Ár                            2011            2004        breyting

Noregur  –           $96,000        $56,000    +71%
Danmörk  –         $63,000        $45,000    +40%
Svíþjóð  -            $61,000        $40,000    +52%
Finnland  –          $50,000        $36,000    +39%
Ísland  -              $43,000        $45,000       -4%

Þessar tölur frá AGS tala sínu máli, sérstaklega í litlu hagkerfi sem er mjög háð innflutningi á nauðsynjavörum.

Þá má spyrja, ætlar Ísland að ná fyrri landsframleiðslu-stöðu á meðal Norðurlandanna, ef svo, hvernig og á hvað löngum tíma? Getur lítið og strjálbýlt land haldið úti norrænu velferðarkerfi á landsframleiðslu sem nemur 2/3 af meðaltali hinna Norðurlandanna?

Ps.  AGS reiknar landsframleiðslu Íslands 2011 á meðalgengi, 118 kr. dollarinn.

Heimildir: IMF, Gross domestic product per capita, current prices (USD) 2004, 2011 (est.), Hagstofa Íslands

Það er merkilegt hvað þetta 76 ára gamla lag hittir í mark í dag.

Og hvað vinnur þú þér inn fyrir mörgum lítrum af bensíni fyrir hverja unna klukkustund, spurði ég.  Í dagvinnu er tímakaupið sem samsvarar 16 lítrum af bensíni, en fyrir 8 árum gerði þetta 15.3 lítra.  Þannig að í raun hefur bensínverð verið að falla miðað við kaupmátt á síðustu 8 árum?  Jú aðeins, sagði hún, en þetta skiptir nú litlu máli.  Það skal tekið fram að þessi kunningjakona mín vinnur við ræstingar í sveitarfélaginu sem hún býr í.  Það þarf líklega ekki að taka fram að þetta samtal átti sér ekki stað á Íslandi.

En hvað með nágranna þína, er staðan svipuð hjá þeim?  Hún er betri hjá þeim, enda er ég ófaglærð, sagði hún.  T.d. garðyrkjufræðingurinn sem býr á móti mér er með 29 lítra af bensíni á klst og lögfræðingurinn í bænum 94 lítra á klst.   Þannig að hlutfallið á milli þín og lögfræðingsins er 5.9.   Finnst þér það réttlátt hlutfall?  Já, það er dýrt að reka lögfræðistofu, ég er ekki með svoleiðis kostnað.

Að lokum spurði ég, ertu með húsnæðislán og hvað kostar það?  Það er eins og bensínverðið, ansi stöðugt og frekar sanngjarnt.  Ég borga 2.8% í vexti árlega, sagði hún.

Og þá spyr ég lesendur – í hvaða Evrópulandi fer þetta samtal fram?

Það væri ábyrgðarlaust að fara að flytja inn bíla til lands sem enn notaðist við hestvagna án þess að kenna landsmönnum meðferð og notkun ökutækja.  Bílar í höndum óvita eru hættulegir – það sama á við sterka gjaldmiðla.  Það er röng nálgun að kenna bílum eingöngu um umferðarslysin og kalla á hestvagna sem lausn á þeim vanda.  Slíkt þætti hlægilegt, en er ekki umræðan um sterka gjaldmiðla einmitt á þessum nótum hér á landi?  En aftur að Kanada.

Eins og Kanada er Ísland norðurslóðaland og á meiri samleið með Kanada en mörgum suður-Evrópuríkjum.  Að því leyti er Kanadaleiðin betri en evruleiðin, að við losnum við vandamál suður-Evrópu og öll þau flækjustig sem fylgja stórum bandalögum.  Á hinn bóginn fer mest af okkar utanríkisviðskiptum í gegnum ESB og með ESB aðild stöndum við jafnfætis öðrum ríkjum í bandalaginu sem við gerum ekki í gjaldmiðlasamvinnu við Kanada nema við gerum eins og Nýfundnaland og göngum í ríkjabandalag Kanada.  Það er hins vegar ansi stór biti að kyngja fyrir flesta Íslendinga, enda ekki allra smekkur að fá Bretadrottningu sem þjóðhöfðingja!

En sama hvort við tökum upp evru eða Kanadadal – við verðum að læra á nýjan gjaldmiðil alveg eins og við værum að fara úr hestvögnum yfir í bifreiðar.  Allt kallar þetta á mikla erlenda hjálp og þjálfun, annars er hætt á slysum.

Þannig verður krónunni ekki kastað fyrir dal nema að Ísland taki upp viðamikla samvinnu við stjórnvöld í Ottawa á flestum sviðum efnahagsmála.  Slík samvinna myndi hafa góð áhrif á atvinnusköpun enda má búast við auknum erlendum fjárfestingum, sérstaklega frá kanadískum aðilum, þegar gjaldmiðlaóvissunni er eytt.

Fyrir Kanada eru aukin áhrif á Íslandi auðvita jákvæð og í fullu samræmi við norðurslóða strategíu þeirra (varnarsamvinna myndi sennilega fylgja í svona pakka fyrr en seinna).

Þessa leið væri því auðvelt að selja í báðum löndunum, enda má færa fyrir því nokkur rök að Kanadadalur sé „hálf-íslenskur“ enda hefur hann verið gjaldmiðill tugþúsunda Íslendinga – Vestur-Íslendinga.  Þannig ætti dalurinn frá Kanada ekki síður að standast þjóðernisprófið en krónan ættuð frá Danmörku!

Ps.  Það er hefð fyrir því í breska samveldinu að eyjur sem nota gjaldmiðla stærri landa fái að prenta „eigin“ seðla og slá mynt.  Þetta gera t.d. Falklandseyjamenn.  Jón Sigurðsson og Kjarval þyrftu því ekki að hverfa úr peningakössum landsins við upptöku á Kanadadal.

Þetta er mjög athyglisverð skoðun, sérstaklega í ljósi þess að eignarétturinn er friðhelgur samkvæmt stjórnarskrá Íslands og eru grunnurinn í bæði mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu Þjóðanna og mannréttindasáttmála Evrópu sem Ísland er aðili að.

Það er rökvilla að valið geti staðið á milli mannréttinda og eignaréttar.  Eignarétturinn er hluti af mannréttindum alveg eins og rétturinn til lífskjara.  Það er ekki hægt að setja eina grein mannréttindasáttmála ofar annarri eftir geðþótta, slíkt er mismunun og er í andstöðu við almenn mannréttindi.

Það hlýtur að vera krafa að æðsti maður dómsmála innan framkvæmdavaldsins skýri þessa afstöðu sína og sýni fram á að hún stangist ekki á við stjórnarskrá landsins.

Það sem Ísland mun skorta mest á komandi árum er gjaldeyrir til fjárfestinga, allur gjaldeyrir sem við öflum og gott betur mun fara í neyslu og að borga skuldir.  Við verðum háð velvilja erlendra aðila um fjármagn til fjárfestinga, og þar mun AGS  spila stórt hlutverk.  Þrátt fyrir að AGS njóti lítils álits á Íslandi, ber AGS samt sem áður herðar og höfuð yfir allar íslenskar stofnanir og stjórnmálamenn á erlendri grund.

Efnahagslegar aðgerðir íslenskra stjórnvalda verða að fá gæðastimpil AGS til að njóta trausts og trúverðugleika hjá erlendum aðilum.  Þetta var ófrávíkjanlega krafa hinna Norðurlandanna fyrir fjárhagsaðstoð eftir hrun og það er fátt sem bendir til að Ísland sé að losna undan pilsfaldi AGS á allra næstu misserum, þó svo að formlegu prógrammi ljúki á þessu ári.

Viðhorf og reynsluheimur nýs yfirmanns hjá AGS skiptir því miklu máli fyrir efnahagslega framtíð Íslands.

Christine Lagarde er í raun óskakandídat fyrir Íslendinga.  Margir Frakkar hneyksluðust á henni þegar hún sagði að Frakkar ættu að hugsa minna og framkvæma meira.  Þessi orð eru auðvita á ekta íslenskum nótum og líklegt er að Christine eigi eftir að ná vel til Íslendinga verði hún næsti yfirmaður AGS.  Hún er líkleg til að setja meiri áherslu á að þjóðir sem fái aðstoð AGS lifi ekki um efni fram.  Meiri áhersla verður á atvinnusköpun og niðurskurð í ríkisútgjöldum.

Ekki er líklegt að um meiriháttar stefnubreytingu verði að ræða með nýjum manni en áherslurnar munu breytast.  Nýr yfirmaður mun sennilega taka meir á málum út frá viðskiptalegum sjónarmiðum, Evrópupólitík mun ráða minna.  Þá má búast við, að ef í stólinn sest maður frá Bandaríkjunum eða Asíu, að minna fari fyrir reynslu og skilningi á að halda upp stóru ríkisbákni hjá þjóðum sem biðja um aðstoð.  Það má því búast við meiri áherslum á niðurskurð en skattahækkanir.

Fyrir Ísland mun þessi hugsanlega mannabreyting hjá AGS þýða tímabundna aukna óvissu.  Eftir Icesavekosninguna erum við háðari AGS um framtíðarfjármögnun en ella.  Þó að formlegri AGS aðstoð við okkur ljúki líklega á þessu ári verðum við enn háð AGS um erlenda fjámögnun um einhvern tíma eða þangað til við höfum öðlast viðunandi lánstraust.  Það gæti tekið nokkur ár í viðbót.

Það sem erlendir fjárfestar velta fyrir sér er hvort AGS muni setja ný skilyrði fyrir áframhaldandi fjármögnunaraðstoð með nýjum yfirmanni, þegar prógramminu líkur.  Ekki er ólíklegt að meiri pressa verði sett á Ísland að aflétta gjaldeyrishöftunum fyrr en seinna.

Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur.

Á milli áranna 2009 og 2010 lækkuðu heildar rekstrargjöld Landspítalans úr 38.8 ma niður í 36.5 ma eða um 6.1%.  Á sama tíma hækkaði rekstrarkostnaður bankanna þriggja um 14.2% eða úr 48.4 ma í 55.3 ma.

Það er nokkuð ljóst að íslenska bankakerfið er of stórt og dýrt.

Það þarf nýja nálgun á rekstri bankaþjónustu á Íslandi.

Heimild:  Ársreikningar 2010

En því miður hefur Íslendingum ekki tekist að koma sér saman um trúverðuga og öfluga hagvaxtastefnu sem laðar að erlent fjármagn.  Ópraktísk hugmyndafræði, íhaldssemi, þrjóska  og „hræðsla“ við útlendinga er þar Þrándur í götu.  Það eru ekki miklar líkur á að okkur takist að móta og hrinda í framkvæmd nýjum og róttækum hugmyndum sem eru nauðsynlegar til að brjótast út úr þeim stöðnunarfjötrum sem þessi kynslóð hefur komið sér í.

Ef litið er á nýjar tölur frá AGS fyrir 2010 yfir landsframleiðslu á mann þegar leiðrétt hefur verið fyrir mismunandi kaupmátt (PPP gildi) raðast Norðurlöndin þannig upp á heimslistanum:

• 4.  sæti Noregur $52,013
• 14. Svíþjóð $38,031
• 16. Ísland $36,621
• 17. Danmörk $36,450
• 22. Finnland $34,585

Fyrir utan Noreg, liggja öll Norðurlöndin á svipuðu reki og Ísland er mitt á milla landanna fimm.

Eru raunveruleg lífskjör á Íslandi svo mkilu lægri en á hinum Norðurlöndunum og ef svo er, hvers vegna er staðan sú, þrátt fyrir háa landsframleiðslu?  Hvar eru þessir peningar?  Stærð og einangrun landsins gerir auðvita hagkerfið hér óhagkvæmara og dýrara en varla skýrir það allan muninn.  Eitthvað annað kemur til.

Hér spilar inn í lítil framlegð, ófullkomið fjármálakerfi, óskynsamlegar skuldir og óvirkur gjaldmiðill.  Þá er líka rétt að líta á tekjudreifinguna, það hljóta margir að hafa það ansi gott í íslensku kreppunni (og líklega vill þessi hópur litlu breyta).

Það er ekki nóg að auka bara landsframleiðsluna með nýjum fjárfestingum.  Við verðum líka að fara að finna leiðir til að auka framlegð og gera hagkerfið hér skilvirkara.  Nýr og alvöru gjaldmiðill spilar hér lykilhlutverk.  Án hans er lítil von um raunverulega kaupmáttaraukningu í framtíðinni handa þorra fólks.