Dofri Hermannsson

Í Háskólanum í Reykjavík fer í þessuðum skrifuðum orðum fram frábær ráðstefna um skipulag og samgöngur. Erlendir og íslenskir fyrirlesarar tala af þekkingu og skynsemi um það sem R-listinn, Samfylkingin síðustu ár og nú upp á síðkastið, Gísli Marteinn Baldursson, hafa verið að segja.

Of mikið land fer undir samgöngur og rýrir lífsgæði íbúa. Það þarf að skipuleggja borgina betur svo fólk geti komist með fljótum og öruggum hætti til og frá vinnu, geti verslað nauðsynjar og sótt þjónustu í göngu- eða hjólafæri. Þannig drögum við úr óæskilegum áhrifum bílaumferðar s.s. slysahættu, svifryksmengun, hávaðamengun og óaðlaðandi borgarbrag þar sem malbik og tröllaukin umferðarmannvirki yfirskyggja mannlífið.

Það er auðvitað mjög íslenskt að þessi merkilega ráðstefna skuli haldin í HR við Nauthólsvík en þangað er nýbúið að leggja tvo metnaðarfulla akvegi – en engan hjólastíg. Það er líka táknrænt að ráðstefnan skuli haldin á einum af örfáum snjódögum í Reykjavík og að stysta hjólaleiðin úr miðborginni suður í HR skuli ekki vera rudd.

Hljótt er um fyrirhugað álver í Helguvík en fregnir herma að þar séu framkvæmdir í algeru lágmarki. Í október benti ég á það í Silfri Egils að of mörg ljón væru í vegi þessa risaálvers til að verkefnið gæti talist skynsamlegt.

Ákveðin pólitísk öfl hafa spilað þessa framkvæmd upp sem allsherjarlausn fyrir Suðurnes ef ekki landið allt og verið fljótir að kenna pólitískum andstæðingum sínum um ófarirnar þegar verkefnið hefur siglt í strand. Það er að mörgu leyti skiljanleg taktík en seint verður hún talin stórmannleg.

• Ekki hefur tekist að útvega fjármagn til byggingar álversins en Norðurál átti að gefa OR lokasvar um miðjan desember.
• Sveitarfélagið Ölfus hefur beitt neitunarvaldi gegn SV-línum ef ekki verður lögð lína og orka tryggð til orkufreks iðnaðar í Þorlákshöfn.
• Af því Norðurál hefur ekki getað fjármagnað 1. áfanga álvers í Helguvík hefur OR undirritað rammasamning um að orkan úr fyrirhugaðri Hverahlíðarvirkjun fari til kísilverksmiðju í Þorlákshöfn.
• Ekki hefur verið hægt tryggja álverinu orku nema að litlu leyti en í heildina þarf álverið 625 MW. Varla verður það auðveldara nú þegar Hverahlíðarvirkjun er ekki lengur í boði.
• Meira að segja jákvæðustu orkusérfræðingar landsins telja að áratugi taki að byggja upp jarðvarmavirkjanir fyrir 360 þúsund tonna álver en það er mikið lengri tími en Norðurál hefur áformað.
• Erfitt hefur reynst að fjármagna þær virkjanir sem til stendur að ráðast í vegna verkefnisins.
• Enn vantar milljarða í hafnarframkvæmdir í Helguvík til að höfnin getið þjónað fyrirhuguðu álveri. Samkvæmt fréttum mun hafa verið samkomulag á milli bæjarstjórans í Reykjanesbæ og þáverandi fjármálaráðherra um að ríkið borgaði helminginn í þeim framkvæmdum þvert á nýleg lög sem banna slíka fyrirgreiðslu.

Ég geri mér fulla grein fyrir því að mörgum þykir það sárt ef ekki verður af þessari framkvæmd. Þeir munu eflaust skamma mig og halda því fram að ég sé á móti öllum framkvæmdum. Það er auðvitað alrangt. Ég vil gjarna sjá framkvæmdir og fyrirtæki rísa sem nýta sér græna orku. Það verður hins vegar að sýna fyrirhyggju og skynsemi í slíkum áætlunum.

Eins og fram kemur í Ársskýrslu HS 2007 hefur HS þurft að neita mörgum fyrirtækjum með orkuþörf 10-50 MW um orku. Hvað hafa tapast mörg störf við að segja nei við þessi fyrirtæki og bíða eftir risaálverinu?

Þótt menn vilji geta sér frægð sem afburðaveiðimenn og skaffarar heilu byggðarlaganna er ekki endilega sjálfgefið að það sé best að veiða fíl í matinn. Enn óskynsamlegra er að reyna að éta hann allan í einum bita. Og ef hann er bleikur á litinn er maður trúlega á villigötum.

Orkustofnun segir Reykjanes þegar ofnýtt miðað við 50 ára nýtingartíma. Samt er stækkun ein af forsendum álvers í Helguvík . Önnur er orka úr Hverahlíðarvirkjun sem hefur verið ráðstafað til kísilhreinsunar í Ölfus. Krýsuvíkursvæðið á að gefa 200 MW án vitnesku um hvort a) svo mikil orka sé á svæðinu og b) hvort Hafnarfjörður/Grindavík leyfa að orkan sé flutt burt úr sveitarfélaginu. Bleikir fílar eru léttir í maga og linir til dráttar – nema til að draga hlutina á langinn. Aðilar stöðugleikasáttmálans ættu að teyma þennan bleika fíl út úr áætlunum sínum og leita á önnur mið.

Frístundastarf kostar fjölskyldur talsverða peninga. Ekki bara æfingagjöld, heldur líka æfingaföt, hljóðfæri, ferðir innanlands og utan og síðast en ekki síst skutl en samtals skutla foreldrar í Reykjavík börnum sínum í frístundir fyrir um 2 milljarða á ári. Á sama tíma gengur strætó hálftómur um hverfi borgarinnar.

Það er án vafa hægt að gera íþróttir, frístundastarf og listnám barna ódýrara en það er í dag – en til þess þarf bæði vilja og framtak.

Við afgreiðslu fjárhagsáætlana 2008 og 2009 mæltist Samfylkingin til þess að allir aðilar sem bjóða upp á íþrótta, lista- og frístundastarf yrðu kallaðir að borðinu með það í huga að hægt verði að bjóða reykvískum barnafjölskyldum upp á ódýrara frístundastarf. Það hefur enn ekki gerst.

Í desember sl. lagði Samfylkingin fram tillögu um þetta efni í borgarstjórn. Að borgarstjórn kallaði saman íþróttafélög, listskóla og aðra frístundaaðila til skrafs og ráðagerða um einfaldara, betra og ódýrara frístundastarfs. Maður hefði haldið að það væri einfalt mál að segja bara OK samþykkt, fela einhverjum að kalla saman vinnuhóp um málið, hringja nokkur símtöl fá alla að borðinu og byrja að vinna.

Ó nei. Tillagan fékk fallegar umræður og var svo vísað til Íþrótta- og tómstundaráðs og nú tveimur mánuðum síðar er beðið umsagnar fagfólks ÍTR um tillöguna. Það er ekki skrýtið að hlutirnir gangi hægt þegar vinnulagið er svona!

Rétt í þessu var samþykkt að vísa endurfluttri tillögu um sama efni til ÍTR og Menntaráðs. Ég spái því að eftir ca 2 mánuði í viðbót megi eiga von á faglegu mati ráðvandra embættismanna um tillöguna en að enn verði ekki búið að hringja í eitt einasta íþróttafélag, skólahljómsveit eða aðra frístundaaðila.

Í dag birti Hagstofan bráðabirgðatölur um vöruskiptajöfnuð við útlönd en hann mun hafa verið hagstæður um 10 milljarða. En hvað þýðir þetta? Eigum við núna 10 milljarða? Verða þeir eftir í landinu? Hver á milljarðana?
Það getur vel verið að vöruskiptajöfnuður hafi verið lýsandi fyrir efnahagshreyfingar inn og út úr landinu þegar við fluttum út vaðmál, handveiddan saltfisk og tólg. Í dag gegnir öðru máli og því er notkun þessa hugtaks í besta falli gagnslítil en versta falli skaðleg heilbrigðri og upplýstri umræðu um gildi atvinnuvega fyrir þjóðarbúið.

Flestir fjölmiðlar birta mynd af álveri eða álkubbum með „fréttinni“ um vöruskiptajöfnuðinn en ef við skoðum þá hlið málsins kemur í ljós að á móti hverjum 3 krónum sem fást fyrir útflutt ál er hráefni flutt inn fyrir ca 2 og mismunurinn er aldeilis ekki lagður inn á gjaldeyrisreikning íslenska þjóðarbúsins heldur efnahagsreikning þeirra alþjóðlegu auðhringa sem eiga álverin.

Þegar menn gefast upp á að telja fólki trú um að allan innfluttan lúxus borgum við með útflutningi á áli (sem við eigum ekki) er gjarna gripið til sjávarútvegsins. Það er álíka langsótt hagfræði. Auðvitað er það misjafnt eftir veiðiaðferðum en það þarf hátt í lítra af olíu til að veiða kíló af fiski og þegar við bætist að stærstur hluti íslenskra útgerða er veðsettur upp í topp í útlöndum er ljóst að útflutningur á fiski nægir ekki til að lýsa efnahagshreyfingum inn og út úr landinu vegna sjávarútvegs.

Eins og nafnið ber með sér lýsir vöruskiptajöfnuður bara því hvað mikið af vörum er flutt inn og hvað mikið af vörum er flutt út . Erfitt er að meta eftir atvinnugreinum hvaða grein skilar mestu inn í landið svo allar „fréttir“ byggðar á þessu hugtaki eru óttalegt bull og segja okkur ekki neitt.

Ég hringdi í Hagstofuna áðan og spurði hvenær væri von á einhverjum tölum sem lýstu því betur hvað er flutt inn og hvað út. Hvernig Hagstofan teldi útflutningstekjur vegna ferðaþjónustu og sölu á hugverkum s.s. leiknum Eve Online o.s.frv. Það mun vera von á ársfjórðungsuppgjöri á inn- og útflutningi á þjónustu 27. febrúar. Þjónustuviðskiptajöfnuður mun það vera kallað. Annað afar takmarkað hugtak sem nær engan veginn að lýsa því hvar mestu verðmætin verða til.

Til er hugtak sem heitir vinnsluvirði atvinnugreina og lýsir því hvað verður eftir í landinu þegar búið er að reikna allan erlendan kostnað. Þetta hugtak lýsir með öðrum orðum þeim virðisauka sem hver grein færir þjóðarbúinu. Þetta hugtak  ætti frekar að leggja til grundvallar fréttum um hagræn áhrif einstakra atvinnugreina.

Hætt er við að mörgum bregði í brún við að sjá hvað álframleiðsla og sjávarútvegur er lítill hluti af þeim verðmætum sem verða eftir í landinu þegar allt hefur verið talið. Þar er framleiðsla málma að skila örlítið meiru en landbúnaður, fiskveiðar eru á pari við fræðslustarfsemi og skila hátt í þrefalt meira en framleiðsla málma. Heilbrigðis- og félagsþjónusta skila okkur svo rúmlega tvöfalt meiri verðmætum en fiskveiðar.