Elvar Örn Arason

Ég tók saman kosningaþátttöku í ellefu þjóðaratkvæðagreiðslum í málum sem tengjast samstarfi Norðurlandanna við Evrópusambandið (sjá töflu að neðan). Kosningaþátttakan var minnst í Finnlandi 74% árið 1994 og mest í Danmörku 90% árið 1972.  Að meðaltali var þátttakan í þeim um 82%.

Ég tók einnig saman kosningaþátttöku í síðustu tveimur sveitarstjórnarkosningum og þremur alþingiskosningum hér á landi. Kosningaþátttakan í þeim var að meðaltali 84%.

Kjörsóknin í þjóðaratkvæðagreiðslunni um Icesave-lögin var 20% lakari í samanburði við ofangreindar kosningar.  Ástæðan er að ekki var um að ræða raunverulega valkosti, sem skýrir bæði laka þátttöku og hve afgerandi niðurstaðan var.  Í framhaldinu má velta fyrir sér hvernig túlka eigi Nei-in.  Hér er a.m.k. fjórar ástæður sem ég hef heyrt í samtölum við fólk í kringum mig. Þetta er eflaust ekki tæmandi listi.

1)    Nei, ég neita að almenningur greiði skuldir óreiðumanna

2)    Nei, ég hafna þessum samning þar sem annar hagstæðari samningur liggur fyrir

3)    Nei, ég vil styrkja samningsstöðu Íslands

4)    Nei, ég vil fella núverandi ríkisstjórn

5) Nei, ég vil gera uppreisn gegn heimskapitalismanum

Heimild: „The Nordic Countries: Still Reluctant Europeans?“ í The European Mosaic (3 útg.) (2006) og Hagstofa Íslands.

Gavin Hewitt, fréttaskýrandi BBC, er staddur hér á landi til að fylgjast með þjóðaratkvæðagreiðslunni um Icesave-lögin. Það vakti athygli hans við komuna að hvergi sáust þess merki að hún væri á næsta leyti enda engar áróðursauglýsingar sýnilegar né hefur formleg kosningarbarátta farið fram.

Hann hefur á síðustu misserum dvalið á Grikklandi og fjallað ítarlega um ástandið þar í landi. Hann segir á blogsíðu sinni að gremja og reiði almennings á Íslandi og Grikklandi birtist með sambærilegum hætti og málflutningurinn er að mörgu leyti hliðstæður.  Svo vitnað sé beint í hann: 

,,Many believed the recession was caused by greedy bankers and that working people are paying the price. The flaws in Greek accounting and the irresponsibility of Icesave are conveniently set aside.”

Hann telur að synjun Íslendinga á samningi Breta og Hollendinga endurspegli jafnframt vaxandi óþol almennings gagnvart þeim einkennum sem eru óhjákvæmilegir fylgifiskar niðursveiflunnar í Evrópu. Þau ríki sem standa verst að vígi hafa þurft að grípa til róttækra aðhaldsaðgerða, sem leitt hefur til niðurskurðar á opinberri þjónustu, atvinnuleysis, launalækkanna og verulegra skertra kjara almennings.

Það verður mjög áhugavert að fylgjast með því hvernig erlendir fjölmiðlar munu túlka niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslunnar.

Hérna er umfjöllun hans á vef BBC.

Spurningin um inngöngu Íslands í Evrópusambandið fjallar að stórum hluta um framtíðarsýn. Það er ýmislegt fleira sem hagir á spýtunni en evran og landbúnaðar- og sjávarútvegsmálin. Aðild Íslands að sambandinu snýst einnig um samstarf okkar við nágrannaþjóðirnar í öryggis- og varnarmálum og nauðsynlegt endurmat á stöðu landsins eftir brotthvarf bandaríska hersins.

Ógnir og átakasvæði í alþjóðakerfinu hafa breyst eftir lok kalda stríðsins. Hagmunir Bandaríkjanna hafa færst til annarra heimsálfa og því ekki pólitískur vilji til að taka þátt í sameiginlegum vörnum Evrópu í sama mæli og áður. Í kjölfarið hefur Evrópa þurft að axla meiri ábyrgð á sínum öryggis- og varnarmálum. Þetta á einnig við um Ísland. Brotthvarf bandaríska hersins og breyttar áherslur NATO kalla á nýtt hagsmunamat.

Í kalda stríðinu var náin samvinna á milli Norðurlandanna á sviði öryggis- og varnarmála. Danmörk, Noregur og Ísland gengu í NATO meðan Svíþjóð og Finnland aðhylltust hlutleysisstefnu. Á yfirborðinu leit út fyrir að þjóðirnar væru klofnar og stefndu í þveröfuga átt. Staðreyndin var sú að þau voru sameinuð í að halda hinu svokallaða „norræna jafnvægi“. Í því fólst að halda sig í fjarlægð frá átökum stórveldanna og forðast átök við þau. Þessi sameiginlega afstaða leiddi til óformlegs öryggissamfélags, þar sem ríkin höfðu ávallt hagsmuni svæðisins að leiðarljósi.

Norrænu ríkin í NATO stóðu vörð um pólitískan stöðugleika á svæðinu. Þau vísuðu oft til norrænnar samstöðu þegar staða Finnlands var rædd á vettvangi NATO. Pólitískur þrýstingur Sovétríkjanna á Finnland hefði óhjákvæmilega aukist ef Danmörk og Noregur hefðu fallist á varðveislu kjarnorkuvopna og viðveru Bandaríkjahers. Í tvípólakerfi kalda stríðsins stóðu Norðurlöndin að mörgu leyti betur að vígi en ríki Mið-Evrópu, þar sem þeim tókst að mestu leyti að komast hjá átökum stórveldanna.

Í dag eru öryggis- og varnarhagsmunir Norðurlandanna samtvinnaðir Evrópu. Þau hafa í gegnum tíðina varið takmörkuðum fjármunum til vígbúnaðar og lagt áherslu á mannréttindi, lýðræði, lög og reglu í alþjóðakerfinu og samvinnu innan alþjóðastofnana. Þessi grunnstef í utanríkisstefnu þeirra samrýmast vel afstöðu ESB og eru í samræmi við hefðbundnar áherslur þeirra.

Utanríkis-, öryggis- og varnarsamstarf ESB er í stöðugri þróun. Íslendingar geta skipað sér í sveit með hinum Norðurlöndunum og Eystrasaltslöndunum innan þess. Innganga Ísland í ESB og þátttaka í sameiginlegri stefnu þess í utanríkis- og öryggismálum mun uppfylla það varnarlega tómarúm sem skapaðist eftir brotthvarf Bandaríkjahers og minna vægi NATO í vörnum Íslands.

GREININ BIRTIST Í FRÉTTABLAÐINU 14. MAÍ 2009.

Jarðskjálftinn á Haití hefur fangað athygli fjölmiðla út um allan heim að undanförnu og beint sjónum umheimsins að starfsemi alþjóðlegra hjálparsamtaka og stofnanna. Þessir aðilar hafa unnið mikið þrekvirki við að koma fórnarlömbum hamfaranna til hjálpar og bjargað mörgum mannslífum.

Í ritstjórnargrein sem birtist í hinu virta breska læknatímaritinu, Lancet, eru sumir þessara aðila gagnrýndir harkalega fyrir að leggja of ríka áherslu á að koma sjálfum sér á framfæri í fjölmiðlum í stað þess að einblína á björgun mannslífa og aðrar björgunaraðgerðir á Haíti.

International organisations, national governments and non-governmental organisations are rightly mobilising, but also jostling for position, each claiming that they are doing the best for earthquake survivors.

Greinin bendir einnig á að þessir aðilar eiga mikið undir að koma sjálfum sér á framfæri í fjölmiðlum. Frjálsum félagasamtökum (e. Non-Governmental Organisation) hefur fjölgað gífurlega á undanförnum áratugum og líf þeirra veltur oft á tíðum á fjárframlögum frá almenningi og opinberum aðilum. Almannatengsl og markaðssetning eru mikilvægir þættir í starfsemi þeirra. Greinin segir:

Polluted by the internal power politics and the unsavoury characteristics seen in many big corporations, large aid agencies can be obsessed with raising money through their own appeal efforts. Media coverage as an end in itself is too often an aim of their activities,“

Meginhlutverk alþjóðlegs hjálparstarfs hlýtur fyrst og fremst að snúast um að koma fórnarlömbum náttúrhamfara til hjálpar og bjarga mannslífum, en ekki fjáröflun og markaðsetningu. Á þessu sviði skiptir samhæfing og samstarf hjálparstarfs meira máli en samkeppni um fjölmiðlaathygli.

Jarðskjálftinn sem reið yfir Haítí í fyrradag hefur haft í för með sér skelfilegar afleiðingar að mati alþjóðlegra hjálpastofnana.  Á Haíti búa um 5 milljónir manna og herma nýjustu fréttir að meira en 100.000 manns séu látnir og enn ekki ljóst hversu margir eru slasaðir.  Gífurlegt tjón hefur orðið á byggingum og öðrum innviðum samfélagsins.  Rauði krossinn og aðrar alþjóðlegar hjálpastofnanir vinna að kappi við björgun og aðhlynningu slasaðra.

Íslenska rústabjörgunarsveitin er þegar mætt á svæðið og mun hefja leit og hjálparstarf við mjög erfiðar aðstæður. Í henni eru sérhæfðir björgunarmenn í rústabjörgun, læknir, bráðatæknar, sérfræðingar í eiturefnum, fyrstuhjálpar- og fjarskiptamenn.  Sveitin fór í sitt fyrsta útkall árið 1999 til Tyrklands og árið 2003 til Alsír vegna jarðskjálfta og síðast árið 2004 til Marokkó.

Ég hvet Íslendinga eindregið til að leggja söfnunarátaki Rauða Kross Íslands lið og hringja í söfnunarsímann 904 1500 og þá bætast 1.500 kr. við næsta símareikning.  Einnig er hægt að gefa hærri upphæð á síðu Rauða Kross Íslands www.rki.is.

Ég óska íslensku björgunarsveitinni góðs gengis í þessu gífurlega erfiða verkefni.

Hópur fólks innan Sjálfstæðisflokksins hefur að undanförnu staðið að söfnun á Icesave-minnisvarða. Nú þegar hefur safnast einn miljón króna. Það er ansi góð hugmynd að reisa minnisvarða um þetta mesta klúður Íslandssögunnar. Samkvæmt þessari frétt er ekki enn búið að ákveða hvar hann eigi að vera staðsettur. Það hlýtur að liggja beinast við að reisa minnisvarðann við Valhöll.

 Gert er ráð fyrir að nöfn þeirra þingmanna sem greiddu atkvæði með frumvarpinu verði greypt í stein. Hyggilegra væri að nöfn þeirra sem bera raunverulega ábyrgð á Icesave-klúðrinu verði á steininum. Nokkur nöfn koma upp í hugann – öll bankastjórn Landsbankans gamla, Björgólfur Thor Björgólfsson, Geir Haarde, Davíð Oddsson, Jónas Fr. Jónsson, Björgvin Sigurðsson o.s.frv. Þið megið endilega koma með fleiri tillögur að nöfnun.

Íhaldsmaðurinn, Sebastian Pinera, mun að öllum líkindum fara með sigur af hólmi í forsetakosningunum í Chile. Nái hann kjöri verður það í fyrsta sinn í 20 ár sem hægrimaður er kosinn í embætti forseta frá því að Augusto Pinochet var steypt að stóli.

Stjórnarskráin heimilar ekki núverandi forseta, Michelle Bachelet, að bjóða sig fram á ný, en hún nýtur mikillar vinsælda meðal almennings.  Í kosningabaráttunni hefur Pinera lofað að auka hagvöxt og koma á lögum og reglu í landinu.  Honum hefur verið líkt við Berlusconi forsætisráðherra Ítalíu m.a. vegna þess að hann er auðmaður sem á sjónvarpsstöð og eitt af stærri knattspyrnuliðum landsins.

Sigur Pinera yrði ekki síst athyglisverður í ljósi þess að undanfarin ár hefur vinstri bylgja breiðst út um Rómönsku Ameríku. Um þessar mundir eru margir þjóðhöfðingjar Suður-Ameríku róttækir vinstrimenn: Hugo Chavez í Venesúela, Lula í Brasilíu, Rafel Correa í Ekvador og Evo Morales í Bólivíu o.s.frv.

Ríkisendurskoðun birti í dag skýrslu um endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 2008.  Þar kemur m.a. fram gagnrýni á lánveitingar Seðlabanka Íslands til fjármálafyrirtækja en þær munu kosta skattgreiðendur um 345 milljarða króna sem líklega er hærri fjárhæð en kostnaður ríkissjóðs vegna Icesave skuldbindinganna.

Athyglisvert er að bera saman fyrirsagnir helstu netmiðla um málið. Þær sem birtust á mbl.is tengdust ekki umræddum lánveitingum heldur var sjónum beint að ríkissjóðshalla og í annarri frétt að langtímaskuldum ríkissjóðs.

Davíð Oddson lýsti því yfir þegar hann tók við stöðu ritstjóra Morgunblaðsins að hann myndi víkja til hliðar þegar málefni sem vörðuðu þátt hans í hruninu væru til umfjöllunnar.  Er það svo?

Skoðum nánar fyrirsagnirnar sem birtust í dag:

Mbl.is

,,Mesti ríkissjóðshalli í sögu lýðveldisins“

,,Langtímaskuldir ríkissjóðs tvöfölduðust“

Pressan.is

,,Seðlabankinn fær á baukinn frá Ríkisendurskoðun fyrir að stöðva ekki „leik“bankanna“

Vísir.is

,,Ríkisendurskoðun gagnrýnir Seðlabankann vegna ástarbréfa“

Eyjan.is

,,Tjón af lánum til fjármálafyrirtækja minna ef Seðlabankinn hefði brugðist fyrr við“

Ruv.is

,,Gagnrýnir lánveitingar Seðlabanka“

Dv.is

,,Afhverju brást Seðlabankinn ekki fyrr við leik bankanna?“

GREININ BIRTIST Í FRÉTTABLAÐINU 10. DESEMBER 2009.

Ísland hefur ekki tekið varnar- og öryggismálum sínum nægilega föstum tökum eftir brotthvarf bandaríska hersins árið 2006. Skýrsla Thorvald Stoltenberg, fyrrverandi utanríkisráðherra Noregs, um norræna samvinnu í utanríkis- og öryggismálum er mikilvægt framlag til þeirrar endurskoðunar sem þarf að eiga sér stað.  Skýrslan var skrifuð að beiðni utanríkisráðherra Norðurlandanna og markmið hennar var að setja fram tillögur um með hvaða hætti norrænu ríkin gætu eflt samstarf sitt í viðleitni til að bregðast við framtíðarverkefnum á þessu sviði. Það er mat okkar að hún hafi ekki fengið nægjanlega umræðu í samfélaginu og að íslensk stjórnvöld þurfi að taka afstöðu til þeirra tillagna sem koma fram í skýrslunni með langtíma hagsmuni Íslands í huga.

Áður en gerð verður grein fyrir tillögum Stoltenbergs þá er mikilvægt að setja umræðuna í sögulegt samhengi.  Ísland hefur átt farsælt samstarf við hin Norðurlöndin frá stofnun Norðurlandaráðs árið 1952. Hins vegar komu ólíkir öryggishagsmunir á tímum kalda stríðsins og landfræðileg nálægð við Sovétríkin sálugu í veg fyrir samvinnu á sviði öryggis- og varnarmála.  Af þessu sökum hafa þau verið sundruð í afstöðu til sameiginlegra utanríkis- og öryggismála.  Ísland, Noregur og Danmörk hafa verið aðilar að NATÓ frá stofnun bandalagsins, en Svíþjóð og Finnland aðhyllast hlutleysisstefnu.  Þess má geta að á árunum 1948-1949 fóru fram viðræður milli Norðurlandanna um sameiginlegt varnarbandalag en þær viðræður runnu út í sandinn og í kjölfarið gerðust fyrrgreind lönd aðilar að NATÓ.  Þrátt fyrir það eiga þjóðarnar sameiginlegra hagsmuna að gæta í utanríkis- og varnarmálum.  Þau hafa lagt sitt að mörkum til að koma á friði á átakasvæðum í heiminum og leggja ríflega til friðaruppbyggingar og alþjóðlegrar friðargæslu.  Framámenn í norrænum stjórnmálum eins og Olof Palme, Marti Ahtisaari, Thorvald Stoltenberg og Carl Bildt hafa verið framarlega í alþjóðlegu friðarumleitunum og hlaut t.d. Ahtisaari friðarverðlaun Nóbels.

Í skýrslunni eru settar fram 13 tillögur sem miðað að því að styrkja norrænt samstarfsins á sviði utanríkis- og öryggismála.  Meðal tillagna Stoltenberg er norrænt loftrýmiseftirlit yfir Íslandi, undir stjórn íslenskra yfirvalda og sameiginlega landhelgisgæslu á norrænu hafsvæði. Tilögurnar gera ráð fyrir að þjóðirnar komi allar að loftrýmisgæslu NATÓ á Íslandi, þótt hvorki Finnar né Svíar eigi aðild að bandalaginu. Þá er einnig lagt til að stofnuð verði norræn viðbragðssveit á sjó sem sérhæfði sig í leit og björgun og komið verði á sameiginlegu gervihnattarkerfi yfir heimsskautssvæðinu fyrir 2020.  Auk þess er sett fram sú tillaga að Norðurlöndin stofni sameiginlega viðbragðssveit til að koma á hernaðarlegum og borgarlegum stöðugleika á átakasvæðum í heiminum í samvinnu við Sameinuðu þjóðirnar og alþjóðasamfélagið.  Að lokum eru ríkisstjórnir Norðurlandanna hvattar til að samþykkja gagnkvæma samstöðuyfirlýsingu sem skuldbindur þjóðirnar til að bregðast við ef eitt land verður fyrir áras eða óviðeigandi þrýstingi.

Aðstæður í heiminum hafa gjörbreyst frá tíma kalda stríðsins og nýjar ógnir liðið dagsins ljós. Við teljum að tími norrænar samvinnu í utanríkis- og varnarmálum sé runninn upp og hætta sé á að Norðurlöndin munu dragast aftur úr ef þau efla ekki varnarsamstarfið. Nánara samstarf þjóðanna mun hafa í för með sér aukið öryggi á norðlægum slóðum þegar fram líða stundir og þau munu verða áhrifameiri á alþjóðavettvangi með því að koma fram sem ein sterk heild og deila með sér kostnaði. Efling norrænns samstarf á þessu sviði kæmi til viðbótar því evrópska samstarfi og Evró-Atlantshafsamvinnu sem nú þegar á sér stað.

Elvar Örn Arason

Gunnar Alexander Ólafsson

Höfundar eru stjórnmálafræðingar og áhugamenn um norræna samvinnu