Þessi pistill birtist á Smugunni þann 7. október 2010:
Það æxlaðist þannig að mánuðinn minn á þingi í fyrra sat ég nálægt Ásbirni Óttarssyni og spjallaði töluvert við manninn. Hann var viðkunnanlegur og tók nýliðanum vel (enda hálfgerður nýliði sjálfur) og virkaði á mig sem fremur hófstilltur Sjálfstæðismaður og ekki líklegur til að hallast undir þá sjálfvirku frjálshyggjuorðræðu sem margir félagar hans gera.
Þess vegna kom mér nokkuð á óvart hvaða viðhorf hann opinberaði til menningar og lista á Alþingi í vikunni. Og þó hefði það ekki átt að koma mér á óvart – ríkisstyrkir á menningu og listum virðast almennt vera eitur í beinum þeirra sem starfa fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Og fleiri reyndar líka.
En er eitthvað til í þessu? Eru listamenn blóðsugur á hálsi samfélagsins?
Skoðum samhengið.
Ríkið hefur mörg undanfarin ár sett peninga í menningu og listir, í gegnum listamannalaun og ýmsa aðra styrki.
Af hverju? Af því að fæst list er nógu söluvænleg til að hún geti verið fjárhagslega sjálfbær – það eru hreinlega afar fáir sem ná að lifa af list sinni og langflestir komast aldrei nálægt því.
Afleiðingar 1: Bækur, tónlistardiskar, tónleikar, kvikmyndir, leikhússtarfsemi, sjónvarpsefni, myndlist, sviðslistir og svo framvegis = djúptæk félagsleg og andleg áhrif á hvern þann sem nýtur.
Afleiðingar 2: Einn maður skrifar skáldsögu og gefur hana út. Hann þarf ritstjóra, prófarkalesara, umbrotsmann, grafískan hönnuð, prentara, plastara, bókaforlag, dreifingaraðila, einhvern til að sjá um bókhaldið og marga fleiri. Bókin hans er tekin til umfjöllunar af mörgum fjölmiðlum þar sem starfa blaðamenn, hún er auglýst í blöðum, sjónvarpi og útvarpi þar sem ótal einstaklingar starfa við að búa til auglýsingarnar og koma þeim áleiðis.
Þannig verður ein skáldsaga, hugarfóstur eins skapandi einstaklings, að litlu hagkerfi.
Í skýrslu Ágústs Einarssonar um hagræn áhrif tónlistar (2004) kemur eftirfarandi fram um menninguna:
„Framlag menningar til landsframleiðslunnar er 4%, sem er meira en öll starfsemi raf-, hita- og vatnsveitna og nær þrefalt meira en landbúnaður eða ál- og kísiljárnsframleiðsla. Um 5.000 manns starfa við menningu hérlendis, sem er álíka fjöldi og starfar í útgerð eða í hótel- og veitingarekstri. Hinar skapandi atvinnugreinar verða sífellt mikilvægari í hagkerfinu.“
Tökum eftir þessu: Álíka fjöldi og starfar í útgerð eða í hótel- og veitingarekstri.
Helgi í lífi alþingismanns
Alþingismaður sem þarf að gefa gáfulegri ræðu sinni vitræna vídd flettir upp í bók á bókasafni Alþingis til að finna góða tilvitnun. Svo hlustar hann á útvarpið á leiðinni heim úr vinnunni á föstudegi og fær nokkur góð lög í eyrun og heilann. Kannski heyrir hann eitthvert gullkornið í djúpum söngtexta og fær í kjölfarið frábæra hugmynd. Hver veit? Þegar heim er komið setur hann útvarpið aftur í gang, kveikir síðar á sjónvarpinu til að hlusta á kvöldfréttir RÚV (sem margir vilja heldur ekki eyða peningi í) og síðar um kvöldið horfir hann á nýja íslenska sjónvarpsseríu og svo sem eins og eina góða heimildarmynd. Þegar hann leggst upp í rúm flettir hann í nýjustu ljóðabók Gyrðis Elíassonar.
Kvöldið eftir fer þessi sami alþingismaður á tónleika með Ólöfu Arnalds eða á Sinfóníutónleika eða í leikhús, að öllum líkindum á nýjustu uppsetningu Vesturports; hann fær símhringingu frá gömlum skólafélaga sem syngur í kór og kaupir miða á tónleika með Karlakór Reykjavíkur, annað símtal frá norskum kollega sínum sem er nýkominn af forsýningu á kvikmyndinni Brim og fannst hún alveg frábær (sem fyllir alþingismanninn miklu stolti yfir gæðum íslenskrar kvikmyndagerðar); í stofunni heima hjá honum hanga nokkur málverk (einn Eggert, ein Gabríela, einn Stórval) og fáeinar ljósmyndir; einn mátulega framúrstefnulegur skúlptúr sem hann fékk í fertugsafmælisgjöf og hefur aldrei fyllilega skilið en þykir samt vænt um.
Alþingismaðurinn fer glaður og sæll að sofa eftir vel heppnaða helgi í faðmi fjölskyldunnar og hann hugsar með sér að það hljóti að vera forréttindi að geta notið lífsins á svona fjölbreytilegan hátt.
Þegar hann mætir aftur til vinnu á mánudagsmorgni skrifar hann grein í hverfisblað Sjálfstæðismanna þar sem hann býsnast yfir því að ríkið „eyði“ peningum í lúxus á borð við menningu og listir: „Þeir listamenn sem ekki geta lifað af störfum sínum eru greinilega ekki nógu góðir. Ef þeir væru nógu góðir myndu þeir þéna nóg til að lifa af listinni. Af hverju ættum við að borga undir þeirra „hobbý“?“
Djúpstæður skortur á skilningi – því hvað er á einni skáldsögu að græða?
Ég er ekki vanur að ganga út frá því að fólk hafi illgirni að leiðarljósi í gjörðum sínum. Eina hugsanlega skýringin á framferði alþingismanns á borð við þennan er því að hann hafi lítinn skilning á eðli menningar og lista og engan skilning á því hversu erfitt er að lifa af list sinni.
Hér er einfalt reikningsdæmi til að setja málið í örlítið samhengi:
Að skrifa skáldsögu tekur mislangan tíma en ekki er óalgengt að virkustu rithöfundar gefi út bók annað hvert ár. Ef frá eru taldir allra vinsælustu rithöfundar landsins þá telst gott að selja 1000 eintök af nýrri skáldsögu. Og hver ætli ritlaunin séu fyrir svoleiðis ævintýri?
Viltu giska? Milljón? Tvær?
Nei, aldeilis ekki. Sé miðað við ríkjandi samninga er ekki óalgengt að höfundur fái kr. 600- fyrir hvert selt eintak af bókinni sinni. Ekki óalgengt, þótt einhverjir fái meira og aðrir minna.
600×1000 eintök = kr. 600.000-.
Sex hundruð þúsund krónur fyrir tveggja ára vinnu; vinnu sem felur í sér mjög persónulegt framlag til samfélagsins og skapar fjölbreytt afleidd störf; vinnu sem auðgar andann í fjöldanum öllum af fólki; vinnu sem getur skapað beinar útflutningstekjur og kveikt svo í fólki frá öðrum löndum að það tekur ákvörðun um að í næstu utanlandsferð verði farið í heimsókn til þessa undarlega skers norður í Atlantshafi – með allan gjaldeyrinn sinn.
Þessi skortur á tekjumöguleikum gerir að verkum að langflestir listamenn eru í annarri vinnu, jafnvel fleiri en einni, og þeir ná mögulega endum saman með þýðingum, pistlaskrifum og fyrirlestrum. Þetta er hark sem fólk leggur í af mikilli hugsjón – en ekki af peningahugsjón. Og það er enginn í þessu til að verða auðugur á spena hjá ríkinu.
Hvernig ætli rithöfundi líði þegar alþingismaðurinn vitnar í orð hans í einni ræðunni en heimtar afnám ríkisstyrkja til menningar í þeirri næstu?
Skýringin á þessari orðræðu hlýtur því að byggjast á djúpstæðum misskilningi á tekjumöguleikum listamanna. Ég er til í að gefa þeim sem viðhafa afnáms-orðræðuna þann vafa. Þeir vita ekki betur.
En … þeir þurfa að vita betur. Og þeir ættu að sjá sóma sinn í að kynna sér málið áður en þeir heimta afnám ríkisstyrkja til menningarinnar.
Hverjir eru blóðsugur þegar upp er staðið?
Hitt er svo annað mál að við, sem ríki, höfum tekið ákvarðanir um að styrkja alls kyns atvinnustarfsemi af því að við viljum að hún sé til staðar í samfélaginu.
Af hverju er landbúnaður niðurgreiddur? Kannski af því að við viljum byggð í sveitum og viljum vera sjálfbær með fæðuöflun?
Af hverju skattaívilnanir fyrir nýsköpunarfyrirtæki? Kannski af því að við teljum mikilvægt að ýta undir skapandi hugsun hjá framleiðslufyrirtækjum? Af því að það er mikilvægt fyrir framtíðaruppbyggingu atvinnulífsins?
Af hverju styrkir ríkið starfsemi stjórnmálaflokka? Kannski af því að við viljum að hér starfi málefnalegir stjórnmálaflokkar? Af því að ef ríkið gerir það ekki þá aukast líkurnar á því að einkaaðilar – hagsmunaaðilar – geri það?
Af hverju er heilbrigðiskerfið niðurgreitt? Kannski af því að við viljum að það sé til staðar fyrir alla, alltaf, óháð efnahag? Er ekki hluti af launum lækna greiddur í gegnum óbeina „styrki“ með niðurgreiddu heilbrigðiskerfi?
Gerir það lækna að sníkjudýrum?
Á hverju einasta ári fer þessi umræða í gang, um það leyti sem tilkynnt er um úthlutun listamannalauna. Hún er hatrömm og fordómafull og byggist á vanskilningi sem verður að uppræta.
Samt njóta allir menningar. Allir – hver einn og einasti sem rífur kjaft yfir listamannalaunum.
Ég hvet þá sem sitja á Alþingi til að spara stóru orðin, kynna sér raunveruleika listamanna, skoða eigin „neyslu“ á menningu og spyrja sig þessarar spurningar:
„Vil ég í alvörunni lifa án menningar?“
Davíð Stefánsson
20 Ummæli
Ríkislist er vond.
Það vitum við.
Alveg eins og auðmannalistin var/er vond.
Um skemmtanir og áhugamál fólks, listræn og önnnur, á sú almenna regla að gilda að þeir borgi sem njóta/nota.
Verjum velferðina!
Ríkislist er ekki efst á þarfalista þjóðarinnar við þessar aðstæður.
Ljómandi pistill hjá þér Davíð, verst að Rósa virðist ekki hafa skilið hann. Hún ætti kannski að lesa eitthvað aðeins meira en amx.
Góður pistill hjá þér, Davíð. En ekki gera þér neinar vonir um það að þeir sem helstu ÞYRFTU að lesa hann, skilji hann – ef þeir lesa hann.
„Afleiðingar 2″ eru hrikalega ýktar…
Þú skrifar bók í Word og notar Púka til að fara yfir rit og mál.
Bókina er svo hægt að láta prenta hvar sem er í heiminum þökk sé internetinu eða gefa hana einfaldlega út á mynnislykli í læstu Adobe Reader.
Ef einhver þarf bókara fyrir þetta ætti sá hinn sami að þurfa bókara fyrir VISA yfirlitið sitt….
Ummæli, gagnrýni og annað svoleiðis er annaðhvort hræsni eða snobb þeirra sem þykjast geta lagt á það mat hvað er góð list og hvað er slæm.
Já, góður pistill.
En það er bara eitt vandamál sem þú skautar framhjá.
Aðeins örfáir útvaldir listamenn fá laun frá hinu opinbera.
Það er alveg sama hvernig úthlutunarreglurnar eru, það þarf að velja og hafna.
Ef listamenn fá 400 milljónir á ári í laun frá ríkinu skapar það önnur störf sem er hið mesta mál en það er bara ekki vandamálið.
Hættan er sú að menningin í litlu landi þar sem allir þekkja alla móti einslitan hóp listamanna. Að listamenn ritskoði verk sín í þeirri von á verða hæfir til listamannalauna.
Það er ávísun á frama, virðingu og viðurkenningu hópsins að fá launin. Og til að fá viðurkenningu verða verkin að falla í kramið hjá valdastétt listamanna.
Valdastéttin er svo sem fagleg en listinn hefur algera sérstöðu. Hún er ekki heilaskurðlækningar eða landbúnaður. Ef heilaskurðlæknir framkvæmir ekki aðgerðina rétt, deyr sjúklingurinn. Ef bóndin ber ekki á túninn verður engin uppskera. Það er hins vegar engin rétt list til.
Ég held að núverandi fyrirkomulag geri rithöfunda gelda, alveg steingelda og spéhrædda.
Þessi Alþingsmaður sem þú bjóst til er eins og negatívan af Ayn Rand karakter
Afsakið villur. Listin er t.d. með einu enni!
Þessi örfáu orð frá Benedikt Halldórssyni eru miklu merkilegari en bloggið sjálft
Það sem Benedikt lýsir er nákvæmlega ástæðan fyrir því að meiri hluti landsmanna fyrirtlýti að ákveðinn sérhópur fái ríkistyrktan mussu-sandkassa til að leika sér í.
Óskar: Þetta er alls ekki ýkt. Auðvitað koma út fjölmargar bækur sem þurfa ekki á öllum þessum þjónustustigum að halda, það er alveg rétt, en það er samt staðreynd að fjölmargir hafa atvinnu af þjónustu við bókaútgáfu, eins og allar aðrar listgreinar.
Benedikt: Það má alltaf gagnrýna fyrirkomulagið og það er á margan hátt erfitt viðureignar að dreifa þessum peningum. En við erum ekki að tala um það hér. Hvaða aðrar leiðir höfum við í þessum efnum? Það kann að orka tvímælis að ríkið styrki listamenn til verka, en hinn valkosturinn er að einkaaðilar geri það. Og þar ertu líka kominn með hættuna á því að listamenn verði steingeldir og fari að ritskoða sig til að styggja ekki höndina sem fæðir.
Af þessu tvennu finnst mér eðlilegra að ríkið styrki.
Þriðji valkosturinn er sá að listamenn standi allir alfarið á eigin fótum (það er frjálshyggjustefið) en það er útópía sem gengur aldrei upp því að tekjumöguleikar eru afar takmarkaðir.
Siggi Silly dæmir sjálfan sig úr leik með þvi að tala um „mussusandkassa til að leika sér í“. Ég skal svara honum ef hann leggur eitthvað vitrænna til umræðunnar.
ég var að djóka með mussu-sandkassann – en óneitanlega eru margar mussur í hópum listamanna
Þú gleimir fjórðu leiðinni Davíð
Allir landsmenn fá að útnefna/kjósa einn listamann til að fylla í þessi sirka 100-200 stöðugildi í gegnum heimabanka
þeir 100 til 200 sem fá flest atkvæði fá styrk
Afhverju láta alltaf allir eins og það sé erfitt að gera svona á tímum þar sem allir eru með net og kreditkortakerfi hefur keyrt í rauntíma síðan nítjánhundruðáttatíu og eitthvað
Alltaf þegar maður stingur uppá að víkka lýðræðið við stjórnmálamann þá heyrast engisprettu hljóð
Ég ætla að hrósa þér fyrir þennan pistil! Orð í tíma töluð!
Vandamálið er populismi við höfum enga Giðinga en við eigum nokkra listamenn.
„Vil ég í alvörunni lifa án menningar?“ Spyr Davíð
Eins og „menning“ farist við það að þessi 2% listamanna á íslandi sem fá þessi laun (og alls ekki alltaf þeir sem reynast á endanum „bestir“) hætti að fá þau
Þetta minnir mig ofboðslega á þegar LÍÚ heldur því framm að fiskvinnsla muni leggjast niður ef kvótagreifarnir fái ekki að halda kvótanum.
Sigurður Örn: Þessi spurning er ekki sett fram sem annaðhvort eða – ég er ekki að halda því fram að menningin hverfi af yfirborði jarðar ef listamannalaun verða afnumin.
Og ég þakka Sigga Silly fyrir að snúa aftur með miklu gáfulegra innlegg en áður.
Ég skal melta þetta heimabankakerfi sem þú stingur upp á.
Við höfum val. Getum verið menningarþjóð á eigin forsendum eða keypt innflutta erlenda menningu sem oftast er niðurgreidd í heimalandinu eða er óbærilega ódýr í öllum skilningi. Hægt er að færa rök fyrir því að „hrunið ógurlega“ hafi orðið til vegna skorts á list- og menningarþroska þeirra sem um fjöregg þjóðarinnar véluðu. Það er þeim mun alvarlegra, að þingmenn þess stjórnmálaflokks sem sannarlega hljóp fremstur með þjóðina fram af þverhnýptum björgum, vilji enn auka á andlega fátækt okkar svo þeir geti haldið áfram uppteknum hætti. Það er nefnilega aðeins í gegnum lestur bóka og skilning á menningu sem við fáum þekkingu, upplýsingar og þrek sem getur forðað okkur frá öðru hruni.
Takk fyrir það Davíð
Ég held að ástæðan fyrir því að mikið ósætti sé um listamanna laun sé aðalega vegna þess hvernig þau er úthlutuð, en ekki endilega „að þau séu úthlutuð“ yfir höfuð
Það fá flestir bjánahroll þegar þeir heyra orðið nefnd í dag – og ég persónulega er ekki hrifin af „art by committee“
Ég er ekki á móti því að við stykrkjum listafólk til góðra verka en mér fannst inntakið í gagnrýni Ásbjarnar vera að það skyti skökku við að hækka framlög til listamannalauna þegar aðrar stéttir eru að taka á sig skerðinu.
i want it
Rita ummæli