væna fúlgu inni á bankabók sem ríkið tók að sér að tryggja í botn. Nei, eðlilegt hefði þá verið að markaðslausnin „gera ekkert“ hefði verið látin gilda þar líka, eða hvað?
Friðrik Jónsson