Andrés Magnússon
Ríkissjónvarpið gerði nokkuð með yfirlýsingar Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, menntamálaráðherra, um að auka yrði laun kennara, sem hún lét falla um helgina á fundi með málfundafélaginu Óðni, verkalýðsarmi Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík. Þær yfirlýsingar eru í takt við fyrirætlanir um að gera auknar formkröfur til kennara, að þeir skuli hafa lokið meistaranámi í háskóla til þess að fá fullgild kennararéttindi, en markmiðið með því er að auka virðingu kennarastarfsins og gera það eftirsóknarverðara, sem aftur á að leysa viðvarandi manneklu í menntakerfinu.
Þetta eru um margt lofsverð markmið, en ég er ekki viss um að leiðin, sem ráðherra nefnir, sé sú eina rétta. Eða yfirhöfuð rétt.
Virðing er nefnilega ekki eitthvað sem unnt er að útdeila með launatékkum (þvert á móti er virðingarleysi sumra stétta bætt með launaálagi). Hún felst í einhverju allt öðru og virðing verður ekki veitt. Menn þurfa að afla sér virðingar og það er kennara að gera það en ekki menntamálaráðherra. Kennarastéttin getur reynt að auka virðingu sína, en fyrst og fremst er það þó verkefni hvers kennara fyrir sig, að afla sér virðingar með því að vera góður kennari.
Það má rétt vera að virðing kennara hafi farið þverrandi á undanförnum áratugum og ástæðurnar eru vafalaust margar. En þar á meðal er alveg örugglega ekki sú ástæða að þjóðin meti menntun minna en áður. Þvert á móti bendir flest til þess að hún sé meira metin áður, þó það sé sjálfsagt í mismiklum mæli eftir menntun og starfsgreinum. Sum menntun kann jafnvel að vera ofmetin, ég er t.d. ekki sannfærður um að meistarapróf í uppeldis- og kennslufræði sé endilega besta menntun hvers kennara.
Sjálfu menntakerfinu má líkast til kenna um hluta virðingarleysisins. Þar hefur sífellt meiri áhersla verið lögð á magn fremur en gæði og þegar allir skulu útskrifast, hvað sem það kostar, fer ekki hjá því að fólk efist um kerfið og þá, sem að því standa. Það eru hefðbundin verðbólguviðbrögð. Þar inn í spilar sjálfsagt líka jafngildishneigðin, að jafna saman allri menntun hverju nafni sem nefnist, en þegar út í lífið kemur blasir einatt annar veruleiki við. Í því samhengi geta pedagógarnir fáum um kennt nema sjálfum sér. En svo getum við líka horft til annars þáttar, sem ég man ekki eftir að hafi verið tekinn til sérstakrar umræðu, þó sjálfsagt hafi margir verið hans áskynja. Það er skilvirkni skólakerfisins.
Minnkandi framleiðni
Ég held að ég hafi verið kominn í menntaskóla þegar ég fékk fyrst á tilfinninguna að ég væri kominn í skóla en ekki á dagheimili fyrir stálpuð börn. Afraksturinn af grunnskólanáminu fannst mér sorglega lítill og nánast syndsamleg tímaeyðsla á því æviskeiði þegar fólk er næmast. Ég hef ekki á tilfinningunni að þetta hafi breyst til batnaðar síðan. Ekki bendir námskráin heldur til þess og háskólamenn hafa margoft bent á það að hver árgangurinn á fætur öðrum hafi komið slakar undirbúinn til háskólanáms, stúdentspróf hafi gengisfallið verulega og að ástæða sé til þess að taka upp inntökupróf í háskóla.
Það má líka horfa á þetta frá öðrum sjónarhóli. Nemendum í grunnskólum og framhaldsskólum hefur fjölgað nánast í takt við mannfjölda í landinu eða úr 60.033 árið 1991 í 67.110 árið 2004, sem er um 11,8% aukning. Á sama tíma fjölgaði þjóðinni úr um 260 þúsund í 293 þúsund eða um rétt tæplega 13%. Þegar litið er til fjölda launþega í Kennarasambandinu kemur á daginn að þeim hefur fjölgað miklu, miklu örar eða úr 3.798 árið 1991 í 8.623 árið 2004, en það eru síðustu haldbæru tölur hjá Hagstofunni. Sú aukning nemur 127%!
Á línuritinu að ofan eru þessar fjöldatölur allar settar á 1 árið 1991 til þess að sjá hlutfallsaukninguna betur. Sem sjá má er fjölgun kennara ögn hraðari frá upphafi, þá koma tvö stökk árið 2000 (Kennarasambandið hið nýja stofnað) og árið 2002 (leikskólakennarar ganga í það), en síðan heldur aukningin áfram. Ég er efins um að úr henni hafi dregið undanfarin þrjú ár, en hef ekki gögn um það. Við skulum leiða stökkin tvö alveg hjá okkur, enda þar ekki að verða til nein ný störf. En jafnvel þó við tökum tillit til þess (eins og rauða brotalínan sýnir) hefur kennurum samt fjölgað um meira en helming á þessum 13 árum!
Hvað skýrir þessa miklu fjölgun? Hennar tekur ekki að gæta fyrr en árið 1995 en þá var flutningur grunnskólans frá ríki til sveitarfélaga í aðsigi. Eftir flutninginn 1996 fer fjölgunin svo að ná einhverju flugi og þar veldur einsetning grunnskólans sjálfsagt miklu. Þá má ekki gleyma nýrri aðalnámskrá, sem gefin var út 1999, sem dreifði kröftunum meira en áður um leið og félagsverkfræðitilraunin „skóli án aðgreiningar“ kom til sögunnar, sem nú virðist orðin ófrávíkjanleg kredda. Sitt hvað fleira má vafalaust tína til.
Heldur einhver því fram í fullri alvöru að kennsla hafi batnað eitthvað sérstaklega á þessum árum? Eða að nemendur komi betur búnir út í lífið nú en áður?
Þvert á móti mætti halda því fram með ansi sterkum rökum að framleiðni menntakerfisins hafi minnkað sem þessu nemur. Að við séum að beina auknum kröftum til kennslunnar en án árangurs. Þá er ég ekki sérstaklega að hugsa um beinan kostnað, sem af þessu hlýst, heldur fremur glötuð tækifæri. Glötuð tækifæri þjóðarinnar, nemendanna og ekki síst kennaranna, því í manneklu undanfarinna ára hafa vinnufúsar hendur greinilega verið uppteknar á þessum vettvangi án þess að þess sjái sérstakan stað.
En það má vel horfa á beina kostnaðinn ef menn vilja, því útgjöld hins opinbera vegna grunn- og framhaldsskólanna hafa margfaldast eins og sjá má hér:
Þá kynni einhver að svara því til að það sé ekkert að marka, skatttekjur hins opinbera hafi vaxið svo gríðarlega á þessum tíma í takt við gegndarlausa efnahagssigra þjóðarinnar. Menntunin hafi setið hjá. En það er ekki heldur satt, því þvert á móti hafa útgjöld til grunn- og framhaldsskóla vaxið verulega sem hlutfall af vergri landsframleiðslu og gleymum ekki hversu ákaflega hún hefur dafnað síðustu ár, hvað sem verður á næstunni.
Laun ofeldisins
Þannig að ekki sveltur menntageirinn. Vandinn er kannski fremur sá að hann hefur fitnað af ofeldinu í stað þess að stælast.
Á þetta minntist menntamálaráðherrann ekki. Hins vegar verður að halda því til haga að Þorgerður Katrín gat þess að hluti vandans fælist í því að kjarasamningar kennara væru of miðstýrðir.
Það er mín skoðun að við verðum að hækka laun kennara en við verðum þá samhliða því að stokka upp í kerfinu, gera það opnanlegra og sveigjanlegra. Þar verða allir að koma að: ríkið, sveitarfélög og forysta Kennarasambandsins. Hún er ekki undanskilin ábyrgð í þessu.
Þarna var hún kannski loks að komast að kjarna málsins. Vona ég. En hvort hún kemst spönn frá rassi með forystu Kennarasambandsins er annað mál. Sambandið lýtur forystu fólks með pólitísk markmið, sem koma velferð nemenda ekkert við. Og ekki heldur velferð kennara, þegar allt kemur til alls.
Enginn er eins
Við vitum öll að kennarar eru misgóðir. Mjög misgóðir reyndar. En í gervöllu menntakerfinu íslenska er enginn mekanismi til þess að skilja sauðina frá höfrunum. Góður kennari getur ekki með nokkru móti notið gáfu sinnar til þess að öðlast frama við þessa köllun sína. Á sama tíma er engin leið til þess að ömurlegur kennari finni einhverja þá fyrirstöðu í starfsframgangi að hann hugleiði að leita annað, þar sem hæfileikar hans fá betur notið sín. Kennarar hafa í raun aðeins tvær leiðir til þess að fá hærra kaup, en hvorug þeirra kemur hæfileikum þeirra sem kennara við. Sú fyrri og algengari er einfaldlega sú að eldast og fá launaflokkahækkanir í samræmi við það. Hin er að forframast til stjórnunarstarfa innan skólans en minnka um leið við sig kennslu. Hvaða vit er í því?! Er einhverjum greiði gerður með þessu fyrirkomulagi nema hugsanlega skussunum í kennarastétt?
Ég hef rætt þessi mál við nokkra kennara, fólk sem ég held að sé flest fyrirmyndarkennarar og hefur brennandi áhuga á kennslu, já köllun. Það hristir bara hausinn yfir ósköpunum, en hefur því miður litla trú á því að þessu verði breytt til hins betra í bráð. Þrátt fyrir flutning grunnskólans til sveitarfélaga hafa skólarnir ekki færst nær þörfum neytendanna, enda geta þeir lítið um það dæmt hvernig skólinn stendur sig, hvað þá brugðist við. Jú, það má finna niðurstöður samræmdra prófa hjá Námsmatsstofnun, en það væri synd að segja að þær væru aðgengilegar. Foreldrar geta reynt að flytja börn sín milli skóla, en það er afar misjafnt hvort skólarnir geta orðið við slíkum beiðnum, enda aðallega ómak sem þeir hafa af því.
Að mínu viti þarf að gefa skólastjórnendum miklu lausari taum til þess að ráða sínum málum, þar á meðal að þeir hafi mikið svigrúm í launamálum, til þess að ráða bestu kennarana, en um leið er það hvati til þess að hinir bæti sig eða sinni öðrum geirum atvinnulífsins. Þá verður skólinn eftirsóttari vinnustaður fyrir frábæra kennara og skólastjórnendur, en eftir því sem kennaraliðið er öflugra, því meiri líkur eru á því að börn, sem standa höllum fæti af einhverjum ástæðum, fái sömu tækifæri og önnur börn. Eins skulum við ekki líta hjá því að sum kennsla er erfiðari en önnur, sumir skólar jafnvel, að ekki sé minnst á nemendur, við því þurfa skólastjórnendur líka að geta brugðist með því launa mönnum erfiðið sérstaklega.
Ekki síður þarf þó að breyta foreldrum í neytendur, bæði þannig að þeir hafi greiðan aðgang að upplýsingum um skólana, námsárangur og annað það, sem máli skiptir. En til þess að það hafi eitthvað að segja þurfa þeir einnig að hafa svipu neytandans, að fast framlag sé á hvern nemanda, þannig að skólarnir keppi um þá. Um leið gæti það jafnvel gerst að skólarnir auki kröfurnar til nemenda, því á endanum byggist orðspor hvers skóla vitaskuld á því hversu vel þeim tekst upp við að koma fólki til nokkurs þroska.
Umfram allt held ég þó að heillaráð væri að hverfa frá hinni alltumlykjandi samræmingu skólakerfisins. Við eigum þvert á móti að fóstra fjölbreytnina, auka líkurnar á því að hverju barni finnist skóli við hæfi og kenna þeim — og kennurum — þá dýrmætu lexíu að hver er sinnar gæfu smiður.
Ummæli (13)
Herta Kristjánsdóttir // 4.2 2008 kl. 07:06
Skilmerkileg og upplýsandi grein.
Verð að láta „smá“ sögu fylgja með. Dóttirdóttir mín og nafna sýndi einkunnar- og umsagnarblað miðsvetrarprófa sinna úr Smáraskóla og þar stóð: Islenska, 7.5, masar svoldið mikið.
Þegar dóttir mín í viðtali við umsjónarkennarann benti á íslensku íslenskukennarans, sagðist hann hann hafa tekið eftir ambögunni en kosið að gera ekki athugasemd. Mikill metnaður þar.
Balzac // 4.2 2008 kl. 09:01
,, … (þvert á móti er virðingarleysi sumra stétta bætt með launaálagi).“
Hvað þýðir þetta, Andrés minn?
Hvað er ,,launaálag?“ Álagið sem fylgir því að hafa of lág / of há laun?
Hvað merkir að ,,bæta virðingarleysi?“ Að auka virðingu? Að draga úr virðingu?
Balzac // 4.2 2008 kl. 09:03
(Herta Kristjánsdóttir) ,,Dóttirdóttir mín …“
Lítill metnaður hér.
Stefán // 4.2 2008 kl. 09:37
Enn er ótalin sú meinsemd sem felst í því hvernig greiðslum til framhaldsskóla (og raunar háskóla að sumu leyti líka) er háttað. Þar eru hreinlega innbyggðir hvatar til að hafa námið nú nægilega létt til að enginn hverfi frá því.
Skólar fá einungis greitt fyrir þá nemendur sem ljúka prófi – þeir sem gefast upp áður en að prófum kemur eru því einungis kostnaður fyrir skóla.
Það þýðir að skólarnir eru settir í þá stöðu að þurfa helst að fleyta öllum nemendum sínum í gegnum prófin – eða í það minnsta gefa jafnvel verstu skussunum ástæðu til að ætla að þeir gætu plumað sig í prófunum.
+
Annars veit ég ekki til þess að virðing fyrir kennarastarfinu fari sérstaklega þverrandi. Var ekki einmitt á dögunum kynnt könnun þar sem fram kemur að þeir eru sú stétt opinberra starfsmanna sem fólk ber mest traust til?
eso // 4.2 2008 kl. 10:00
Fróðleg lesning. Vakti mann vissulega til umhugsunar. Góður punktur hjá Stefáni í athugasemdum um að aðeins sé greitt fyrir þá nemendur sem ljúki prófi. Svo er spurningin hvernig hægt sé að bæta árangur kennara og nemenda
Skildi ekki alveg tilgang Balzac – ég er prófarkalesari en hef aldrei séð ástæðu til að vera með smásmygli gagnavart öðru en því sem ég fæ til yfirlestrar.
Mín reynsla er sú að grunnskólar séu misjafnir og að skólastjóri og umsjónarkennari séu mikilvægastir fyrir barnið mitt. Skólastjóri leggur línurnar og svo er spurning hvernig kennaranum tekst til.
Bjarni Kjartansson // 4.2 2008 kl. 10:02
Hér er tæpt á mjög mögrum toppum, hverjir standa uppúr sviðinu.
Gallinn er bara sá, að ef einhverjum dytti í hug, á hinu pólitíska, að úttala sig í takt við ofanritað, væri útséð um frama viðkomandi.
Svo er umhugsunarefni, að frændur okkar í Noregi eru að huga að FÆKKUN Háskóla og jafnvel að taka skref í þá átt, að einfalda kerfið en við erum að setja hvaðeina á ,,Háskólastig“ Ekki svo að skilja, að ég beri ekki virðingu fyrir handverki og umönnun ungra, sjúkra og aldraðra EN ég tel einsýnt, að gæði vinnu þessara stétta eykst ekkert í hlutfalli við nafnbótunum eða kosnaði við lengra ,,nám“.
Miðbæjaræihldið
Mímir // 4.2 2008 kl. 10:06
Heyr heyr!
Hvernig væri nú að fólk vaknaði af værum svefni. Ekki eru eftir í kennarastétt nema einstaka hugsjónafólk og svoþeir sem ekki ættu að kenna, en fá ekki störf annarsstaðar sökum vanhæfni. Skólastjórar eiga að fá meira vægi, verða n.k. framkvæmdastjórar hvers skóla. Hafa ráðrúm til að ráða og reka og stýra launum kennara. Og á þann hátt bæta gæði kennslunnar. Það kerfi sem til staðar er í dag er einfaldlega „kommmúnistakerfi“ sem stýrt er af fámennri klíku sem of mikið er tengd innbyrðis og búin að vera of lengi við völd.
Eins og staðan er í dag er akkúrat engin hvati til staðar í kennarakerfinu, ég meina þegar nýútskrifaður kennari er að fá svona 150þús útborgað., og gæti mögulega tvöfaldað laun sín með því að vinna á kassa í Hagkaup eða bónus, common! hvað er að!!
Svo ef maður hugsar aftur í tímann um hvaða kennarar höfðu mest áhrif á mann og kveiktu neista sem varð að eldi áhugans á tilteknum sviðum, þá voru það ekki endilega þeir best menntuðu. Þetta er einfaldlega líkt og í atvinnulífun sjálfu, þar sem menntun reynsla og persónuleiki skiptir máli, ekki síst „markaðs og sölueiginleikar“ og karisma til að selja eitthvað námsefni sem auðveldlega verður leiðinlegt.
Við megum ekki gleyma því að í „umferð“ í menntakerfinu eru kennarar sem hafa „eyðilagt“ heilu kynslóðirnar af nemendum. Þá á ég við að eftir að hafa setið áfanga hjá viðkomandi kennara hefur endanlega verið slökktur áhuga á tilteknu fræðafagi, á sama hátt eru kennarar í umferð sem kveikt hafa í heilum kynslóðum og beint þeim í viðkomandi fag, en þeir eru of fáir og deyjandi stétt. Enda eru hæfileikar þeirra meira metnir á öðrum stöðum þjóðfélagsins og meira greitt fyrir.
Mímir
Valur // 4.2 2008 kl. 10:48
Vill benda á að þegar talað er um að ausa peningum í kennarastéttina þá er það nú þannig á Íslandi að það fer mikið í menntamál en ekki kennarana sjálfa. Mannvirki og aðbúnaður er það sem tekur mest til sín. Hlutfall launa af útgjöldunum er íslenskum kennurum í óhag ef borin eru saman nágrannalönd og þau lönd sem við berum okkur saman við.
Kennarar eru auðvitað misjafnir eins og annars staðar á vinnumarkaðnum. En fólk virðist gleyma oft hversu gríðarlega mikið starfið hefur breyst á síðustu 10-15 árum.
Skóli er orðinn geymsla eða staður þar sem foreldrar í lífsgæðakapphlaupi geta sett börnin sín inná meðan unnið er fyrir gæðunum. Nú er krafan því á kennara að öllu sé reddað innan veggja skólanna.
Hér áður þegar maður var í skóla þá þýddi ekkert að koma vælandi heim um það að skólinn væri slæmur því þá tóku foreldrarnir málstað kennara oft og sáu í gegnum fingur sér að maður væri nú ekki alltaf barnanna bestur. Nú er svo komið að hvað sem fer úrskeiðis hjá krökkum er umbúðalaust skellt á skólana. Einelti, áhugaleysi og bla bla bla.
Hins vegar hafa laun stéttarinnar staðið í stað. Það er svo komið að það eru nánast öll störf betur borguð en kennsla. Samt er fólk tilbúið til að tala um mikilvægi þess að börn þess fái sem allra besta menntun og uppeldi en væla svo yfir því að stéttin sé að tala um hækkun.
Þorgerður mælir vel og rétt. Og ég blæs á það væl að kennarar vinni ekki neitt. Þó þeir séu að vinna til 2 á daginn osfrv. Er TV fólk t.d. starfsmenn Íslands í dag bara að vinna 20 mín á dag? Eða útvarpsmaður sem er í loftinu 2 klukkutíma?
Balzac // 4.2 2008 kl. 20:40
(eso) ,,Skildi ekki alveg tilgang Balzac – ég er prófarkalesari en hef aldrei séð ástæðu til að vera með smásmygli gagnavart öðru en því sem ég fæ til yfirlestrar.“
Það er ekki smásmygli að ætlast til þess að texti sem fólki er boðinn til aflestrar sé skiljanlegur.
Óljóst málfar miðlar óljósri hugsun.
Andrés // 5.2 2008 kl. 01:38
Balzac:
Hér var átt við fyrirbæri eins og skítabónusinn í öskunni.
Stefán:
Þessi óbeini hvati til þess að hafa nám svo létt að enginn hverfi frá því er vitaskuld afleitur. Sjálfsagt mætti vinda ofan af því með ýmsum hætti, en ég er efins um þennan augljósa, sumsé að borgað sé fyrir alla. Nóg er nú samt um tímaeyðsluna, burtséð frá peningunum. Held það væri nær að láta fólk borga skólagjöld, sem gert væri ráð fyrir í námslánum. Hverfi fólk frá námi þyrfti það þá að borga gjöldin upp (nema sérstakar ástæður séu til annars), sem væri þá góður hvati til þess að fólk sé ekki að fara í nám af gamni sínu eða gaufa við námið. Ég hugsa einnig að fólk myndi velja námsgreinar af meiri kostgæfni en nú og hver veit nema verknámið myndi heilla fleiri en nú gerist. Séu menn mjög sósíalískir í sinni mætti hugsa sér að skólagjaldaskuld yrði gefin eftir við útskrift á réttum tíma.
Bjarni:
Illugi Gunnarsson hefur raunar minnst á hugmyndir í þessa veru án þess að vera settur út af sakramentinu. Rámar um að hafa lesið blogga um það leyti, þar sem kennarar tóku helst til máls, en þeir skiptust mjög í tvö horn í afstöðu sinni. Hins vegar kom mér ánægjulega á óvart hversu margir þeirra tóku undir orð hans, en afar fáir urðu til þess að verja núverandi ástand. En forystunni í Kennarasambandinu varð vitaskuld ekki bifað í kreddunni.
Valur:
Það er ekki rétt athugað hjá þér að megnið af fjárveitingum hins opinbera til menntamála fari í „mannirki og aðbúnað“. Öðru nær. Launakostnaður er um 70-80% rekstrarkostnaðar, nokkuð mismunandi eftir skólastigum. Samanburður milli landa leiðir í ljós að launakostnaður sem hlutfall heildarútgjalda er hærri hér en á Norðurlöndum og mun hærri en í Hollandi, Þýskalandi og Bretlandi. Að hluta til er skýringin sú að hér á landi er hlutfall ódýrs bóknáms miklu hærra en í samanburðarlöndunum, en dýrt verknám mun fátíðara, hvað þá vísinda- og tækninám.
Af sömu ástæðu eru útgjöld á hvern nemanda hér á landi lægri en ætla mætti miðað við verga landsframleiðslu. Nýting þessara framlaga er hins vegar verri en í öðrum OECD-ríkjum vegna þess fjölda nemenda sem hættir án þess að ljúka námi, er lengi að ljúka prófi eða skilar sér ekki í nám á háskólastigi. Um leið standa færri vinnandi menn að baki hverjum nema hér, sem endurspeglar annars vegar hversu ung þjóðin er og hins vegar hversu almenn menntun er á Íslandi, en hugsanlega ber hið síðarnefnda líka vott um að hún sé of almenn og of einhæf.
Balzac // 5.2 2008 kl. 08:11
(Andrés) ,,Balzac: Hér var átt við fyrirbæri eins og skítabónusinn í öskunni.“
Allt í lagi. Því fylgir álag að vinna í skít og menn fá því bónus. Ég skil.
Balzac // 5.2 2008 kl. 08:21
Ég hef heyrt að afburðamenn í framhaldsskólum (circa 5% kennaranna) geti sótt um að fá að hækka um einn launaflokk á þeirri forsendu að þeir hafi fengið toppeinkunn í einhverri könnun sem lögð er fyrir nemendur einu sinni á ári.
Þetta er hlægilega lítið. Þó örlar hér á nýju viðhorfi.
Úlfur // 7.2 2008 kl. 12:25
Ég er fullkomlega sammála Andrési, og þakka fyrir góða grein. Reynsla mín af íslenskum grunnskóla er einnig sú að um ömurlega tímasóun sé að ræða.
Ef ég fjölga mér einhvern tímann mun ég ekki treysta þessum kennslufræðibjánum til að annast menntun afkvæmisins. Það vantar bæði agaða kennslu og kennslu á aga eins og þetta er núna.
Ég væri mjög hlynntur stofnun sjálfstæðra einkaskóla sem væru utan núverandi kerfis og væri tilbúinn til að borga meira fyrir betri menntun barns míns.
Rita ummæli