Friðrik Jónsson

Verðbólgan á Íslandi er mest í Evrópu, hvort heldur sem miðað er við samræmda Evrópumælingu, eða hina séríslensku. Sú séríslenska er að vísu hærri og kemur það til m.a. vegna bólumyndunar á fasteignamarkaði, þar sem m.a. hafa eflaust áhrif kaup á dýrari eignum í miðbæ Reykjavíkur og flótti fjármagns úr krónum í steypu.

Allt hækkar þetta lán landsmanna þar sem þau eru verðtryggð og allar bólumyndanir hagkerfisins, hvort heldur sem er í fasteignum eða sígarettum fara beint í vísitölugrunn verðbólgumælingar.

En það skiptir jú ekki máli, því áhrif verðbólgu og verðtryggingar á „raunvirði“ verðtryggðra lána er engin. Það segja okkur hagfræðingar.

Kaupmáttur til lengri tíma, þ.e.a.s. á nokkrum áratugum hefur hingað til hækkað umfram verðbólgu – að meðaltali. Það segja okkur hagfræðingar.

Því þarf ekkert að afnema verðtryggingu. Það segja okkur hagfræðingar.

Meðaltalið segir okkur að þetta sé allt í orden. Verðtryggingin er vinur þinn. Hún fer ekki í manngreinarálit. Hún tryggir það að samkvæmt meðaltali er þetta allt á uppleið. Það segja okkur hagfræðingar.

En regla meðaltalsins segir okkur jú að einhverjir hljóta alltaf að vera annað hvort fyrir ofan eða neðan meðaltal.

Það er lögmál.

Þ.a. þú sem ert fyrir neðan meðaltal og tekjurnar þínar duga ekki fyrir útgjöldunum, afborgunum af lánunum eða fyrir mat handa börnunum, ekki kvarta, því svona er þetta bara. Þú gegnir líka mikilvægu hlutverki í meðatalinu og fyrir það eru allir þakklátir.

Og treystu því að til lengri tíma verður þetta allt í lagi. Það segja okkur hagfræðingar.

Einn helsti hugsuður fyrri hluta tuttugustu aldar, John Maynard Keynes, á reyndar þessa eftirminnilegu áminningu:

„In the long run, we’re all dead…!“

Hann var hagfræðingur.

Vilhjálmur Þorsteinsson skrifaði pistil um helgina sem orðið hefur grundvöllur ágætrar umræðu, bæði í athugasemdum við pistilinn sjálfan og í tengslum við frétt eyjan.is um efni pistilsins, en hann fjallar um mögulegar leiðir undan gjaldeyrishöftunum.

Pistill Vilhjálms litast í framsetningu á þessum leiðum eilítið af því á hverju hann hefur sjálfur trú á að sé í lagi og hvað ekki og ekkert óeðlilegt við það. (Mínar analísur augljóslega bera líka keim af mínum skoðunum!) Gagnrýni hans á skiptigengisleiðina endurspeglar þetta þar sem hann fullyrðir að hún feli í sér ágang á eignarrétt. Túlkun eignarréttar í tilfelli krónubréfaeigna er hins vegar ekki afgerandi og afdráttarlaus.  Ef beitt er misjöfnu skiptigengi samkvæmt almennum aðferðum þar sem jafnræðis er gætt milli fjáreignategunda þá er ekki verið að ganga á eignarrétt. Hér verður einnig að hafa í huga að vegna gjaldeyrishafta er ekki til „rétt” verð á peningapappírum í íslenskum krónum. Hvaða verðmiða er t.d. hægt að setja á krónupappíra? Miða við opinbera gengið? Uppboðsgengið sem segir evruna kosta 210 krónur eða uppboðsgengið sem segir evruna kosta 240 krónur? (NB í uppboðunum er seðlabankinn að beita afbrigði af skiptigengisleið.) Til er aflandsgengi sem segir evrugengið vera 300 krónur og eflaust er líka til svartamarkaðsgengi sem hleypur á ýmsu bili.

Ef gjaldeyrishöftin væru afnumin á morgun er ómögulegt að segja hvar fall krónunnar myndi enda. 500 krónur evran? 1000 krónur? Verðtryggingin myndi í því tilfelli sýna mátt sinn og megin, en vegna hennar færi samstundis í gang sjálfvirk aukning skuldbindinga í íslenskum krónum þ.a. stjórnlaust gengisfall er raunveruleg áhætta. Meðal annars þess vegna eru jú höftin!

Í yfirliti Vilhjálms má kannski segja að vanti sjöundu leiðina, sem er sú leið sem verið er að fara. Hún er einskonar blanda af þeirri fyrstu (Að halda í krónuna en fara varlega) og þeirri fimmtu (Skiptigengisleið). Haldið er í krónuna, reynt er að fara varlega, beitt er mismunandi skiptigengi í gegnum uppboðsleiðir og vitað er að stjórnvöld og Seðlabanki eru að skoða upptöku Tobin-skatts. Vandinn í þeirri leið er hins vegar að hún er að taka allt of langan tíma og tekur ekki á aðalvandanum: ósjálfbæru peningamagni í umferð í víðasta skilningi.

Hvað varðar evrulausn Vilhjálms, er ég sammála því að í henni geti falist lausnin á peningastjórnunarvanda Íslands til framtíðar. Ég hins vegar met stöðuna þannig að áður verði að taka til í krónuhagkerfinu með einum eða öðrum hætti.

Það er ágætt að hafa það markmið að ætla að ná samningum við ESB og ECB um stuðning við krónuna í tenglsum við aðild, en raunveruleikinn og reynsla annarra aðildarþjóða ber þess ekki merki að slíkt sé í boði  að því marki sem þarf miðað við vandann sem hér er verið að glíma við. Vandséð er að núverandi aðildarríki ESB samþykki sérstakar lausnir í peningamálum fyrir Ísland sem þau fá ekki sjálf. Peningamál og sameiginleg mynt, sérstaklega í núverandi umhverfi, eru ekki sambærileg hvað varðar sérlausnir og sjávarútvegur, landbúnaður og sumarbústaðir. Skoðum t.d. Lettland og Búlgaríu. Lettland hefur sjálft þurft að taka á sig öll þau högg sem dunið hafa á landinu vegna núverandi efnahagskrísu en haldið fastgengisstefnu við Evru innan ERMII. Stuðningur frá ECB hefur verið takmarkaður og skilyrtur við sársaukafullar aðgerðir heima fyrir eins og lækkun launa. „Verðlaun“ Lettlands eru hins vegar líkast til handan við hornið, en Lettland gerir sér vonir um Evruaðild 2014. Búlgaría hins vegar, fullgilt aðildarríki ESB, hefur ekki ennþá fengið aðild að ERMII þrátt fyrir að uppfylla öll skilyrði til þess.

Í stað sérstakra samninga er því líklegast að í aðdraganda ESB-, ERMII- og Evruaðildar verði Ísland fyrst að komast undan gjaldeyrishöftunum og það meira og minna á eigin spýtur. Samningar við ESB og ECB myndu eflaust fela í sér stuðning af þeirra hálfu í kjölfar aðlögunar íslenska hagkerfisins að þeim efnahagsvanda sem við er að eiga, þ.e. í kjölfar gengisfellingar og frekari niðurskurðar hins opinbera. Ég gæti þó verið full svartsýnn og því eru þetta enn ein rök á vogarskálar þess að klára aðildarviðræður og –samning.

Aðild að ESB gæti einnig sent ákveðin trúverðugleikaskilaboð um peningastefnu til framtíðar. Án þess að fyrirsjáanlegar séu verulegar innspýtingar eða tekjuaukning erlendis frá í gegnum umtalsverðar erlendar fjárfestingar og/eða gríðarlegan viðskiptaafgang við útlönd má slíkt sér hins vegar lítils eitt og sér. (Aðild að ESB gæti einnig verið hvetjandi fyrir erlendar fjárfestingar, en það er reynsla annarra nýrra aðildarríkja ESB að erlendar fjárfestingar aukast í kjölfar aðildar.)

Aðalvandinn er s.s. eftirfarandi: Gríðarlegt umfang heildarpeningamagns í umferð og heildarumfangs skuldbindinga í íslenskum krónum er ósjálfbært. Snjóhengjur aflandskróna, útþrýstingur fjármagns o.s.frv. eru sjúkdómseinkenni þess vanda, ekki sjúkdómurinn sjálfur.

Innan hagkerfisins flæða krónubréfaeignir sem ekki er innistæða fyrir. Margar þeirra bera vexti og eru verðtryggðar, en ekki er heldur innistæða fyrir þeim vöxtum og þeirri verðtryggingu. Allt vinnur þetta saman að því að veikja og grafa enn frekar undan krónunni. Annað hvort verður þetta lagað með afnámi verðtryggingar, töluverðu gengisfalli og skatti á útstreymi gjaldeyris til einhvers tíma, eða skoða verður róttæka aðgerða eins og skiptigengisleið. Skiptigengisleið má framkvæma annað hvort með upptöku nýs íslensks gjaldmiðils eða einhliða upptöku erlends gjaldmiðils. Núverandi aðgerðir seðlabankans taka ekki á þessum vanda þar sem uppboðin draga ekki úr heildarpeningamagni í umferð. Að auki vernda núverandi aðgerðir fyrst og fremst þá sem eiga og sýsla með peningabréf á kostnað almennings og atvinnulífs. Forgangsröðunin hér þarf að vera öfug.

Róttækra aðgerða er þörf hvort sem við förum inn í ESB eða ekki. Engin aðgerð verður sársaukalaus. Trúverðugleiki aðgerðanna verður að mínu mati meiri og líklegri til varanlegri árangurs ef þær eru framkvæmdar í samhengi við aðild Íslands að ESB og Evru.

Hvað varðar lífeyrissjóðina, sem óhjákvæmilega hafa og munu tapa enn frekar á mikilli eign sinni á krónupappírum, þá minni ég á að varðmenn þeirra eru margir þeir hinir sömu og segja okkur að krónan sé ónýt. Af því leiðir að krónueignir lífeyrissjóða hljóta einnig að vera ónýtar. (Reyndar ætti það að vera baráttumál hvers einasta íslendings undir fertugu að fá að greiða í nýjan lífeyrissjóð en ekki að vera neyddur til að borga í núverandi sjóði.) Fyrirsjáanlegu tapi lífeyrissjóðanna verður því að mæta með einhverjum hætti, annað hvort með beinum framlögum í gegnum skattkerfið, t.d. með því að beina til þeirra hluta af afrakstri auðlindagjalds og hugsanlegum olíugróða, eða að færa eignir sjóðanna í miklum mæli úr peningabréfum í fastaeignir í aðdraganda aðgerða.

PS:

Hrifning mín af skiptigengisleið markast eflaust af tvennu. Annars vegar af því að ég lagði hana sjálfur til fyrir margt löngu í bloggpistlinum Plásturinn af, og hins vegar af því að ég er kvart-þýskur og þessi aðferð byggir á þýskri aðferðafræði (sem beitt var annars vegar 1923-1924 og hins vegar 1948) og virkaði glimrandi.

Formaður Sjálfstæðisflokksins talaði á flokksráðstefnu í gær um „lukkuriddara“.

Hann sagði meðal annars: „Fyrir þá sem hafa þurft að taka á sig talsverða lífskjaraskerðingu getur verið gott að heyra einhvern fullyrða að lausnin sé nærri og að hún kosti engan neitt… Ýmsir lukkuriddarar hafa komið fram og tjáð sig um “ástandið” og leiðir út úr því. Hafa sumir jafnvel beitt óvandaðri leiðum til að draga athygli að málstað sínum en ég hygg að hafi lengi sést. Skammtímalausnir og yfirboð eru vopn nýrra framboða, sem tala í fúlustu alvöru fyrir peningaprentun til að ráða bug á skuldavanda heimilanna. Þær leiðir hafa verið reyndar áður í sögunni og fæstum hugsandi mönnum hafa þótt þær tilraunir til eftirbreytni. Sjálfstæðisflokkurinn á ekki að slást í för með lukkuriddurum.“

Ekki veit ég hvaða „óvönduðu“ leiðir hinn ágæti formaður er að vísa til, eða hvað kallar á að þau sem sett hafa fram aðrar hugmyndir en þær hefðbundnu, sem hafa ekki dugað til, til að vinna úr vandanum sé stillt upp sem andstæðu „hugsandi manna“.

Og ekki veit ég heldur til þess að nokkur okkar svokölluðu lukkuriddara (já, ég hlýt að taka þetta til mín) höfum fullyrt að hægt sé að „leysa“ vandann án þess að lausnin „kosti engan neitt“.

Nei, málið er að lausnir okkar „lukkuriddaranna“ snúast hins vegar miklu frekar um að breyta forgangsröðinni á því hver borgar tjónið.

Því hefðbundnu aðferðirnar – þær sem stjórnvöld eru að fara eftir og þær sem formaður Sjálfstæðisflokksins boðar – snúast fyrst og fremst um að dreifa kostnaðinum á sem flesta, þar með talið einna helst þá sem minnstan þátt áttu í því hvernig fór, og já, höfðu og hafa minnst efni á því að borga tjónið.

Við lukkuriddarnir teljum hins vegar frekar að þau eigi helst að bera tjónið sem áttu í því stærstan þátt og hafa mest efni á því.

Fyrst og fremst teljum við að fjárhættuspilarar jöklabréfa og aflandskróna eigi að bera tapið og tjónið. Það er í samræmi við eðli fjárhættuspils.

Enn og aftur, með einhverjum hætti verður að borga fyrir tjónið og við erum öll búin að vera að gera það með einum eða öðrum hætti allt frá því að hrunið varð.

Byrðunum hefur hins vegar hingað til verið helst til misskipt og þeir sem hafa mest notið bjargráðanna best.

Við lukkuriddaranir erum semsagt í grunninn sammála formanni Sjálfstæðisflokksins er hann segir í sömu ræðu: „Það verður reka endahnútinn á skulda – og greiðsluvanda heimilanna. Af því mun alltaf hljótast kostnaður, en sé rétt á haldið, verður þjóðhagslegur ávinningur af þeim aðgerðum mun meiri en tilkostnaðurinn. „

En það er ekki nóg að geta upplýst hið augljósa um það sem þarf að gera. Það verður að vera hægt að eiga samræðu um hvernig á að gera það.

Helst með sem fæstum uppnefnum.

Núverandi forsætisráðherra og sá sem vill verða það næst tjá sig bæði um íslensku krónuna í dag. Sá núverandi í grein í Fréttablaðinu og sá næsti, ef mark er tekið á skoðanakönnunum, á flokksráðsfundi flokks síns.

Nálgast þau nú fyrirbærið úr sitt hvorri áttinni eins og við er að búast, en ég staldra þó aðeins við nokkra punkta hjá þeim.

Forsætisráðherra segir m.a. í sinni grein: „Enginn stjórnmálaflokkur getur lokað augunum fyrir því að haldið er uppi fölsku gengi krónunnar og ef engin væru gjaldeyrishöftin þyrfti ekki að spyrja um afleiðingarnar: Aukna verðbólgu, rýrari kaupmátt og aukna skuldsetningu heimila og fyrirtækja.“ Rétt þar á undan segir: „Gjaldeyrishöft, verðtrygging og önnur hjálpartæki krónunnar tala sínu máli og sýna svart á hvítu hvers konar stuðningsumhverfi þarf sífellt að búa henni með ærinni fyrirhöfn… sífellt viðfangsefni stjórnvalda og stofnana [er að] verja dýrmætum tíma, kunnáttu og fé í að leysa viðfangsefni sem beint eða óbeint má rekja til ótryggs gjaldmiðils og yfirvofandi verðbólguskota.“ Og aðeins fyrr segir um fyrirtæki, þó það eigi allt eins við um alla þá aðila, fyrirtæki og einstaklinga, sem hafa gjaldeyris- eða verðtryggð lán, að þau „…sem aðeins hafa tekjur í íslenskum krónum, eru illa í stakk búin til að mæta frekara gengissigi.“

Sá sem vill verða næst segir: „…að það er íslenska krónan, sem er helsta forsenda þess litla hagvaxtar sem hún [núverandi forsætisráðherra] stærir sig af.“ Aðeins síðar: „Ef efnahagsveiflan er ekki tekin út í gengi gjaldmiðilsins þá gerist það á vinnumarkaðinum.  Með fastgengisstefnu er líklegt að atvinnuleysi hér á landi hefði legið á milli 20 og 30 prósent á árinu 2009.“ Og í lok krónumálsgreinar ræðunnar: „Okkar verkefni nú er að treysta stöðu okkar á grundvelli íslensku krónunnar… en það er ekkert sem knýr á um að við köstum frá okkur krónunni.“

Hvað er hér verið að segja okkur?

Forsætisráðherra segir að haldið sé uppi fölsku gengi krónunnar, sem aftur sá sem vill verða næstur segir að sé í reynd forsenda þess hagvaxtar sem þó hefur mælst.

Ef sá hagvöxtur byggist fyrst og fremst á neyslu, sem er gerleg vegna falsað krónugengis, er hagvöxturinn líka falskur.

Ef gengið væri ekki falsað segir núverandi forsætisráðherra að afleiðingarnar yrðu aukin verðbólga, rýrari kaupmáttur og aukin skuldsetning. Gengið er falsað, því gjaldmiðillinn er ótryggur, það eru yfirvofandi verðbólguskot og frekara gengissig.

Sá sem vill verða næsti forsætisráðherra segir okkur að við verðum að „treysta stöðu okkar á grundvelli krónunnar“ en mælir gegn fastgengisstefnu þar sem hún veldur atvinnuleysi.

Setjum þessi ummæli í samhengi við herðingu gjaldeyrishafta fyrr í vikunni og takmarkaðan árangur í því að byggja upp eign gjaldeyrisvaraforða umfram þann skuldsetta.

Er þá rökrétt niðurstaða að fá á tilfinninguna að í loftinu liggi meiriháttar gengifelling?

Í gjaldeyrisútboðum Seðlabankans hefur gengi Evru verið u.þ.b. 30% hærra en opinbert skráningargengi. Nú er nýtt útboð framundan. Mun niðurstaða þess, sett í samhengi við þau fyrri, kannski gefa okkur vísbendingu um það sem framundan er? Er gengisfelling ekki óhjákvæmilegur undanfari afnáms gjaldeyrishafta?

Eru s.s. grein forsætisráðherra og ræða þess sem vill taka við liður í því að undirbúa okkur hin fyrir það sem koma skal?

Því falskur kaupmáttur og falsaður hagvöxtur byggður á grunni falsaðs gengis, stutt með skuldsettum gjaldeyrisvaraforða, er ekki sjálfbær leið til framtíðar. Eitthvað verður undan að láta, og getur það þá verið annað en gengi krónunnar?

Sett í samhengi við þessa greiningu Arion Banka frá því fyrr í mánuðinum, Krónan – Lognið á undan storminum, virðist lítið tilefni til bjartsýni.

Athygli hefur vakið grein nýhætts millistjórnanda hjá fjárfestingabankanum Goldman-Sachs þar sem hann lýsir hruni viðskiptakúltúrs fyrirtækisins sem hann segir hafa tapað sér í sjálfhverfu og virði hagsmuni viðskiptavina sinna að vettugi, og reyndar tali um og komi fram við þá af fullkominni lítilsvirðingu.

Ekki er laust við að maður sjái í þessari grein eyma af leiðarljósi stjórnenda íslenskra fjármálastofnanna fyrir, og að einhverju leyti eftir hrun.

Fyrirlitningin gagnvart viðskiptavinunum og áhersla á skammtímagróða, á að stytta sér leið hvað sem það kostar í stað þess að huga að langtíma árangri með samþætta hagsmuni fyrirtækisins og viðskiptavina þess í huga, hljómar því miður ansi kunnuglega.

Hið raunverulega  „Kaupthinking“, eða hvað?

Hin viðvarandi gullmannagróðavél Íslands er hins vegar séríslensk og beinlínis stendur í vegi fyrir að hagkerfið geti leiðrétt sig. Það er verðtryggingin. Hvergi annars staðar er til viðlíka trygging sem tryggir handhafann fyrir öllum áföllum – alltaf. Það er hvorki  „force majeure“ ákvæði, né ákvæði sem ógildir trygginguna þegar ljóst er að sá sem nýtur hennar var valdur að tjóninu þegar verðtryggingin er annars vegar.

Tær snilld – best í heimi…!

Með samþykkt lagabreytinga sl. mánudagskvöld þar sem hert var enn á gjaldeyrishöftunum má segja að hin hefðbundna leið tímabundinna gjaldeyrishafta þar sem vonast er til að gjaldeyrismarkaður geti “jafnað sig” með tíð og tíma hafi siglt í strand.

Sú illvíga snjóhengja aflandskróna, jöklabréfa og innlendra krónueigna sem vill losna úr landi og metin er á bilinu fimm- til fimmtánhundruð milljarðar heldur íslenska hagkerfinu í heljargreipum.

Róttækra aðgerða er þörf.

Það fylgja kostir og gallar hverri leið. Málið snýst kannski einna helst að velja þá þar sem við getum hámarkað kostina og lágmarkað gallana. Sjálfur tel ég að tiltekt með t.d. nýjum íslenskum gjaldmiðli væri árangursríkust (sjá hér og hér) og hefði mestan trúverðugleika ef það væri áfangi að aðild að ESB og upptöku evru.

Annar kostur er einhliða upptaka annarrar myntar.

Þriðji kostur er upptaka svonefnds Tobin-skatts.

Fjórði kostur er hins vegar að halda áfram með núverandi krónu, en taka upp fjölmyntakerfi. Heimila notkun annarra gjaldmiðla til hliðar við krónu sem lögeyri, t.d. evru og bandaríkjadollar.

Upptaka fjölmyntakerfis kallar ekki á samþykki heimaríkja myntanna, enda um gjaldmiðla að ræða sem verslað er með á frjálsum markaði. Ísland væri eingöngu að ákveða að taka við þeirra myntum sem samþykktum lögeyri á Íslandi. Því fylgir þá að frjálst er að veita og taka lán í þeim myntum, jafnframt því að borga skatta og skila skattskýrslum (þ.m.t. vsk) í viðkomandi mynt. Laun má þá líka greiða í þeirri mynt.

Þetta myndi líkast til leiða af sér ákveðna samkeppni þar sem ein mynt yrði á endanum líklega ráðandi í viðskiptum innanlands.

Upptaka fjölmyntakerfis er ólík einhliða upptöku annarrar myntar þar sem íslenska krónan lifir áfram, auk þess sem núverandi skuldbindingar í íslenskum krónum munu lifa áfram í krónum. Ríkið verður áfram með flestar sínar gömlu skuldbindingar innanlands í íslenskum krónum og ekki þarf að kaupa gjaldmiðil annarra landa til að skipta út íslensku krónunum fyrir erlendan gjaldmiðil.

Það ætti meira að segja að vera hægt að gera þetta þrátt fyrir gjaldeyrishöft og sem hluta af afléttingu þeirra. Skilaskyldan yrði s.s  afnuminn og gjaldmiðilskipti úr erlendum gjaldeyri í krónur verður heimil, en áfram yrðu takmarkanir á skiptum á krónum yfir í gjaldeyri.

Krónan mun þá væntanlega halda áfram að síga, en hægt verður að hafa hemil á of snöggu útflæði króna yfir í gjaldeyri sem t.d. myndi fylgja hreinni einhliða upptöku annarrar myntar, plús það að jöklabréf og annar fjármálasyndir hrunsins væru áfram læstar innan gjaldeyrishafta.

En á móti kemur að gjaldmiðilsumhverfið er allt frjálsara og erlendir fjárfestar þurfa t.d. ekki að hafa áhyggjur af viðvarandi krónuhömlum þar sem þeir myndu aldrei verða beinir þátttakendur í krónuhagkerfinu.

Og Nota Bene fjölmyntaleið myndi ekki trufla hvorki ESB aðildarferli og upptöku evru, né aðrar leiðir í myntmálum ef ESB-aðild verður felld í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ef eitthvað gæti þessi aðferð, rétt eins og nýkrónuleið, hjálpað aðildarferlinu að ESB, því Ísland mun líkast til hvorki geta gerst aðili að ERMII né Evru, nema gjaldeyrishöftum hafi fyrst verið aflétt að fullu.

Með fjölmyntakerfi myndu tekjur ríkisins einnig verða fjölbreyttari  þar sem innheimta skatta yrði í krónum, evrum og dollurum. Það er það sem felst í raunverulegu fjölmyntakerfi – að aðrar myntir gagnist líka sem lögeyrir. Þau fyrirtæki sem nú gera upp í t.d. dollurum og eða evrum myndu s.s. fá að ganga alla leið og gera allt upp í þeim myntum, þar með talið að greiða skatta og laun. Verslanir myndu taka við öllum þessum myntum – jafnvel velja sér uppgjörsmynt líka, en taka við öðrum á dagsgengi  sem væri lítið mál vegna útbreiddrar notkunar kredit og debitkorta. Gera má ráð fyrir að í fyrstu umferð væru það útflutningsfyrirtækin og ferðaþjónustan sem myndu ryðja brautina, en önnur þjónustufyrirtæki þeirra fljótlega fylgja í kjölfarið. Aðrir aðilar sem eiga rekstur sinn mestmegnis undir erlendum aðföngum kæmu eflaust í humátt þar á eftir.

Krónan yrði hins vegar áfram til í formi ríkis- og verðtryggðra skuldabréfa (fortíðarvandinn) og verður notuð til launagreiðslna hjá þeim sem verða enn fyrst og fremst með rekstur í íslenskum krónum.  Lengst verða það líkast til starfsmenn hins opinbera sem munu sitja uppi með krónurnar. Með auknum tekjum ríkisins í erlendum myntum myndi annars vegar byggjast upp hraðar „náttúrulegur“ gjaldeyrisvaraforði,  og hins vegar gæti ríkið farið að stunda á einhverjum tímapunkti sjálft launagreiðslur í erlendum gjaldeyri þar sem beinar gjaldeyristekjur þess myndu aukast í hlutfalli við dollara- og evruvæðingu hagkerfisins. Með þessu móti myndi draga verulega úr hlutverki krónunnar sem viðskiptamyntar.

Síðastir út úr krónuhöftunum yrðu hins vegar aflandskrónu- og jöklabréfaeigendur, nema hugsanlega þeir semji sig yfir í ný bréf á góðum kjörum eða selji krónueignir sínar með verulegum afslætti.

Leið sem þessi er ekki gallalaus. Áhrif t.d. Seðlabankans á peningaumhverfið myndi minnka í réttu hlutfalli við aukin hlut erlendra mynta í hagkerfinu, en á móti fælist ekki í þessari leið sambærilegt framsal á fullveldi og sjálfstæði og með einhliða upptöku annarrar myntar.

Og vel kann að vera að mönnum hugnist síður peningaumhverfi sem í reynd á meira sameiginlegt með umbreytingahagkerfum í Austur-Asíu, en þroskuðum hagkerfum Norður-Evrópu.

En atburðir undanfarinna daga sýna enn frekar að við þurfum að beita mun róttækari aðferðum við endurskipulagningu peningakerfisins.

Fjölmyntaleið gæti verið einn valkostur.

Ég hefði gjarnan viljað hafa átt kost á því að fylgjast með vitnaleiðslum fyrir Landsdómi í beinni.

Ég tel tapað tækifæri í því að hafa ekki opnað á slíkt.

En þess vegna er því meiri ástæða til að hrósa íslenskum fjölmiðlum fyrir að gera það besta úr þessari kyndugu stöðu.

Beinar textalýsingar t.d á visir.is, mbl.is, ruv.is og eyjan.is eru til fyrirmyndar og gefa saman líkast til nokkuð góða mynd af því sem fram fer.

Fréttaskýringar ljósvakamiðlanna í kjölfarið og dagblaðanna í morgun vita á gott um framhaldið.

Og já, vissulega verður hægt að nitpicka í hitt og þetta í umfjölluninni og áherslunum, en í það heila eru fjölmiðlar að standa sig mjög vel.

Plús í kladdann fyrir það og haldið áfram góðu verki.

Ég þakka fyrir mig og fylgist spenntur með framhaldinu.

Fasteignamarkaðurinn ber með sér öll merki bólu í ljósi skráðra hækkanna undanfarið. Þessi bóla á sér margar skýringar, en vegamikill þáttur er sú staðreynd að vegna gjaldeyrishafta, lágra raunvaxta og teikna á lofti um frekara gengisfall krónunnar teljast fasteignir líklega illskársti fjárfestingakosturinn.

Að auki er það svo að almenn þörf og eftirspurn fyrir húsnæði er ávallt til staðar og væntanlega á uppleið eftir þrautagöngu síðustu ára. Lánsfé virðist líka nægt til kaupa á húsnæði, þó fyrst og fremst á höfuðborgarsvæðinu.

Vegna þessa ástands og viðvarandi verðtryggingar væri líkast til æskilegt að breyta samsetningu vísitölu neysluverðs, þeirrar sem notuð er sem grunnur til verðtryggingar, þannig að fasteignavísitala verði tekin út. Fordæmi eru fyrir breytingum á vísitölu neysluverðs, auk þess sem verðbólgumælingar í löndunum í kringum okkur taka almennt ekki tillit til þróunar fasteignaverðs.

Á síðasta fasteignabóluskeiði eftir innkomu bankanna á fasteignamarkaðinn 2005 lék sú bólumyndun afgerandi hlutverk í verðbólgutölum þess tímabils. Enn sem komið er hefur núverandi hækkun fasteignaverðs ekki haft afgerandi áhrif á verðtryggingu, en ef fram fer sem horfir gæti víxlverkuninn haft ekki síður slæm áhrif á verðbólgu og hækkun verðtryggðra lána og í síðustu fasteignabólu.

Önnur leið til þess að draga úr bólumyndun vegna fasteignaeftirspurnar á höfuðborgarsvæðinu væri að efla almenningssamgöngur við jaðarbyggðir þess á suðurnesjum, suðurlandi og vesturlandi, ásamt því að auka niðurgreiðslur til þeirra. Á þessum svæðum er líkast til töluvert um húsnæði sem létt gæti á þrýstingi í Reykjavík og allra næstu sveitarfélögum. Eflaust má að auki færa ágætis efnahagsleg rök fyrir aukinni niðurgreiðslu almenningssamgangna til þessara svæða ef það verður til að fjölga íbúum og auka þannig útsvarstekjur. (Hér er ég að auki í grímulausri hagsmunagæslu fyrir sjálfan mig sem fasteignareigandi á Akranesi!)

Í þriðja lagi tel ég að beita megi skattkerfinu með mun markvissari hætti til að draga úr verðbólgu, sem aftur myndi draga úr höfuðstólshækkun verðtryggðra lána. Þannig mætti lækka og einfalda neysluskatta eins og vörugjöld og virðisaukaskatt (bein áhrif á verðbólgu), en hækka á móti tekjuskatta og auðlegðarskatta (engin áhrif á verðbólgu). Lækka mætti gjöld á bensín (bein áhrif á verðbólgu) en hækka á móti bifreiðargjöld (takmörkuð áhrif á verðbólgu). Nettóáhrif á stöðu ríkissjóðs væru engin. Nettóáhrif á veski landsmanna væru hins vegar þó nokkur.

Í nýjasta minnisblaði AGS um Ísland er kallað eftir betri samhæfingu ríkisfjármála og peningastjórnunar. Í tíð þessarar ríkisstjórnar var tekin upp sú ágæta nýbreytni að vinna kynjuð fjárlög. Ekki væri úr vegi að með sambærilegum hætti færi fram verðbólgugreining fjárlaga, þ.a. dregið væri úr, og helst útrýmt, skattkerfisbreytingum sem valda hækkun verðbólgu.

Vaxtabætur eru að auki þennsluhvetjandi og ýta undir fasteignabólur. Að auka enn frekar greiðslu vaxtabóta, sérstaklega ef þær eru ekki beintengdar afborgunum af húsnæðislánum, er ekki æskilegt. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að draga eigi eins og kostur er úr millifærsluleiðum innan skattkerfisins, eins og greiðslu barna-, vaxta- og húsaleigubóta, og frekar að beita afsláttaraðferðum eins og að hækka persónuafslátt.

Mikið óskaplega leiðist mér það að ekki virðist vera hægt að skiptast á skoðunum eða leggja fram hugmyndir án þess að gripið sé til leiðinda upphrópanna, uppnefninga og ásakanna um annarlegar hvatir.

Fjandakornið, það er hægt að vera ósammála, róttækur eða íhaldssamur, án þess að vera lukkuriddari, lýðsskrumari, málaliði útrásarvíkinga eða eitthvað þaðan af verra.

Umræðan yrði heilbrigðari fyrir vikið og kannski gætum við þá komist einhverntíma upp úr hjólförunum og fundið einhverjar leiðir til lausnar, jafnvel þó þær verði aldrei þannig að öllum líki.

Ágætis byrjun væri kannski að við byrjuðum á að passa upp á okkar eigið orðfæri.

Og hananú…!

Fréttablaðið birtir i dag ágæta grein aðalhagfræðings Seðlabanka Íslands þar sem hann tilgreinir ástæður þess að ekki sé hægt að gera neitt fyrir heimili skuldsett í verðtryggðum íslenskum krónum. Greinin er kórrétt frá sjónarhóli ákveðnar lífssýnar en er nú tæpast nein sérstök sönnun þess að ekkert sé hægt að gera. Réttilega bendir hann þó á að slík aðgerð verði ekki án einhvers kostnaðar.

Ágætt er að hafa í huga þó, þegar greinin er lesin, að Seðlabanki Íslands hefur hingað til ekki séð ástæðu til að fetta fingur út í eilífa peningaprentun til þess að borga sjálfvirknisvítisvél verðtryggingar, ástarbréfasukk, „endurreisn“ bankakerfis og aðra fjárhagslega gerninga fjármálakerfisins.

Peningar eru í eðli sínu plat og okkur í raun í sjálfsvald sett að breyta efnahagsreikning Seðlabankans (sem er jú í eigu ríkisins og þar með okkar allra) með prentun (eða brennslu) peninga og auka eða draga úr peningamagni. Öndvert við dæmi aðalhagfræðingsins er nærtækari samlíking peningaprentunar að líkja henni við þynningu, hlutabréfa í fyrirtæki þar sem krónurnar eru ígildi hlutabréfa í hagkerfinu Ísland. Þynning hlutabréfa þarf ekki að valda miklu tjóni, og getur, ef hún er af gildum ástæðum, aukið heildarverð hlutabréfa í kjölfarið, ef hún er t.d. vegna arðbærrar fjárfestingar. Að sama skapi getur peningaprentun orðið til að auka heildarvirði hagkerfisins til lengri tíma, ef hún verður til að auka umsvif og verðmætasköpun í hagkerfinu í heild. Höfum jafnframt í huga að peningaprentun vegna skuldaafskriftar væri einskiptisaðgerð, en ekki skilaboð um ábyrgðarlausa peningaprentun að hætti Zimbabwe eða Weimar lýðveldisins.

En „kostnaður“ af slíkri aðgerð myndi jú vissulega lenda á okkur öllum vegna frekari þynningar hlutabréfa okkar krónunnar og við eðlilegar kringumstæður skila sér í lægra gengi (og aukinni verðbólgu), en hvað með það? Er ekki krónan hvort eð er ónýtur pappír? Núvirði hennar hreint plat m.v. aðra gjaldmiðla? Opinberu gengi haldið uppi með gjaldeyrishöftum? Endurspeglast kannski „raunverulegra“ gengi í gjaldeyrisútboðum Seðlabankans þar sem gengið hefur verið á bilinu 210-240 krónur fyrir hverja evru?

Ágætt er reyndar hvernig aðalhagfræðingurinn minnir á að peningar séu skuldbinding. Þeir eru s.s. í reynd ekki annað en annað útgáfuform ríkisskuldabréfa (vaxtalaus skuldabréf, innleysanleg hvenær sem er) hverra verð ræðst á markaði hverju sinni, og virkasti markaðurinn við eðlilegt ástand væri gjaldeyrismarkaður. Þetta þýðir að ef menn vildu, væri ekkert því til fyrirstöðu í sjálfu sér að innkalla öll verðtryggð skuldabréf og greiða fyrir þau í nýprentuðum peningaseðlum, nú eða með glænýjum óverðtryggðum skuldabréfum. Líkast til myndu flestir velja skuldabréfin, sem þó væru vaxtaberandi, enda lítið hægt að gera við glænýjar krónur annað en að leggja þær inn á lágvaxtareikninga í bönkum (sem aftur leggja þær inn í Seðlabankann) eða kaupa fasteignir og land, en þá verður jú ný fasteignabóla og verðbólguskot (sem skiptir þá lántakendur littlu máli þar sem eftirstöðvar skuldanna étast upp í verðbólgubáli – og væri það andstætt hagsmunum fjármagnseigenda, ekki satt?

En hvað með lífeyrissjóðina og aðra þá sem fjárfest hafa í peningalegum eignum? Tjah, var þeim þá ekki nær að hafa sett jafn mikið af eignum sínum í eina hýt sem voru mismunandi útgáfur af krónueignum? Hefði ekki verið nær að fjárfesta meir í fastafjármunum sem gætu gefið tryggar tekjur sama hvað, eins og t.d. að eiga og reka elliheimili og sjúkrahótel með rekstrar- og þjónustusamningum við ríki og sveitarfélög, og eiga og reka leiguíbúðir og hús, og viðhalda stærri hlutaeigna sinna í erlendum eignasöfnum og dreifa þannig áhættu í stað þess að taka þátt í örvæntingarfullum krónubjörgunaraðgerðum Seðlabankans og selja raunverulegar eignir í erlendum gjaldmiðlum fyrir plateignir í formi íslenskra króna og ríkisskuldabréfa? En það er önnur saga og hef ég þar fyrir utan ekki sérstakan áhuga á að vera vondur við íslenska lífeyrissjóði. Staðreyndin er hins vegar sú, sama hversu stórar auglýsingar þeir kaupa til að segja hið gagnstæða, að þá er eignasafn þeirra meira og minna laskað þar sem uppistaða þess er að meginhluta í íslenskum krónum. Krónum sem miklir núverandi varðmenn lífeyrissjóðanna eins og Guðmundur Gunnarsson og Gylfi Arnbjörnsson þreytast ekki á að segja okkur að sé ónýt og því verðum við að komast í skjól ESB-aðildar og Evru (og hvað það varðar er ég þeim reyndar sammála, en að stæra sig í annan stað á því að lífeyrissjóðirnir hafi staðið sig vel, en hins vegar að segja í reynd að öll krónubréfaeign þeirra sé ónýt er örlítið mótsagnarkennt…).

Eignarhaldsfélög seðlabanka sem skjöldur utan um peningaprentun er síðan hvorki nýtt né óvenjulegt fyrirbæri. Seðlabanki Englands er búin að reka slíkt fyrirbæri a.m.k. frá byrjun árs 2009, og sögulega má nú minnast þess að þjóðverjar í aðdragandi seinni heimstyrjaldar notuðu einmitt sambærilegt fyrirbæri til að prenta peninga og fjármagna uppbyggingu hersins, byggingu þjóðvegakerfis o.s.frv. illu heilli. Takmörkuð peningaprentun til að leiðrétta skuldir þeirra sem eru með verðtryggð lán er nú öllu heiðvirðari tilgangur en hjá bæði nútíma Englandsbanka og fortíðar Þýskalandsbanka.